Defensio Declarationis
Précédente Accueil Remonter
Bibliothèque

Accueil
Remonter
Avis
Declaratio
Gallia Orthodoxia
Defensio Declarationis

 

DEFENSIO DECLARATIONIS CLERI GALLICANI DE ECCLESIASTICA POTESTATE

PARS PRIMA, QUA DE IMPERII IN TEMPORALIBUS SUPREMA POTESTATE DISSERITUR.

LIBER PRIMUS (sectio prima)

Ex statu quæstionis reique novitate, deponendorum regum directa et indirecta potestas confutatur, ad caput primum gallicanæ declarationis.

CAPUT PRIMUM.

Refertur caput I gallicanæ Declarationis.

Primum : Beato Petro ejusque successoribus Christi Vicariis, ipsique Ecclesiæ, rerum spiritualium et ad æternam salutem pertinentium, non autem civilium ac temporalium à Deo traditam potestatem, dicente Domino : « Regnum meum non est de hoc mundo ; [1]» et iterum : « Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Caesari, et quæ sunt Dei Deo ; [2]» ac proinde stare apostolicum illud : [132] « Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit : non est enim potestas nisi à Deo : quæ autem sunt, à Deo ordinatæ sunt. Itaque qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit.[3] » Reges ergo et principes in temporalibus nulli ecclesiasticae potestati Dei ordinatione subjici, neque auctoritate clavium Ecclesiæ directe vel indirecte deponi, aut illorum subditos eximi à fide atque obedientia, ac præstito fidelitatis sacramento solvi posse, eamque sententiam publicæ tranquillitati necessariam, nec minus Ecclesiæ quam imperio utilem, ut verbo Dei, Patrum traditioni et sanctorum exemplis consonam omni modo retinendam.

CAPUT II.

Contrarium articulum ponunt adversarii. Status quæstionis : ex hoc intolerabilia incommoda ; neque magis tolerabilior indirecta quam directa potestas, cum solis verbis differant : huic primo capiti Declarationis gallicanæ, contrariam declarationem totidem verbis opponit auctor anonymus Doctrinæ Lovaniensium, quem alii adversarii sequuntur, et indirectam potestatem asserunt ; quæ sententia quàm falsa sit, statim intelliget, qui vel statum quæstionis adverterit.

Sciendum ergo primum est extitisse quosdam qui docerent romanum Pontificem Christi Regis vicarium, directe et jure divino Regem regum esse, ac totius orbis dominum. Quare exorta pontificia dignitate, statim regna atque imperia omnia in ejus imperium concessisse, reges omnes nonnisi Papæ vicarios esse ; gladium temporalis æque ac spiritualis potestatis proprie ejus esse, vicaria licet manu exerendum, atque ita in Pontificem omne translatum esse dominium, ut principes etiam infideles deturbare solio, eorumque regna jure suo donare possit quibuscumque voluerit fidelium.

Hanc sententiam iisdem fere verbis refert Bellarminus,[4] quod quidem à Nicolao Dubois observari velim. Fingit enim se incidisse in quemdam, qui ista contenderet Sedi apostolicæ tribui à nonnullis, seque continuo exarsisse : « Quis enim, inquit, [133] catholicus scriptor ista sanctæ Sedi asseruit ? nomina unum, stringam calamum.[5] » Qui profecto si vel Bellarminum legisset, nominatos ab eo invenisset, non unum, sed multos in quos calamum stringeret ; ac si piguisset legere Bellarminum, vel saltem legeret à se laudatum illustrissimi D. Nicolai Cevoli ex Marchionibus de Sarreto Antigraphum, in quo invenisset male à Bellarmino esse dictum : « Pontificem ut Pontificem non habere directe et immediate ullam temporalem potestatem, sed tantum indirecte : imo esse penitus de fide tenendum summum Pontificem romanum jure divino habere plenissimam potestatem in universum orbem terrarum, tum in rebus ecclesiasticis, tum in politicis et temporalibus ; et sic posse directe, ut Pontificem, quibuscumque Principibus imperare.[6] » Sic directam potestatem non tantum asserit, sed etiam de fide tenendam esse dicit. Neque tamen miror D. Dubois ejus sententiæ absurditate commotum facile adductum esse ut crederet, ne unum quidem auctorem esse potuisse qui talia tueretur.

Ac revera certum est à Bellarmino et aliis eam sententiam non modo rejectam fuisse, sed etiam validissime confutatam. Non enim Christus aut hæreditario jure, aut data à Deo potestate, aut alio ullo modo rex temporalis fuit, qui regiam potestatem ad vicarios suos transmitteret. Quo admisso sequeretur id, quod est absurdissimum, Papam in orbe terrarum ipso jure divino solum esse regem, ac supremum dominum temporalem, episcopos etiam ubique terrarum suarum civitatum esse dominos, Pontifici quidem subditos, sed omnibus aliis imperantes, ac reges, non jam reges, sed romani Pontificis esse vicarios : quæ portenta doctrinæ in hominum animos incidisse, plane obstupescimus.

Hanc ergo sententiam, de directa romani Pontificis in temporalia potestate, Bellarminus aliique passim rejiciunt ; interim indirectæ potestatis nomine, ea in romanum Pontificem conferunt, quæ non minorem ipsi potestatem attribuant. Sic enim ipse Bellarminus ac Lovanienses ab anonymo relati, aliique adversarii de potestate indirecta statuunt.

Primum temporalia omnia ad spiritualia referri, ut ad finem, [134] iisque per sese subordinata esse ; tum ita « subordinari facultates, ut subordinantur fines ; » atque ideo qui fini præsit, eum etiam præesse mediis ; adeoque posse et imperare omnia, quæ fini adipiscendo necessaria videantur, et ea amovere quæ impedimento sint : « Quare omnem sæcularem potestatem eatenus in temporalibus esse Papæ subjectam, quatenus abusio, aut negligentia christianorum regum circa temporalia nata sunt impedire finem spiritualem, in quem Papa habet universam Ecclesiam dirigere.[7] » Quam Papæ potestatem ideo indirectam vocant, quod non se extendat directe ad temporalia, sed indirecte, quatenus ex temporalibus spiritualia promoventur vel impediuntur.

Hæc autem valere volunt, « quando utraque potestas civilis, ac spiritualis pars est ejusdem reipublicæ christianæ ; » tunc enim spiritualem potestatem præesse civili ut spiritum carni.[8] Quibus positis, hæc docent consequi : reges ac principes christianos posse ab ecclesiastica potestate, maxime à pontificia, in qua est apex hujus potestatis, privari regno ac deponi, non modo propter hæresim et apostasiam à fide, verum etiam quocumque scelere Ecclesiæ ac saluti animarum noceant.

Quod alio quoque modo efficere se posse putant : quippe quod Ecclesia excommunicare possit et anathematizare propter quodlibet scelus, omnem christianum incorrigibilem ; quo jure comprehendi etiam reges : « Eamdem enim esse justitiæ formulam, secundum Evangelium, qua rex et miles censentur.[9] » Facta autem excommunicatione, ipso ejus effectu omnes christianos principes, omni potestate exutos esse, cum quibus videlicet nec liceat colloqui, neque quidquam habere commune. Quod quidem argumentum maxime urget D. Nicolaus Dubois ; auctor etiam anonymus Doctrinæ Lovaniensium laudat Lupum dicentem : « Septimi Gregorii tempore viguisse regulam, qua Regem anno integro in papali excommunicatione sordescentem exuebat omni jure regni. » Quare ex eorum sententia reges non modo hæresis, sed etiam cujuscumque sceleris causa deponi posse constat.

Hinc nempe factum est, ut Gregorius VII (quo auctore ista [135] omnia, nullo antea exemplo, prodierunt) mulctaret Imperio Henricum et Rodulphum de Imperio contendentes, si suum judicium detrectarent, suisque Legatis viam intercluderent[10] ; Philippo vero I Francorum Regi depositionis pœnam intentaret, non modo simoniæ causa, quæ pro hæresi in jure habetur, sed etiam propter adulteria et rapinas,[11] maxime vero quod mercatoribus infinitam pecuniam abstulerit[12] ; neque his contentus docuit (quam juste alibi videbimus) auctore Gregorio magno, reges ipsos dignitate cadere, qui vel unius xenodochii privilegium violassent[13] ; quem locum sancti Gregorii Magni omnes adversarii pro Achille habent ; adeo nullum flagitium esse putant propter quod potestas regia depositioni non sit obnoxia.

Quin etiam, quod majus est, asserunt reges christianos, nullo commisso scelere propter quod excommunicentur, à Papa deponi posse, si saluti animarum et Ecclesiæ utilitati conducere videatur. Pontificem enim posse omnia quæ in eum finem conferant ; laudantque Gregorium VII dicentem à Zacharia deponi potuisse Regem Francorum, Childericum scilicet, « non tam pro suis iniquitatibus, quam pro eo quod tantæ potestati non erat utilis[14] ; » et Glossa quidem in caput Alius,[15] ex hoc Gregorii VII loco depromptum ad verbum Inutilis, inepte et imperite dixit : « Non intelligas inutilis, id est insufficiens, tunc enim debuisset ei dari coadjutor, sed dissolutus erat cum mulieribus et effeminatus. » Non tamen id historici produnt : nullius enim sceleris accusatus, nedum convictus fuit ; eratque inutilis, non tam socordia sua aut culpa, quam quod Majores domus, ac Pipinus regiam potestatem occupassent ; neque saltem est admonitus, ut à socordia resipisceret, viginti circiter annorum adolescens, sed statim potestate exutus detrususque est in monasterium, quod Pontifici licuisse Bellarminus et alii tradunt.

Item Irenen Augustam, fide præcellentem, quippe quæ Oriente toto inveteram Iconoclastarum hæresim contrivisset omnibusque modis faveret Ecclesiæ, neque excommunicatam, neque ullius [136] sceleris postulatam, aiunt tamen à Leone III, eo tantum nomine Occidentis imperio esse mulctatam, quod id Ecclesiæ necessitas postularet, ea enim causa juste ademptum ei esse, atque in Carolum Magnum translatum imperium Bellarminus docet.

Neque enim tantum privari indignos, aut ad ecclesiasticam utilitatem minus idoneos principes auctoritate pontificia, sed alios etiam substitui posse contendunt, quo jure à Zacharia Pipinum Childerico, à Leone III Irenæ Carolum esse substitutos volunt[16] : omnino enim « rempublicam spiritualem posse imperare temporali reipublicæ sibi subjectæ, et cogere ad mutandum administrationem, et deponere principes atque alios instituere, quando aliter non potest bonum suum spirituale tueri.[17] »

Et quanquam Bellarminus videtur id juris tribuere ecclesiasticæ potestati in christianos tantum principes, qui suscepto baptismo Ecclesiæ sint subjecti ; tamen dogmatum consecutio postulabat ut Ecclesia fini spirituali intenta, etiam infideles ac paganos principes ei fini adversantes pari jure amoveret. Etsi enim Ecclesia, teste Apostolo,[18] in eos qui extra sunt nullo jure pollet, tamen Bellarmini decreta postulabant, ne Ecclesiæ negaretur potestas tuendi suos eosque ab infidelium jugo liberandi. Quare aperte asserit : « Non licere christianis tolerare regem infidelem aut hæreticum, si ille conetur pertrahere subditos ad suam hæresim aut infidelitatem[19] ; » atque addit : « Quod si christiani olim non deposuerunt Neronem, et Diocletianum, et « Iulianum Apostatam, ac Valentem Arianum, et similes, id fuit, quia deerant vires temporales christianis, » ut martyrum illa invicta constantia totiesque laudata à priscis christianis, illa in imperatores etiam persecutores inconcussa fides, non jam obedientiæ, sed imbecillitati deputetur.

Et quidem Bellarminus ita sententiam temperavit suam, ut nolit infideles deponi posse, nisi populum conentur avertere à fide, quam conditionem addi à se profitetur, « propter eos principes infideles qui dominium habuerunt supra populum, antequam converterentur ad fidem. » At alii contendunt eos æque [137] privari posse, etiamsi non conentur fideles à fide avertere, propterea quod satis exemplo noceant.

Imo Adrianus IV datis ad Henricum II, Angliæ Regem, litteris apostolicis, nulla persecutionis aut cujuscumque conatus ad fidem evertendam facta mentione, generatim hoc edixit : « Sane omnes insulas, quibus sol justitiæ Christus illusit, et quæ documenta fidei christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri et sacrosanctæ romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas recognoscit) non est dubium pertinere.[20] » Quo jure Henrico Regi, « salva beato Petro de singulis domibus unius denarii annua pensione, » concedit insulam Hiberniam, quam idem rex, « ad subdendum populum legibus christianis, et vitiorum inde plantaria extirpanda, intrare se velle, » significaverat.

Ratio non sinit ut insulæ alio jure quam cætera regna ac provinciæ habeantur. Quare Nicolaus V, Calixtus III, Sixtus IV, Innocentius VIII, Alexander VI, regibus christianis ea quæ postulaverant, infidelium Principum regna, concedunt[21] ; quæ quidem non alio jure valere possint, quam quod temporalia spiritualibus serviant.

Quæ cum ita sint, non video cur tantopere abhorreant à directa potestate pontifici tribuenda. Indirectæ enim potestatis nomine idem juris continetur, ut nempe Pontifices de omnibus regnis, sive christianorum, sive infidelium suo jure decernant, cum è re Ecclesiæ judicaverint

Quin etiam indirectæ potestatis jure, id posse contendunt, non tantum ut læsam fidem catholicam ac læsa juramenta, sed etiam quæcumque sint publice commissa peccata ad suam cognitionem revocent, ac principes ea causa suis decretis parere recusantes, ut inobedientiæ atque adeo idololatriæ reos amoveant. Quo loco illud Samuelis commemorant dictum : « Quasi enim peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriæ nolle acquiescere.[22] » Atque ex eo Samuelis dicto Gregorius VII regibus sibi repugnantibus passim non tantum anathematis, sed etiam [138] depositionis pœnam intentât[23] ; ut profecto necesse sit, etiam avaritiæ causa deponi posse eos, cum, teste Apostolo, avaritia sit idolorum servitus.[24]

Hoc jure Pontifices de bello etiam, de pace, de tributis, de administranda justitia, denique de omni regimine, supremo judicio, sub depositionis pœna judicare possent, cum in omni ejusmodi regiminis parte, officium suum principes non sine peccato eoque gravissimo prætermittant.

Quin etiam Bellarminus docet, « Papam posse condere legem civilem, si sit necessaria ad salutem animarum, et tamen reges non velint eam condere ; et abrogare, si alia sit noxia saluti animarum, et tamen reges non velint eam abrogare.[25] »

Quid autem conveniat saluti animarum, in potestatis ecclesiasticae judicio est positum, cum de fine cui præest una judicare possit, eaque sit subordinatio spiritualis ac civilis potestatis, ut illa imperare, hæc obsequi debeat[26] : quæ profecto vel nulla sunt, ac tollenda omnino est illa, quam urgent indirecta potestas, vel omnino fatendum reges solo nomine supremos esse, atque omnia in Pontificum potestate esse, neque minus reges quam episcopos esse ejus potentiæ subordinatos.

Ait quidem Turrecremata id esse discriminis, « quod Papa possit deponere principem laicum, et praelatum ecclesiasticum, non tamen æqualiter, quia principem laicum non possit deponere sine justa causa et rationabili, alioquin privando nihil agit... sed in prælatis Ecclesiæ secus est, quia non sunt domini, sed procuratores, et superior administrator potest instituere et destituere inferiores administratores, et tenet quidquid facit,... licet ipse peccet.[27] » Quæ ut imperite ac falso de episcopis, ita inutiliter decernit de regibus, cum causæ æquitas in Pontificis judicio sit posita, certumque remaneat ex illa doctrina deponi posse reges, quoties Pontifex Ecclesiæ id expedire judicaverit.

Quare bonum illud, quo supremæ potestates in temporalibus nulli nisi Deo obnoxiæ vivunt, indirecta potestate omnino [139] tollitur : quod tamen bonum tale est, ut eo sublato nulla sit pax, multoque sit præstabilius, pessimos etiam principes tolerare, quam subdendo eos alteri potestati in temporalibus, legitimum imperium in anarchiam vertere.

Cæterum quod asseritur de principibus deponendis propter bonum animarum, idem longe magis in privatos valet : meritoque Gregorius de Valentia, positis semel de indirecta potestate decretis, eodem jure cives omni dominio privari posse dicit.[28] Addunt eliam decimas ac tributa imperari ab ecclesiastica potestate, quando rei ecclesiastica utile sit : quæ quidem si valeant, nihil jam prohibet, quominus Pontifex vere ut Rex regum agnosci debeat.

Quod si cogitemus hujus doctrinæ auctores, quam summum Pontificem extollant, quamque ab omni potestate etiam concilii absolvant, tum vero intelligemus, quale sit illud imperium quod universum orbem, in temporalibus æque ac in spiritualibus, complectatur, et de omnibus imperiis atque negotiis summa et indeclinabili auctoritate decernat*

Jam si respondeant supremo eo, per indirectam potestatem, judice constituto, tamen revocari posse in dubium in particularibus factis judicii æquitatem, nihilo secius imperia fluctuabunt, et quæ turbæ futuræ sint nemo non videt ; cum ubi regia nutat auctoritas, extremum periculum ipsumque, quo nihil exitiosius, anarchiæ malum reipublicæ immineat, aut potius adsit.

CAPUT III.

Horrenda atque ipsis adversariis detestanda necessario consequuntur, à quibusdam admittuntur : nec nisi extirpatâ radice resecantur : Henrici Borbonii Condœi principis oratio ad Ludovicum XIII.

Horret animus referre cætera quæ deinde consequantur. Hæc tamen exponere necesse habuit Ludovico XIII, augustæ memoriæ christianissimo regi, Ludovici Magni parenti, Henricus Borbonius Condæus, primus regii sanguinis princeps. [140]

Is enim, cum in solemni Ordinum regni conventu anno 1615, de hac quæstione magnis studiis ageretur, in ipso regio concilio ac Rege præsente ita peroravit : « Haudquaquam est dubium, Rex, quin Papæ, ut supremo Pastori à Christo constituto, tua majestas eodem jure subsit, quo cæteri fideles etiam infimæ sortis, ita ut ea potestate abscindi ab Ecclesiæ membris, et excommunicari possis, siquidem id tua peccata mereantur : qua quidem excommunicatione anima Satanæ tradita, tu Rex, Ecclesiæ communione pulsus, Sacramentorum extorris, omni etiam Ecclesiæ limine arceare. Cæterum quod attinet ad temporalia, tibi haud secus à subditis populis obedientia ac tributa deberentur, Christo et Apostolis verbo et exemplo præeuntibus. Qui contrariam tuentur sententiam, quamvis inimici regiæ potestatis, non tamen eo usque acti sunt in rabiem, ut reges cædi posse dicerent. At si rem penitus introspiciamus, facile intelligemus, nec tuam sacrosanctam personam à cæde tutam esse. Fac enim admonitum, excommunicatum, depositum esse te, jam Ludovicum XIII quandiu Rex erat, non potuisse cædi certum ; at postquam exrex factus est, alio legitimo rege constituto, si spreta Papæ spirituali, et novi regis temporali potestate pro rege se gerat, invasor profecto, et ut talis, reus, neci addictus, et ut publicus hostis à quocumque cædendus.[29] »

Hæc in regio consessu pro sui officii ac generis dignitate, primus regii sanguinis princeps, pari in Sedem apostolicam ac regiam majestatem observantia dixit, Constat enim apud omnes, eum, et Sedis apostolicæ studiosissimum fuisse, neque tantum animi perspicacia, verum etiam doctrina commendatissimum. Quod autem Perronius cardinalis respondebat, reges etiam depositos à cæde esse tutos, « quadam habitudine ad regiam dignitatem, quippe quam emendati recuperare possent,[30] » pace tanti viri, merum erat ludibrium. Fac enim ut ille depositus bella moveat urbesque ac provincias magno reipublicæ discrimine sollicitet, satis profecto constat à legitimo rege quid privatus pati possit, quid perduellis debeat, nec enim efficere potest habitudo [141] illa, ut non potior sit unius perduellis salute totius reipublicæ salus : neque res obscura erat. Quanquam enim Perronius ab indirectæ potestatis defensoribus nefariæ cædis invidiam omni arte amovebat, non tamen ita cæteri sentiebant. Gregorius enim de Valentia ponit hanc assertionem primam, « posse aliquem Pontificis auctoritate atque sententia dominio ac prælatione privari propter apostasiam,[31] » quam deinde probat his verbis : « Probatur 1°, et quidem irrefragabiliter, iisdem argumentis quibus quæstione præcedenti probavimus posse hæreticos et apostatas à fide privari etiam vita, per Ecclesiæ auctoritatem ; nam si vita possunt privari, multo magis aliis bonis, atque adeo prælatione in alios. » Addit secundam probationem es Scripturæ loco, quo Athalia, quæ rerum in Judæa potiebatur, jussu pontificis Joiadæ, « regno et vita exspoliata sit, non solum quia tyrannice occupaverat regnum, sed ut apostasia ejus coerceretur. »

Quod quidem argumentum eodem modo ipse Bellarminus urget[32] ; quam falso, et quam repugnante Scriptura, non est hic dicendi locus. Becanus verò, hos secutus, libro cui est titulus : Controversia Anglicana,[33] anno 1612 Moguntiæ edito, rem apertius explicat his verbis : « Joiada Pontifex prius privavit Athaliam regno, deinde vita. Itaque illam privavit regno, ut reginam et publicam personam, privavit autem vita ut privatam personam ; » ac postea : « Ex eodem sic ergo argumenter : quidquid potestatis ac jurisdictionis permissum fuit Pontifici in veteri Testamento, hoc etiam in novo permissum est.[34] »

Recte ille quidem, si concedamus id unde ista manant, deponi posse reges. Neque enim regi dignitate privato quidquam est reliquum, quo se à justo supplicio tueatur, si regem suum optimo jure constitutum, rebellis, factiosus et majestatis reus bello adoriatur, ac pro rege se gerens scindât imperium ; cum autem [142] viderimus tot afferri causas cur reges deponi possint, neque tantum hæresim aut apostasiam, sed etiam alia scelera ; imo nullo scelere, solam necessitatem ecclesiasticam. Quæ quidem si fateamur Pontificibus dari, satis intelligimus quam vario in discrimine, non modo regum auctoritas, sed etiam vita versetur. Et eam quidem doctrinam horruerunt omnes, Sedesque apostolica imprimis detestata est, ac Decani librum Paulus V, eodem anno 1612, sub pœna anathematis prohibuit ; « quod nonnulla falsa, temeraria, scandalosa et seditiosa respective in eo reperta essent. »

Hoc decreto nostri, nuntiis apostolicis id postulantibus, à rege prohibiti sunt, ne parricidialem doctrinam suis notis configerent, quod jam à summo Pontifice improbata, proscripta, et damnata esset. Cum vero impiam omnibusque diris devovendam sententiam detestati sint Romani Pontifices, oramus et supplicamus, ut indirectam potestatem ex qua hæc infanda profluunt, rejiciant vel saltem à nobis rejici sinant.

CAPUT IV.

Sententia Gallorum, ex Censura Sanctarelli, quæ integra refertur.

Jam ut ostendamus de tota ea doctrina, quæ sententia Gallorum sit, non pigebit exscribere latam à Facultate nostra Censuram, in librum Antonii Sanctarelli, 4 Aprilis 1626. Sic autem habet.

CENSURA SANCTARELLI.

« Si quis in nos fines sæculorum devenisse, ut loquitur Gentium Apostolus,[35] forte dubitet, postrema hæc tempora tantisper expendat eaque cum prioribus componat. Is facile deprehendet humani generis hostem, in utraque politia et ecclesiastica et civili nihil intentatum reliquisse, quominus utramque non tam labefactare, quam omnino pessumdare videretur. Ecclesiam Christi [143] sponsam, qua stylo qua ferro conficere conati sunt impii illi, qui posuerunt in cœlum os suum[36] : politiam illam civilem alia via aggressi dementati homines. Cum enim potestatem sæculi non sine causa gladium portare viderent,[37] libris nefandis, quasi per clanculares insidias, è medio tollendam existimarunt. Hos sanctus Judas Epistola canonica, non alia nota nobis dignoscendos proponit, quam quia dominationem contemnant et majestatem blasphement.[38] Atque utinam de solo contemptu et maledica oratione ageretur ! Quin male feriati scriptores id genus, potestatis cujusdam in Ecclesia temporalis prætextu, reges arbitrio et nutu ecclesiastico, levissimis etiam de causis ac plane ridiculis, de solio deturbandos, aliosque vel annuos, vel etiam diarios, si ita libuerit, substituendos contendunt. Quod cum in universæ civilis politia ac potissimum gallicæ monarchiae, sub christianissimo, clementissimo et justissimo Rege nostro Ludovico XIII, perniciem eversionemque meditatum confectumque videret Facultas theologica parisiensis, ut majorum vestigiis inhærendo, suum erga pientissimum regem nostrum, istudque præsertim christianissimum regnum, animum studiumque declararet, bonorumque omnium votis satisfaceret, præ cæteris nuperum librum Antonii Sanctarelli jesuitœ, de hæresi, schismate, apostasia, etc., à quibusdam selectis doctoribus examinandum censuit, in congregatione generali extraordinaria, decima sexta Martii immediate præcedentis habita. Sed quoniam multa in eo pertractantur, quæ ad rem de qua potissimum agitur minime spectarent, duo duntaxat capita xxx et xxxi Tractatus de hæresi excutienda selegit. Itaque anno Domini 1626, die prima aprilis, post Missam de sancto Spiritu, habitis solemni more usitatis comitiis in aula collegii Sorbonæ, audita est relatio magistrorum ab eadem Facultate selectorum, qui exposuerunt in duobus illis capitibus istas propositiones contineri : « Summum Pontificem posse pœnis temporalibus punire reges et principes, eosque deponere et suis regnis privare ob crimen hæresis, eorumque subditos ab illorum obedientia liberare, eamque semper in Ecclesia fuisse consuetudinem, » et propter alias causas, « ut, pro delictis, si expedit, si [144] principes sint negligentes, propter insufficientiam et inutilitatem suarum personarum. » Item, « Pontificem jus et potestatem in spiritualia simul et omnia temporalia ; et in eo esse de jure divino utramque potestatem, spiritualem et temporalem : credendum esse Ecclesiæ summoque ejus Pastori concessam esse facultatem puniendi pœnis temporalibus principes transgressores legum divinarum et humanarum, præsertim si crimen fuerit hæresis. » Dixerunt etiam eumdem Sanctarellum asserere, « Apostolos fuisse subjectos principibus sæcularibus de facto, non de jure ; » quin etiam « statim atque constituta est pontificia majestas, coepisse omnes principes esse illi subjectos. » Denique retulerunt eum explicare verba Christi : Quodcumque ligaveris super terram, etc, non tantum de potestate spirituali, sed etiam de temporali : ipsumque sancto Paulo imponere, verba illius, detracta negatione, immutando et multis auctoribus ab ipso citatis. Alia eliam multa similia retulerunt, quæ sibi videbantur gravi Facul' tatis animadversione et censura dignissima. Re itaque in deliberationem à Decano adducta, auditis omnium et singulorum magistrorum maturis deliberationibus, Facultas improbavit et damnavit doctrinam his propositionibus et horum capitum corollariis contentam, tanquam novam, falsam, erroneam, verbo Dei contrariam, pontificiæ dignitati odium conciliantem, schismati occasionem præbentem, supremæ regum auctoritati à Deo solo dependenti denegantem, principum infidelium et hæreticorum conversionem impedientem, pacis publicæ perturbativam, regnorum, statuum rerumque publicarum eversivam, subditos ab obedientia et subjectione avocantem, et ad factiones, rebelliones, seditiones et principum parricidia excitantem. Datum in Sorbona, die 4 Aprilis 1626. »

CAPUT V.

Quædam in Sanctarelli doctrinam, atque in censuram notæ : articuli Facultatis toto regno vulgati : Censura Malagulæ.

Hic tria considerari volumus : primum, Sanctarelli, de indi recta potestate in regum depositione sententiam, ea omnia [145] continere, quæ nos ab hujus sententiæ defensoribus doceri supra retulimus : tum diserte reprobari eam sententiam, non modo tanquam novam, falsam, erroneam, Verbo Dei contrariam, sed etiam tanquam ad factiones, rebelliones, seditiones ac principum parricidia excitantem, quod verum esse claruit : denique per eam censuram à sacra Facultate consultum, non modo paci publicæ, ac regum majestati, verum etiam pontificiæ dignitati, cum et illi odia conciliare dicitur hæc sententia, et schismati occasionem præbere.

Suis decretis hæsit sacra Facultas, dum articulos subsequentes per dominum Harduinum de Perefixe Sorbonæ provisorem, atque archiepiscopum parisiensem designatum, ad Ludovicum Magnum deferendos conscripsit his verbis : primum : « Non esse doctrinam Facultatis, quod summus Pontifex aliquam in temporalia regis christianissimi auctoritatem habeat, imo Facultatem semper obstitisse iis qui indirectam tantummodo esse illam auctoritatem voluerunt. » Secundum : « Esse doctrinam Facultatis ejusdem, quod rex christianissimus nullum omnino agnoscit, nec habet in temporalibus superiorem præter Deum : eam suam esse antiquam doctrinam, à qua nunquam recessura est. » Tertium ; « Doctrinam Facultatis esse quòd subditi fidem et obedientiam regi christianissimo ita debent, ut ab iis nullo prætextu dispensari possint. »

Quos articulos tota Gallia promulgatos magno consensu ubique fuisse receptos vidimus[39] ; ut dubium non sit quin hæc sententia, non jam Facultatis sit, sed totius Ecclesiæ Gallicanæ.

Quare digni laude sunt gallicani Patres, qui communem Ecclesiæ gallicanæ sententiam, sua declaratione firmarunt.

Et quidem in ea declaratione ab omni censura temperare placuit. Interim quod verba ipsa præ se ferunt, cum censura Sanctarelli summa conveniunt, verbis licet mitioribus ; episcopali auctoritate ac moderatione dignum esse arbitrati, nulla cujusquam offensione, veritatis depositum custodire.

Postea cum quidam Malagula Dominicanus italus, sacræ Facultatis Baccalaureus, contra matris suæ solemni juramento suscepta decreta, pontificiam in temporalia potestatem fraudulenter [146] affirmasset, vir temerarius Facultate pulsus est, confixaque propositio iisdem notis quibus inustus fuerat Sanctarellus ; ac ne quis in similem errorem impingeret, Sanctarelli, magna totius ordinis consensione, repetita ac promulgata censura fuit, ex quibus satis demonstratur Gallorum sententia. Plura et antiquiora suo loco referemus.

CAPUT VI.

Hujus sententiæ novitas in Sanctarello notata à sacra Facultate : Scripturæ silentium : auctoris anonymi qui scripsit de Libertatibus in Scripturæ locos glossæ.

Qui Sanctarelli censuram accurate legerint facilè observarunt primam notam ejus inustam doctrinæ, ac cæterarum omnium veluti caput ac fontem fuisse, quod ea doctrina nova esset : atque hinc statim sequi quod secundo loco est positum, falsam eam esse : quod in Ecclesia catholica semper antiqua sit veritas, prævaleatque illud à Vincentio Lirinensi, et ab omnibus orthodoxis celebratum : Quod ubique, quod semper.[40] Nunc de ea novitate aliquid delibare animus est.

Ac primum quidem viri theologi mirabuntur hujus potestatis, qua regna mutentur, neque tantum reges, sed etiam familiæ regiæ, aliæ exturbentur, aliæ erigantur, unde consequatur rerum humanarum tanta conversio ; hujus, inquam, potestatis (cum eam adversarii ordinariam in Ecclesia ipsiusque ecclesiasticae potestatis necessariam appendicem esse velint) nullam tamen in Scriptura vel minimam fieri mentionem ; neque tantum de deponendis regibus, verum etiam de adimendis cuique, etiam infimo, bonis temporalibus, nihil usquam à Christo, nihil ab apostolis fuisse proditum : imo vero de regibus id unum esse præceptum, ut iis etiam impiis veræque religioni adversantibus, ipsa tamen religione et conscientia ducti Christiani omnes, veram et sinceram obedientiam exhiberent.

Nam quod Bellarminus aliique passim inculcant, tametsi [147] Christus et apostoli de potestate indirecta nihil tradiderint, tamen eam consequi es spirituali clavium potestate quam explicuerant : id quidem suo, si Deus dederit, excutiemus loco. Interim satis admirari non possumus, hujus consecutionis, quæ tanta sit tantisque difficultatibus obnoxia, tam altum ubique esse silentium, neque uspiam commonitos esse, aut pastores ecclesiarum, quid in temporalibus, quid in ipsos reges possint ; aut etiam reges cæterosque fideles, quid pastoribus in ea re debeant.

Quod autem commemorant principes christianos Ecclesiæ subditos per baptismum, in Ecclesiæ potestate ita esse debere, ut ad ejus imperia etiam imperare cessent, si id è re esse ipsa Ecclesia judicet ; iterum admiramur arcanum illud baptismi, tot ejus ministeriis ac dotibus revelatis, nulla Scripturæ parte fuisse proditum. Ibi sane docemur baptizari nos subjicique Ecclesiæ, ut regnum cœlorum consequamur, non ut terrena imperia moderentur ; quare baptizari vel non baptizari, ad imperia quidem terrena nihil attinet.

At enim cœlorum regno terrena imperia servire oportet ; certe : et ita quidem oportet, ut qui cœlesti regno reges non serviant, ab eo regno exclusi, sempiternis suppliciis addicantur : id Scriptura clare et sæpe. Quod autem propterea per sacerdotale imperium terreno mulctentur imperio ne semel quidem innuit.

Auctor anonymus qui de Libertatibus Ecclesiæ gallicanæ scripsit, miram glossam edidit in illa Christi verba : Data est mihi omnis potestas in cœlo et in terra[41] ;... euntes ergo docete omnes gentes,[42] etc. Et ille quidem docet, ubi Christus ait : Regnum meum non est de hoc mundo,[43] ad Pilati mentem locutum esse, ne Pilatus Christum bella gesturum, aut regum vulgarium more imperaturum crederet : tum hæc subdit anonymus : « At vero cum apostolis officium imponeret docendi et baptizandi, ne dubitarent collatam cum officio plenam auctoritatem quæcumque ad spirituale regimen necessaria essent præstandi, non solum in cœlo, sed et in terra datam sibi omnem sine exceptione potestatem asseruit. Ex primis enim verbis : Data est mihi omnis [148] potestas in cœlo et in terra, quasi concludendo infert : Euntes ergo, etc, quia potestas ecclesiastica directe ac præcipue circa spiritualia versatur ; circa temporalia autem nonnisi quatenus spiritualia requirunt. » Hæc à Christo prætermissa, ac nullibi expressa, ejus verbis assuunt. Et Christus quidam asserit omnimodam sibi in cœlo et in terra concessam potestatem ; tum diserte explicat, quam partem potestatis ejus assignet apostolis, nempe ut doceant doctrinæque consectanea alibi expressa præstent : quibus quidem verbis apostoli intelligant quam ipsi, ab eo qui omnia possit, habeant potestatem. At anonymus eo inflectit, ut et ipsi quoque cum Christo possint omnia etiam in temporalibus : tanquam eum, cui rex dixerit : Ego tibi suprema, qua in omnibus civilibus rebus polleo, potestate impero, ut exercitus ducas, aut inter cives judices omnia posse oporteat quæcumque rex possit, non autem debeat se restringere ad ea quæ rex imperaverit.

Ejusdem generis est, quod in hæc Christi Apostolique verba : « Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari[44] ; » et : « Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit[45] : » id commentum assuit, ut auctore Pontifice, tyrannidi se subtrahere possint, nisi aliunde mala graviora timeantur[46] ; tanquam hæc dicta sint, non ut omnimode respublica tuta sit, sed ut rebellandi tuta captetur occasio. Quæ quam aliena sint ab Evangelii spiritu omittimus : cur à Christo et apostolis tanto studio prætermissa sint, quærimus.

Jam quod ad illam potestatem principes deponentem, ab excommunicandi potestate suspendunt, neque ipsi in eo sibi constant : utque hæc et alia suo loco memoranda omittamus, iterum atque iterum quærimus, cur tandem existiment talem excommunicationis effectum tanto studio in Scriptura prætermissum fuisse ; quod quidem eo diligentius vulgari oportebat, quo erat ab omni rerum humanarum usu remotius. [149]

CAPUT VII.

Primus regum deponendorum auctor Gregorius VII, undecimo exeunte sæculo : orbis universus ea novitate commotus : explicatum obiter, quo sensu negarent, excommunicari posse reges.

At enim quod Scriptura silentio prætermisit de potestate indirecta annexa clavibus, forte traditio explicavit. Ne id quidem : imo undecim fere sæculis, cum tot reges nefarii, infideles, hæretici, apostatae, persecutores fuerint, de iis amovendis aut de excutiendo imperii jugo, nec cogitatum unquam fuit : ac nequidem de laicis quibusvis, per ecclesiasticam potestatem ulla rei suæ parte mulctandis.

Primus omnium quotquot extiterunt Gregorius VII, exeunte undecimo sæculo, anno scilicet ab Incarnatione Domini 1076 (quæ nota temporis concilio HI romano praefixa est), in eo concilio de Henrico IV, Teutonum et Italiae rege, ita pronuntiavit, « ex ipsa (ut quidem præferebat) ligandi ac solvendi potestate à Deo tradita, ego regnum contradico, absolvo subditos, ne ut regi serviant interdico.[47] » Cujus quidem formulæ nullum anteactis tot sæculis exemplum proferunt.

Imo cum passim legantur veteres, aut divina judicia aut ecclesiasticas pœnas etiam regibus intentasse, is primus omnium hæc addebat, Legatis quidem suis : « Vos ei, si oportet, nostra vice resistite, et totius regni gubernacula contradicendo, tam illum quam omnes sibi consentientes, à participatione corporis et sanguinis Christi separate.[48] » Aliis etiam : « Aut Rex[49] ipse repudiato turpi simoniacæ hæresis mercimonio, idoneas personas, ad sacrum regimen promoveri permittet, aut Franci pro certo, nisi fidem christianam abjicere maluerint,... generalis anathematis mucrone percussi, illi ulterius obtemperare recusabunt.[50] » Atque iterum aliis de causis ad episcopos scribens : « Quod si nec hujusmodi districtione voluerit resipiscere, nulli clam, aut dubium [150] esse volumus, quin modis omnibus regnum Franciæ de ejus occupatione, adjuvante Deo, tentemus eripere.[51] » Ostendant vel unum antea romanum Pontificem ab obsequio legitimi principis cujuscumque episcopos retrahentem, aut adversus regna legitima talia molientem. At in Galliæ regnum sua stabilitate valentius, minas adhibuit tantum : Germaniam nactus civilibus dissidiis laborantem (pridem enim S axones in Henricum rebellaverant, magnisque se animis ac viribus sustentabant), aperte dixit : « Absolvo, interdico regnum, contradico.[52] »

Itaque id contigit quod solet rebus novis atque inauditis, nempe ad rei novitatem obstupuere omnes. Testis Otho episcopus Frisingensis,[53] duodecimi sæculi auctor nobilis, doctrina, virtutibus ac genere clarus ad hæc historicus candidissimus, et Gregorii VII laudator eximius ; Sedi vero apostolicæ sic addictus, ut romanos Pontifices propemodum impeccabiles faceret. Is enim de Henrico deposito hæc scribit : « Cujus rei novitatem eo vehementius indignatione motum suscepit imperium, quo nunquam ante hæc tempora hujusmodi sententiam in Principem Romanorum promulgatam noverat.[54] »

Quin ipse etiam Otho, quantum ea novitate moveretur, his verbis testatur : « Lego et relego romanorum regum, et imperatorum gesta, et nusquam invenio quemquam ante hunc (Henricum IV) à romano Pontifice excommunicatum vel regno privatum.[55] »

Ac ne quis existimet eum et alios fuisse nimios et aperte falsos, qui etiam de excommunicandi potestate dubitarent, diligentissime observandum infigendumque memoriæ est, quam excommunicationem ab imperatoribus regibusque amovendam intelligerent. Ea quippe erat, quæ vinculum omne humanæ etiam ac civilis societatis incideret : « qua separentur principes ac milites ab imperatoris sui consortio simul et obsequio.[56] » Sic enim diserte [151] exponitur in apologia Henrici, quæ est apud Freherum.[57] Quo etiam sensu in Glossa ordinaria et apud sanctum Thomam legitur, « quod princeps et multitudo non est excommunicanda.[58] » En igitur in quo quæstionem reponerent ; reges in spiritualibus clavium potestati subjici non negabant.

Ipse Otho Frisingensis memorat Philippum ad breve tempus à romano Episcopo inter pœnitentes collocatum, et Theodorum à sancto Ambrosio, propter cruentam caedem, à liminibus Ecclesiæ sequestratum, ac de Theodosio scribit sic ; « Hic est Theodosius, qui ab Ambrosio Ecclesiæ liminibus arcetur, quod ipse humiliter ferens, tamdiu à communione se abstinuit, donec lacrymis ac bonis operibus, pœnitentia peracta, à præfato Pontifice reconciliaretur.[59] » Quibus profecto docet, nisi resipisceret, ac veniam impetraret, ab omni limine Ecclesiæ in perpetuum fuisse prohibendum.

Idem Otho de Lothario[60] Rege juniore, Lotharii Imperatoris filio, in celebri negotio Thietbergæ et Waldradæ hæc habet : « Verum Lotharius post crebras admonitiones, post violatum sacramentum, à summo Pontifice communione privatur, ex qua causa tam ipsi quam toti regno oritur gravissimum discrimen.[61] » Novitas ergo qua omnes, atque ipse etiam Frisingensis Otho perculsi sunt, in eo erat, quod excommunicationem eam Gregorius tulerit, quæ fœdere omni humanæ societatis abrupto, ad regni privationem se extenderet. Ea est novitas ad quam orbis obstupuit, totoque elapso sæculo, post tot scriptiones, viri docti gravesque ea movebantur.

Quominus mirum est, ipso Gregorii et Henrici ævo, cum peracta res est, ingentes tumultus motusque extitisse ; tantaque omnino erat rei novitas, ut illi eliam, qui Gregorio VII erant addictissimi, ab ipso Pontifice hujus rei exemplum quærere cogerentur. Certe Herimannus metensis Episcopus is erat, qui ut [152] Baronii verbis utar, « præ cæteris ultra montes positis episcopis, semper adversus schismaticos pro Sede apostolica stetit defensor acerrimus et imperterritus.[62] » Atque is tamen, anno 1076, statim atque prolatum est Gregorii VII decretum, rei novitate turbatus, ab ipso Gregorio quærebat, quid illis respondendum esset, qui dicerent « auctoritatem apostolicæ Sedis non potuisse regem Henricum excommunicare, nec quemquam à sacramento fidelitatis ejus absolvere : » excommunicare, ea quidem excommunicatione, quæ vinculum omne civilis etiam societatis abrumperet ; quo sensu quæstionem institutam fuisse vidimus. Hujus ergo rei exempla et documenta à Gregorio VII quærebantur.

Is, postquam ad illam quæstionem respondit amplissimis atque accuratissimis litteris,[63] non tamen Herimanni animus conquievit ; sed rursus anno 1081, quinque post annos scilicet, ab eodem Gregorio de integro cœpit quærere de regum depositione quid respondendum esset ; adeo res nova et ambigua videbatur »

Huic consultationi respondet Gregorius longe adhuc copiosius, quam ante fecerat.[64] Quam autem Herimannus hæc anxiè quæreret ejusdem testantur datæ eadem de re ad sanctum Gebhardum Juvanensem, seu Salisburgensem episcopum litteræ. Habemus autem sancti Gebhardi ad eas Herimanni litteras responsum, quod sic incipit : « Mandavit jam secundo charitas tua mihi, meisque in persecutione sociis, indicare tuæ paternitati, quid in hac Ecclesiæ dissensione tenendum sentiendumque censeamus.[65] » Quantis ergo difficultatibus, ea in re, laboraret ostendit, qui beatum Gebhardum ejusque socios, iterum atque iterum, ipsumque Gregorium, imo jam accepto amplissimo responso, secundo consulit. [153]

CAPUT VIII.

Quæ Gregorius VII hujus rei exempla et documenta protulit, rei novitatem probant.

Jam operæ pretium erit inspicere propius, quæ Gregorius VII ab Herimanno metensi interrogatus, exempla, quæ Scripturæ ac Patrum documenta protulerit » ita enim facile intelligemus qua Scripturæ auctoritate, qua Patrum traditione nitatur.

Exempla omnino quatuor ex omni antiquitate protulit : primum quod Theodosius Magnus à sancto Ambrosio : alterum, quod Arcadius, pulso sancto Joanne Chrysostomo, à sancto Innocentio Papa fuit excommunicatus ; qua de re infra videbimus, interim hæc exempla duo ad excommunicationem quidem, non ad depositionem valent- Satis enim constat, neque Theodosium Magnum, neque Arcadium fuisse depositos ; neque id quisquam cogitabat. Quare exempla hæc duo adeo nihil proderant Gregorio Henricum deponenti, ut potius nocerent.

At duo alia protulit : primum exeuntis sexti sæculi in Gregorii Magni epistola ad Senatorem : a Si quis, inquit, regum, sacerdotum, judicum, personarumque sæcularium, hanc constitutionis nostræ paginam (de privilegio xenodochii Augustodunensis) agnoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat[66] : » alterum octavi sæculi, de sancto Zacharia Papa Childericum deponente, ac substituente Pipinum. Sic è duobus exemplis, quæ Gregorius protulit, unum tantum est, nempe Zachariæ, quod executionem sonet, alterum minas tantum continet, nullo unquam exemplo aut affectu consecuto.

Verum antequam ista duo, queis tota causa nititur, suo loco diligentius exponantur, rogo bona fide, quem sana ac modesta mente præditum non pudeat asserere, ob unius monasterii violata privilegia, juridico ordine deponi posse regem, ac totam rempublicam conturbari ? Quare, vel hæc falsa ac subdititia esse [154] constat, quod multi contendunt, vel alio pertinere quam quo referuntur.

Nempe aliud est minari, seu potius imprecari, ut à malo deterreas, quod illis temporibus etiam laici in excommunicationis formam, teste Baronio,[67] faciebant ; aliud juridicam ferre sententiam, cujus rei exemplum à Gregorio VII quærebatur. Jam de Childerico, quem à Zacharia vere esse depositum Gregorius VII memorat, ut nunc alia omittamus, ne ipsa quidem Glossa id patitur, quæ Gregorii VII verbis commemoratis, capite Alius, ad verbum deposuit, hanc adhibet notam : « Dicitur deposuisse, qui deponentibus consensit.[68] »

Atque hæc dicimus, non quod uno exemplo octavi sæculi, superioribus sæculis insuper habitis, stare possit tanta res ; sed ut demonstremus Gregorio VII omni studio quærenti, ne unum quidem exemplum ex anteactis temporibus suppetere potuisse.

Auctoritatem vero Scripturæ passim affert eam, ubi Paulus dicit : Nescitis quia Angelos iudicabimus ? quanto magis sæcularia[69] ? Quæ quam ad rem pertineat suo loco exponemus ; et nobis tacentibus nemo non videt, quam parum ad legitima judicia spectent, quæ de arbitris sponte eligendis Apostolus memorat.

At Gregorius VII ex omni antiquitate locum profert[70] unum apocryphae falsæque Scripturæ, de ordinatione Clementis. Quo ex loco Gregorius hæc verba describit : « Si quis amicus fuerit iis, quibus ipse (Clemens scilicet) non loquitur, unus est et ipse ex illis qui exterminare Ecclesiam Dei volunt. » Quem quidem locum, magno Petri prolatum nomine, si vera etiam auctoritate polleret, non tamen ad necessariam obedientiam, sed ad amicitias cum schismaticis dissolvendas pertinere, ipsa res loquitur ; talisque omnino est is locus, ut jam eum allegare pudeat adversarios. Hoc uno testimonio, hac traditione Gregorii VII de deponendis regibus doctrina nititur.

Profert etiam Julii I falsam epistolam ad Orientales episcopos, [155] De primatu Petri, deque ea potestate, qua cœlos aperit et claudit, quam profecto potestatem nemo negat. Quod autem infert : « Cui ergo aperiendi claudendique cœli data potestas est, de terra judicare non licet ? » Item quod concludit sic : « Porro Exorcistæ super dæmones à Deo imperium habent, quanto igitur magis super eos qui daemonibus subjecti et membra sunt dæmonum ? Si ergo his tantum praeeminent exorcistæ, quanto magis sacerdotes[71] ? » Hæc, inquam, quis jam theologorum vel confutatione digna arbitretur ?

Hæc Gregorius bis interrogatus ab Herimanno, protulit. Hæc eum impulerunt, ut reges deponi à se posse confideret. Jam cogitent omnes, annon pudeat inter ecclesiastica dogmata recensere, quæ non aliis fulta præsidiis, primum in lucem prodierunt.

Est enim alia ratio qua Gregorius VII juramentum fidelitatis à Sede apostolica solvi posse confirmat : « Quod etiam, inquit, ex frequenti auctoritate sæpe agit sancta Ecclesia, cum milites absolvit à vinculo juramenti, quod factum est his episcopis, qui apostolica auctoritate a pontificali gradu deponuntur.[72] » Tanquam juramentum illud episcopo, ut episcopo factum, non statim abeat, sine dispensatione ulla, cum is episcopus esse desiit.

Non aliis tamen fultus argumentis Gregorius VII in concilio Romano IV confidenter id dicit : « Sanctorum prædecessorum nostrorum statuta tenentes ; eos qui excommunicatis fidelitate aut sacramento constricti sunt, apostolica auctoritate à sacramento absolvimus, et ne sibi fidelitatem observent, omnibus modis prohibemus[73] ? » Cum tamen prædecessorum suorum aliorumque sanctorum statuta nulla, auctoritatem nullam, nulla exempla protulerit, nisi episcoporum qui depositi fuerint, ut supra vidimus, vanaque et apocrypha, et nulla collegerit, postquam bis interrogatus, ea, quæ suæ causæ faverent, operosissime conquisivit. [156]

CAPUT IX.

De Gregorii decretorum auctoritate in Ecclesia dubitatum, neque ipse sibi constitit.

Quare mirum non est, si post visas lectasque Gregorii VII Epistolas, totoque emenso sæculo, Otho Frisingensis hæsitabat adhuc et exempla quærebat, cum ipse Gregorius nihil satis firmum aut idoneum protulisset. Extat apud Ganisium[74] sancti Gebhardi juvanensis vita, ejus ævo scripta, per eum virum qui Gregorium VII alterum Heliam appellat, cujus tamen hæc verba sunt : « Hoc novum, sive rarum in reges anathema, utrum ex venditione episcopatuum et abbatiarum, an ex alia infamia causas sumpserit, penes eorum conscios sit et judices : nobis sententia Pastoris timenda est, sive justa, sive injusta. » Hic profecto videmus de ipsa sententia, justane an injusta sit, quam trepide loquatur vir Gregorio VII addictissimus. Neque Gregorii Epistolæ imbibitam animis novitatis opinionem exemerant, quam addita raritatis voce mollirent.

Multos hic praetermittimus æque hæsitantes ; suo loco memorandos. Neque vero tantum cæteri dubitabant, sed ipse Gregorius, quantumcumque esset propositi tenax, hic ut in re inaudita et intentata hactenus,[75] satis sibi constare non potuit. Ecce enim anno 1076, in concilio Romano Henricum simul à regno deposuit, et anathemate percussit ; qua sententia animati perduelles atque inde secutæ calamitates effecerunt ut, anno 1077, rex Canossam profectus à Papa veniam peteret, tristi omnino ac lamentabili cultu rituque. Quid autem hic gestum sit, exponit ipse Pontifex in secunda sententia adversus Henricum lata anno 1080 : « Confusus et humiliatus ( post primam sententiam scilicet) ad me in Longobardiam veniens, absolutionem ab excommunicatione quæsivit ; quem ego videns humiliatum,... solam ei communionem reddidi ; non tamen in regno, à quo eum in romana synodo (tertia scilicet) deposueram, instauravi, nec [157] fidelitatem omnium, quam sibi juraverant, vel erant juraturi, à qua omnes absolvi, in eadem synodo, ut sibi servaretur, præcepi.[76] » Sic, teste Gregorio, anno 1077, Henricus communioni, non tamen regno redditus, manebat depositus. Qua in re Gregorium non sibi constitisse duobus argumentis facile omnes intelligent.

Primum, quod ipse, quique eum sequebantur, eo nituntur maxime, quod excommunicatus, quocum nec licet colloqui, regnare non possit, ab omni vinculo humanæ societatis abstractus. Atqui Gregorius anno 1077 communionem Henrico reddiderat : ergo depositio excommunicatione nixa stare non potuit. Neque responderi potest jam alium regem fuisse substitutum, cui regnum adimi rite electo non posset ; hoc enim rebus gestis non congruit, ut sequentia docebunt.

Secundum ergo argumentum ex rebus postea gestis exoritur ; nam soluta semel excommunicatione ac rebus confirmatis, Henricus communioni redditus, consueto more regiam potestatem exercuit. At Saxones aliique earumdem partium cum eum anno 1076, ut quidem arbitrabantur, rite depositum, non aliud quam exregem appellarent, anno 1077 Rodulphum Suevum regem elegerunt.[77]

Hic Gregorius mirum in modum aestuare cœpit : Et Saxones quidem electum à se Rodulphum, Legato apostolico non modo præsente, sed etiam approbante, asserunt[78] ; Gregorius nullo suo consilio id factum etiam juramento firmavit[79] : nos jurato Pontifici de ipso credimus ; de Legato, Saxonibus, rem uti publicam affirmantibus, fidem negare vix possumus.

Utcumque est, siquidem Pontifex procul omni dubio ea se potestate præditum sentiebat, ut Henricum imperio exueret, illum pro deposito habere debuit, quoad imperium reddidisset, quoque magis nitebatur regnare depositus, eo magis necesse erat à Pontifice prohiberi.

Hoc fateamur necesse est à Gregorio VII, si ipse sibi constaret reique bene gestæ sibi esset conscius, agi debuisse. Quid autem. [158] egerit sic scribit historicus : « Domnus apostolicus apostolici vigoris oblitus, multum est à priore sententia mutatus. Nam qui prius Henricum cum omnibus adjutoribus apostolica severitate excommunicaverat, eique regnandi potestatem potenter interdixerat, et omnes qui ei fidelitatem jurassent absolverat et electionem novi regis consensu suo confirmaverat, nunc per litteras mandavit ut consilio facto, res uterque audiatur, et quem justitia regnare permiserit, altero deposito, tutus in regno confirmetur.[80] » Exemplum litterarum Gregorii subdit, in quibus Henricus et Rodulphus æque reges appellantur, sedetque Pontifex medius, qui inter utrumque quis potiori titulo regnet, ipsis petentibus æquo jure disceptet. « Desideramus enim, inquit, cum consilio clericorum et laicorum ejusdem regni causam inter eos. Deo favente, discutere, et cujus parti magis ad regni gubernacula justitia faveat demonstrare.[81] »

Eadem iterat sæpe, atque etiam in concilio IV romano anno 1078, et variis epistolis.[82] At si Henricus, quem deposuerat neque restituerat, vere certòque erat depositus, non erat inquirendum, an meliori jure regnaret, qui jure omni privatus, vi regnum retineret ; sed Gregorius tanta re attonitus ejusque novitate vel ipse turbatus, neque minus eventus quam sui dubius, nihil certi consilii sequebatur. Quæ profecto sufficiunt, ut videamus Gregorium VII, regum depositorem confidentissimum licet, in tanta re decernenda præcipitem, in exequenda trepidum et cunctabundum, ad extremum illud atque intentatum hactenus, impetu potius quam certa ratione atque consilio descendisse ; neque teneri nos ad id decretum tuendum, de quo ipse decreti auctor ambigeret. [159]

CAPUT X.

Gregorius VII nimia et nova sectatur : initia regiæ potestatis superbiæ ne diabolo assignat, repugnante Scriptura, neque tantum Patrum, sed totius humani generis traditione.

Mihi vero hæc omnia animo revolventi, id unum occurrit, nempe Gregorium VII, fervido ingenio præditum, cum tam malos principes, quos ea ætas tulerat, ægre pateretur ; neque ecclesiasticis pœnis jam satis commoveri cerneret terrenis rebus addictos, eo devenisse, ut aliis pœnis exterrefaceret, atque adeo de imperio ipsis adimendo cogitasse, omnia nova et insolita Sedi apostolicæ vindicare nil quidquam metuentem.

Hinc illa extiterunt magnifica in speciem, sed ipsa re vana ; certe hactenus inaudita, quæ in concilio romano protulit. Postquam enim regnum iterato decreto sublatum ab Henrico, in Rodulphum Suevum vice apostolorum transtulit, hæc deinde depromit, ad ipsos apostolos sermone converso : « Agite, nunc, quæso, Patres et Principes sanctissimi, ut omnis mundus intelligat et cognoscat, quia si potestis in cœlo ligare et solvere, potestis in terra imperia, regna, principatus, ducatus, marchias, comitatus et omnium hominum possessiones tollere unicuique et concedere. Vos enim patriarchatus, primatus, archiepiscopatus, episcopatus frequenter tulistis pravis et indignis, et religiosis viris dedistis. Addiscant nunc reges et omnes sæculi principes, quanti vos estis, quid potestis, et timeant parvipendere jussionem Ecclesiæ vestræ.[83] » Sic Petri et Pauli nomine terrena omnia, longo ordine recensita, ad sua et Ecclesiæ suæ imperia revocabat ; notus enim stylus antiquissimus et Gregorio VII utique frequentatus, Pontificum romanorum tribuentium Petro et Paulo quod eorum successores sive vicarii, ut tunc fere loquebantur, eorum auctoritate ac vice agerent. Et quidem eo jure et canonico ordine Petrus et Paulus pridem ecclesiasticas dignitates auferebant et dabant ; sed hæc vetera et obsoleta erant. Novum aliquid [160] perterrefaciendis regibus ac populis ille cogitabat, atque humana omnia suo subdebat imperio.

At non ille, quem suo loco laudabimus, Gregorius ordine II, pietate, doctrina, fortitudine, nulli non comparandus ; non, inquam, ita ille loquebatur, qui aperte scribit ad Leonem Isaurum : « Pontifex potestatem non habet regias dignitates deferendi,[84] » quas nunc alter iste Gregorius propriis nominibus appellatas dare ei adimere aggreditur.

Neque vero hæc dicentes, Gregorii VII pietati obloquimur ; imo ejus commendatam Martyrologio romano laudamus memoriam, et bono animo egisse omnia, quibusvis petentibus haud inviti largiemur. Neque, quod passim objiciunt, schismaticorum sectamur calumnias ; sed quæ ipse scripserit, simplici animo referimus. Neque his oblitterari volumus, quæ pro ecclesiastica disciplina magna ac præclara gessit, ac ne miracula quidem, quæ à quibusdam auctoribus ipsi tribuuntur. Sed in sanctis viris non omnia imitanda. Docti, legibus non exemplis regi nos petimus, neque coarctari ad ea, quæ romanæ Ecclesiæ nunquam adoptavit fides.

Omnino Gregorium admiramur magno et erecto animo insurgentem in reges simoniacos et scelerum defensores ; sed interim dolemus eum, incitato semel animo, ad extrema et nimia devenisse. Spiritualem potestatem longo intervallo temporali anteponit, et hoc ex majorum scitis ; istud vero non ex Patrum sententia, quod addit : « Sed forte putant quod regia dignitas episcopalem præcellat Ex eorum principiis colligere possunt, quantum à se utraque differunt : illam quidem superbia humana reperit, hanc divina pietas instituit[85] : » et alibi explicatius : « Itane dignitas à sæcularibus inventa, non subjicietur ei dignitati, quam omnipotentis Dei providentia ad honorem suum invenit ?... Quis nesciat reges et duces ab iis habuisse principium qui Deum ignorantes, superbia, rapinis, perfidia, homicidiis, postremo universis pene sceleribus mundi principe, diabolo videlicet, agitante, super pares licet homines dominari, caeca cupiditate et [161] intolerabili præsumptione affectaverunt[86] ? » Nullus Pontificum, christianorum nullus hactenus dixerat aut cogitaverat, diabolo mundi principe agitante, legitima imperia inter homines fuisse constituta, cum pacis hostis diabolus leges et ordinem, omnesque adeo legitimas potestates adversetur, quod est à beato Irenæo præclare explicatum, his verbis[87] : « Ad utilitatem gentilium terrenum regnum positum est à Deo, sed non à diabolo, qui nunquam omnino quietus est, imo qui nec ipsas gentes vult in tranquillo agere ; ut timentes regnum hominum, non se alterutrum homines vice piscium consumant, sed per legum positiones repercutiant multiplicem gentilium injustitiam ; et secundum hoc Dei sunt ministri, qui tributa exigunt à nobis, in hoc ipsum servientes. Et, quæ sunt potestates, à Deo ordinatæ sunt.[88] » Ad magnam ergo contumeliam pertinet sublimium potestatum, asserere ipsas, agitante diabolo, cæca introductas cupiditate et intolerabili præsumptione dominandi super pares. Tantum enim humanæ societatis bonum, quo homines hominibus legitimo præsunt ordine, non superbia, sed recta ratio ; non diabolus, sed Deus inducit. Neque vero dici ullo modo potest, nisi per summam rerum antiquarum imperitiam, legitima imperia per ambitionem ac superbiam hominum incœpisse. Præclare enim Justinus historicus rerum humanarum aggressus historiam, sic orditur : « Principio rerum, gentium nationumque omnium imperium penes reges erat, quos ad fastigium hujus majestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio provehebat. Populus nullis legibus tenebatur : arbitria principum pro legibus erant ; fines imperii tueri magis quam proferre mos erat ; intra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus Rex Assyriorum veterem, et quasi avitum gentibus morem, nova imperii cupiditate mutavit,[89] » etc. Quæ initia et omnium gentium historiæ produnt, et ipsa Scriptura demonstrat. Primus enim Nemrod nominatur,[90] qui vicinas civitates, utique jam per legitima imperia constitutas, invaserit ; pessimo quidem exemplo, sed quod non statim omnia humana pervaderet. Permansit enim [162] diutissime apud multas gentes mos probus et antiquus, Deo ac natura duce, constitutus. Quod humanæ societatis tam excellens bonum, si diabolus, omnis operis divini interpolator postea occupavit, haud propterea malum, quo optima instituta corrupta sunt, prius bono fuerit ; cum præsertim regii ac supremi imperii, in ipsa patria potestate, forma præcesserit primos inter homines, quorum familiæ per longissimam parentum vitam, in quædam veluti modica ac modesta regna succrescerent. Grave igitur illud, quod Gregorius VII. dum in superbos reges inflammatur, progressus extra metas protulit ; nec ipsi dignitati à Deo ordinatæ, aut apostolicæ doctrinæ satis consulebat, qua semper apud omnes constitit, sublimiores potestates à Deo esse ; et quidem à Deo propitio ; quippe quæ mala opera dato gladio coerceant, ac publicæ paci, Deo ita providente ac jubente, inserviant.[91] Sed hæc suo loco luculentius declarabimus.

CAPUT XI.

Aliæ Gregorii VII novitates : novum excommunicationis genus, quo victoriam ab Henrici IV exercitu arcet : nova doctrina de omnium Pontificum romanorum sanctitate.

Scitum illud Chrysostomi : « Novitas novitatem parit.[92] » Gregorius VII novæ depositionis sententiæ novum excommunicationis addebat genus ; hoc scilicet : « Quicumque temerario ausu hujus nostræ constitutionis violator extiterit, vinculo eum anathematis obligamus, et non solum in spiritu, verum etiam in corpore, et omni prosperitate hujus vitæ, apostolica potestate innodamus, et victoriam ejus in armis auferimus.[93] » Quo decreto facto, hæc scribebat : « In prædicta synodo jam omnes excommunicationis et anathematis vinculo innodati, et ut nullam victoriam possint obtinere, potestate sancti Petri sunt alligati.[94] » Qua formula delectatus, iterum sic decernit : « Illi cujus culpa [163] vel superbia pax ista remanserit, gratiam sancti Petri auferimus, eumque sicut membrum diaboli, et desolatorem christianæ religionis, cum omnibus fautoribus suis festinabimus à communione christianæ societatis abscindere ; ita ut nullam deinceps victoriam in bello, nullam prosperitatem habere possit in sæculo.[95] »

Eo sensu, anno 1080, adversus Henricum nominatim hæc statuit, ad Petrum et Paulum sermone converso : « Iterum regnum Teutonicorum et Italiae, ex parte omnipotentis Dei et vestra interdicens ei, omnem potestatem et dignitatem regiam ei tollo, et ut nullus christianorum ei sicut regi obediat, interdico, etc... Ipse autem Henricus cum suis fautoribus in omni belli congressione, nullas vires nullamque in vita sua victoriam obtineat.[96] » Sic ab adversantibus omnem prosperitatem potestate apostolica propellebat ; sic victoriæ imperabat. At Deo non erat placitum hæc in manu sua posita, ad formulam revocari. Quare eodem anno, et Henrico victoriam concessit, et Rodulphum, cui Gregorius Petri et Pauli vice imperium donaverat, in prælio cædi voluit ; et postea Gregorium fugari Roma permisit, et Salerni obire victum ; suo quoque tempore ulturus Henricum, falso et apostatico Pontifice constituto Guiberto Ravennensi, auctorem infandi schismatis et potestatis vere ecclesiasticæ contemptorem.

Ad ejus victoriam pertinent hæc Sigeberti verba : « Hildebrandus Papa, quasi divinitus revelatum sibi prædixit, hoc anno falsum regem esse moriturum, et verum quidem prædixit, sed fefellit eum de falso rege conjectura, secundum suum velle, super Henrico rege interpretata. Rex enim Henricus Saxonibus gravi prælio congreditur, et in congressu, falsus rex Rodulphus cum multis Saxoniæ principibus extinguitur.[97] » Quæ Sigeberti narratio à Gregorii dictis decretisque non abhorret.

Exemplo Gregorii VII, Alexander III, Friderico I deposito et excommunicato, « inhibuit auctoritate Dei, ne vires ullas amodo in bellicis congressionibus habeat, aut de christiano aliquo victoriam consequatur, aut alicubi quiete et pace gaudeat, donec fructus pœnitentiæ condignos operetur[98] : » tanquam hæc in [164] hominum potestate Christus esse voluerit. Ad hæc nimia ac melioribus sæculis inaudita, Alexander III, egregius alioquin Pontifex, Gregorio VII auctore deductus est. Adeo vana cogitant, quibus posterioris ætatis exempla sufficiunt.

Ne grave videretur, non modo omnia imperia sed etiam omnem rerum divinarum humanarumque cursum in unius hominis arbitrio collocari, ac ne de tanta potestate genus humanum aliquid iniqui metueret, docebat Gregorius VII, « ad apostolicam Sedem rite ordinatos, meritis beati Petri meliores effici, atque omnino sanctos.[99] Et id quidem ex decretis Symmachi Papæ [165] repetebat, quæ sane decreta, commoda interpretatione molliri, non exaggerari, et ad extremum urgeri oporteret. Addebat Gregorius : Licet experimento sciamus, nempe Papam sanctum esse, quod hactenus nemo præsumpserat. Sic profecto Gregorius, dum [166] omnia humana ac divina trahere ad se nititur, et dignitatem regiam infringebat, et pontificiam novis, neque duraturis titulis commendabat.

Quod si certa fide credere non oportet deponi posse à Pontificibus reges, quod depositionem talem in concilio romano Gregorius promulgarit,[100] eadem profecto fide teneamus, posse Pontificem auctoritate sua ab excommunicatis auferre victoriam, ac prosperitatem sæculi ; cum id non tantum in privatis epistolis, sed etiam decreto edito, Gregorius VII et Alexander III pronuntiarint.

Item eadem fide admittere debemus illud in Concilio romano editum : posse à Pontificibus, ut patriarchatus et episcopatus, ita et « omnes hominum possessiones pro meritis tolli et concedi ; » quæ nempe Pontifices solos reges, solos imperatores efficerent, quale imperium humana conditio neque gerere, neque tolerare possit.

Placet autem hic in antecessum expromere quæ suo Ioco probaturi sumus, Gregorium VII aliosve Pontifices, à quibus hæc gesta decretaque sunt, nunquam decreto ad omnem Ecclesiam edito docuisse, eam sententiam, quæ ecclesiasticæ potestati talia vindicaret, ad integritatem fidei catholicæ aut ecclesiastici dogmatis pertinere. Moderabatur animos ille qui Ecclesiam regit, Spiritus veritatis, ne humilis Christi grex in tentationem eam incideret. Quare etiam ii qui pontificiam infallibilitatem vel maxime tuentur, ab hac sententia abhorrere, deque his, ut et de aliis Pontificum gestis, libere disputare possunt

Si quis tamen libentes nos ad ea adduci putat, fallitur. Neque enim ii sumus, quibus Ecclesiæ vulnera nulla necessitate [167] retractari placeat ; sed rursus non sumus eorum numero, qui ubique trepidi et infirma fide, quantacumque vulnera, tanquam sint Ecclesiæ ipsi lethifera, perhorrescant.

Satis enim scimus Ecclesiam catholicam Sedemque apostolicam in petra fundatam stare firmius, quam ut his commoveri possit ; et quantumcumque hæc adscititia humanisque consiliis quæsita concidant, ipsam tamen petram, Christo auctore positam, inconcussam stare : qua fide securi, et superiora diximus, et alia haud minus necessaria prosequemur.

CAPUT XII.

Qua occasione Gregorius VII regum depositionem aggressus sit : quove imperii ac regnorum statu : quam universalis monarchiae etiam temporalis ideam animo informant : ejus mores, ingenium, et in omnia regna variæ molitiones ; ac i° in imperium Romano-Germanicum, in Galliam, in Angliam, in Daniam ; de iisque quæri, nihil imminuta Sedis apostolicæ majestate.

Gregorius VII novæ potestati, quam in temporalibus exercere se posse confideret, muniendæ, humana undequaque subsidia conquirebat, atque omnia regna in ditionem ac proprietatem Sedis apostolicæ vindicare satagebat.

Posteaquam enim Caroli Magni domus inclinata est, toto Occidente regia labascere ac nutare cœpit auctoritas : proceres paulatim omnia occupare, et prope æquiparari regibus ; episcopi, procerum antesignani, ad hæc insita religioni reverentia validi, pleraque reipublicæ munera ad se trahere ; regna in varias dynastias, seu ecclesiasticas, seu sæculares scindi, quæ quidem dynastiæ jura regalia multa, eaque maxima, sibi tribuebant, gravi imminutione regiæ majestatis : reges precariam veluti potestatem exercere, eo usque depressi, ut sæpe cum subditis ac vassallis æquo jure bellare cogerentur. Sic imperiis propemodum in anarchiam versis, bellis, cædibus, foedis populationibus omnia replebantur : quæ rerum inclinatio nono sæculo cœpta, decimo et undecimo in deteriora vergebat ; ut Gregorii VII tempore [168] vix ullus regum esset, qui regiam majestatem ac veram imperii vim retineret. Etsi enim Othones in Germaniâ et Italia magnis animis ac viribus seque ac rempublicam sustentasse videbantur, res tamen in pejus suo veluti pondere deflectebant ; ac sub Henrico IV urbes gentesque effræni licentia rebellabant, Inclytum Francorum regnum, quod omnibus fere reliquis imperaverat, etsi suo statu atque hereditaria successione valentius, communibus tamen incommodis laborarat ; necdum se Capetii satis confirmaverant, neque Capetiorum quartus Philippus I, qui tum imperitabat, tantæ majestati animis atque ingenio respondebat. Guillelmus ille victor atque Conquestor, recens Angliam occupaverat, validus quidem viribus atque imperandi certus, sed tamen imperio nondum constabilito : res Hispaniæ tenues, Saracenis prementibus, christianis etiam in diversa regna divisis : reliqua Europæ regna, alia aliis casibus fluctuabant.

Ea rerum ac temporum necessitudine, Gregorius VII, è sancta Cluniacensis monasterii disciplina, per varios dignitatum gradus, ad Cathedram Petri evectus est : acerrimi ingenii magnique animi vir, probis moribus, integra fama, ecclesiasticæ libertatis ac potestatis studiosissimus, et qui potius ultra concessa tenderet, quam aliquid de suo jure remitteret. Is ergo optimum factu ratus, ut Sedi apostolicæ, quæ caput religionis esset, regna omnia etiam in temporalibus subderentur, non modo potestate clavium, sibi summam deponendorum et constituendorum regum ac principum potestatem vindicabat ; sed etiam eos singulatim adortus, quacumque arte poterat, vectigales suos atque etiam suos homines ut tum loquebantur, facere cogitabat.

Et de imperio quidem Romano-Germanico res facilior videbatur, cum romani Pontifices in illud imperium peculiare jus quoddam sibi vindicarent ; imo vero illud, si quidem Bellarmino et Baronio credimus,[101] à Gregorii V tempore, datis Electoribus, atque impositis legibus ordinassent. Certe memoratu est dignum id, quod Gregorii VII tempore, ab auctore Apologiæ Henrici 1V Imperatoris proditum ; cum se Saxonibus perduellibus, nonnulli [169] è Longobardis, Francis, Bavaris ac Suevis conjunxissent, eos omnes apud Gregorium VII accusasse regem : « Non decere tam flagitiosum, plus notum crimine quam nomine, regnare ; maxime cum sibi regiam dignitatem Roma non contulerit : oportere Romæ jus suum in constituendis regibus reddi : provideret Apostolicus et Roma ex consilio principum, cujus vita et sapientia tanto congrueret honori : qua deceptione delusus Apostolicus, simul et honore creandi regis, quem sibi fallaciter obtulerant, impulsus, regem banno innodavit, et episcopis aliisque principibus, ut à communione excommunicati regis se subtraherent denuntiavit : se cito venturum in Teutonicas oras, ubi de negotiis ecclesiasticis et de regno tractaretur.[102] » Quæ quidem aliena non sunt ab eo Pontifice, qui tam excelsos spiritus gereret ; neque absimile vero est talem virum romanæ potentiæ gloria delectatum, qua Sedis apostolicæ dignitas amplificari videretur, atque illi omnino placuisse amplitudinem etiam religionis titulo coloratam. Intentus autem erat vel maxime Teutonico regno, cui romanum imperium junctum esset, quod etiam regnum per Saxonum rebellionem fluctuabat. Itaque Gregorius, Henrico IV imperatore deposito, Teutonum atque Italiæ Regem, qui imperator futurus esset, ita constitui decernebat, ut tale sibi præstaret juramentum : « Ab hac hora, et deinceps fidelis ero beato Petro Apostolo ejusque Vicario Papæ Gregorio, et quodcumque mihi ipse Papa præceperit, sub his videlicet verbis : Per veram obedientiam, fideliter sicut oportet christianum obtemperabo ;... et eo die quando illum primitus videro, fideliter per manus meas miles sancti Petri et illius efficiar.[103] » Quod quidem est ligium, ut vocant, et perfectissimæ dominationis hominium, dataque est formula per veram obedientiam, quæ jussis adhibita indefectabile imperium designaret.

De Francorum regno post hominum memoriam longe nobilissimo atque augustissimo, unde etiam imperium, quale apud Latinos est, manasse noverat, hæc Legatis suis agenda decernit : « Dicendum autem est omnibus Gallis, et per veram obedientiam praecipiendum, ut unaquæque domus, saltem unum denarium [170] annuatim solvant beato Petro, si eum recognoscant Patrem et Pastorem suum, more antiquo.[104] » Rationem addit : « Nam Carolus Imperator, sicut legitur in tomo ejus, qui in archivo Ecclesiæ beati Petri habetur, in tribus locis annuatim colligebat mille ducentas libras ad servitium apostolicæ Sedis. » Nos eum tomum ignoramus, nihil simile in Caroli Magni, ac secutorum principum historiis, gestis, capitularibus, aut in conciliis aliisque Actis publicis aut privatis, qualis ejus ævi sunt innumerabilia, legimus ; et Pontifici impositum fuisse credimus ab iis qui talia suadebant.

Carolus Sedi apostolicæ multas provincias devictas donavit, at regnum nemini vectigale aut censuale fecit ; neque quisquam ex ejus successoribus tale quid aut cogitavit aut passus est ; Francique reges Sedi apostolicæ omnium religiosissime in spiritualibus obtemperabant : omnium studiosissime suam in temporalibus dignitatem tuebantur. Quare Gregorius, adhibita licet formula, per veram obedientiam, qua imperium indetrectabile significatum fuisse vidimus, nullum unquam censum à Gallis impetravit ; sed neque per Legatos, jussos licet, quidquam ea de re postulatum fuisse legimus : ut totum illud in auras penitus evanuisse videatur.

In eadem Gregorii epistola sic legitur : « Idem magnus Imperator Carolus Saxoniam obtulit beato Petro, cujus eam devicit adjutorio, et posuit signum devotionis et libertatis. » Offerre beato Petro, consueto hujus ævi sermone, hoc erat proprietati Sedis apostolicæ adscribere ; at Carolus Magnus nusquam scripsit, nusquam dixit se beato Petro devictam obtulisse Saxoniam, sed tantum in devicta Saxoniâ primam ecclesiam consecratam, quam inquit, « pio Christo et apostolorum suorum Principi beato Petro obtulimus.[105] » Sic Petro non Saxoniam, sed in Saxoniâ, pro gratiarum actione primam ecclesiam obtulit ; et quidem erecto templo apostolorum Principem rite veneratus, eam tamen provinciam nullius mortalis imperio quam suo vindicavit.

Cæterum annualem censum semel impositum Gregorius VII [171] facile in argumentum proprietatis ac dominii trahebat : quare Guillelmo Conquestori, Angliæ Regi, modis omnibus delinito suadebat, ut regnum Angliæ, quod anteriores reges solo voluntariæ pietatis sensu, nullo temporalis subjectionis animo, Sedi apostolicæ censuale fecerant ; ipse temporali hominio subderet, At Guillelmus ita respondit : « Hubertus Legatus tuus ad me veniens ex tua parte admonuit, quatenus tibi et successoribus tuis fidelitatem facere, et de pecunia, quam antecessores mei ad romanam Ecclesiam mittere solebant, melius cogitarem ; unum admisi, alterum non admisi : fidelitatem facere nolui, nec volo ; quia nec ego promisi, nec antecessores meos antecessoribus tuis id fecisse comperio.[106] » Sic de fidelitate inverecundum petitorem acriter refutabat : de denario beati Petri avitam consuetudinem recto sensu intellectam prompto animo sequebatur.

Quod autem à Guillelmo Anglorum Rege, idem à Canorum Rege Sueno, ut ab ejus parente, atque etiam ab ipso promissum, Gregorius postulabat,[107] neque hujus postulati ullam unquam videmus habitam esse rationem.

Interim opulentam provinciam, romanæ urbi vicinam, quam viles et ignavi hæretici tenerent, ei pollicetur. Quo jure suam non significat, nisi hæreticorum omnia, sua esse duceret.

CAPUT XIII.

De Hispania et Sardinia quid Gregorius VII decreverit.

Erat tum Hispania fere tota subdita Saracenis, à quorum manibus nobilissimum regnum recuperare multi undique Christian principes satagebant. Ad hos Gregorius VII sic scribit : « Non latere vos credimus regnum Hispaniæ, ab antiquo proprii juris sancti Petri fuisse, et adhuc, licet diu à paganis sit occupatum, lege tamen justitiæ non evacuata, nulli mortalium, sed soli apostolicæ Sedi ex æquo pertinere.[108] » Addit concessisse se Evulo [172] Comiti habendam sancti Petri nomine, certis conditionibus, quamcumque ab infidelibus terram recepisset.

Cæterum id juris et Hispani nesciebant, et hujus oblitteratam fuisse memoriam ipsam ipse Gregorius fatebatur ; sic enim postea scripsit « regibus, comitibus cæterisque principibus Hispaniæ : Notum vobis fieri volumus, quod nobis quidem tacere non est liberum, vobis autem non solum ad futuram, sed etiam ad præsentem gloriam valde necessarium, videlicet regnum Hispaniæ ex antiquis constitutionibus beato Petro, et sanctæ romanæ Ecclesiæ in jus et proprietatem esse traditum : quod nimirum hactenus et præteritorum temporum incommoda, et aliqua antecessorum nostrorum occultavit negligentia. Nam postquam illud regnum à Saracenis et paganis pervasum est, et servitium, quod beato Petro inde solebat fieri, propter infidelitatem eorum et tyrannidem detentum, ab usu nostrorum tot annis interceptum est, pariter etiam rerum et proprietatis memoria dilabi cœpit.[109] » Promittit tamen Gregorius Legatos à se missos rem omnem demonstraturos assertione certa : denique adhortatur « ut ad honorem beati Petri et romanæ Ecclesiæ promptos et magnificos se exhibeant ; » quod profecto fecerunt ; multique hispanorum principum Ecclesiæ romanæ animas pensiones spoponderunt, eique se ultro ut spirituali dominæ subjecerunt.

Id vero an excussis titulis potius quam ultroneâ pietate fecerint, non satis mihi constat. Stricto jure fecisse probat Baronius, allato exemplo « Berengarii Comitis barcinonensis, qui anno, inquit, 1091, Urbani Papæ quarto, cum recuperasset tarraco nensem civitatem occupatam à Mauris, eamdem obtulit Ecclesiæ romanæ.[110] » Quæ vana esse omnia facile comprobabit ipsum à Baronio productum instrumentum : quippe quo legimus à Comite Berengario tarraconensem civitatem, non à Mauris recuperatam,[111] sed jure paterno ac bonorum paternorum divisione [173] suam, non Sedi apostolicæ redditam, sed in Dei nomine specialiter donatam fuisse[112] : quæ adeo non firmant, ut potius evertant jus illud in Hispanias venditatum.

At vero Petrus de Marcâ, vir doctissimus, ex antiquis monumentis probat Gregorio VII à Comite Besalvensi Bernardo, atque eliam ab Aragonum rege annuam concessam fuisse pensionem[113] : id vero ab iis factum, antiquis excussis ac recognitis titulis, acta non memorant.

Neque item docent, an stricto jure potius quam voluntate sit fictum, quod idem Bernardus se militem ac vassallum sancti Petri fecit.[114] Id enim eo tempore ab aliis etiam, ut à Comite Provinciæ ac barcinonensi, ultro ac nulla obligatione, factitatum fuisse, ejus ævi acta memorant : quod ii comites, ubi se Sedi apostolicæ addixissent, eo patrocinio tutiores, atque etiam adversus dominos securiores essent.

Refert etiam Petrus de Marcâ[115] secutis sæculis, cum eam pensionem, quam Aragonenses concesserant, romani curiales violentius exigerent, à Regibus aragonensibus plane denegatam ; consensisse tamen illos ad illam pensionem voluntarie persolvendam, non autem contractu infeodationis inito aut obligatione pacta.

Castellæ vero reges nihil quidquam solvisse, nihil peculiaris juris in Sede apostolica recognovisse legimus : quo constare videatur ea, quæ Gregorii VII tempore ab aliis Hispanis facta sint, voluntarie potius quam stricto et antiquo jure fuisse imposita. Neque propterea Gregorium antiqua Ecclesiæ romanæ jura in Hispaniæ regnum memorantem, deceptorem putamus ; sed falsis [174 titulis, quales omni ævo multi confecti sunt, decipi potuisse confitemur.

Quænam certe ejus legati rei oblitteratæ, atque omni hominum elapsæ memoria, documenta protulerint, neque usquam legimus, neque animo aut conjectura assequi possumus, aut omnino intelligimus quomodo stare possint. Gregorius enim memorat, antequam regnum illud à Saracenis pervasum est, sanctæ romanæ Ecclesiæ in jus et proprietatem fuisse traditum, ac certa servitia fuisse constituta : atqui anno Christi 713 invasio Saracenorum contigit, quo tempore illa ex feudorum jure orta servitia atque proprietas, ne nomine quidem erant cognita. Neque vero Hispaniam Sedi apostolicæ Gothi ariani tradidissent, neque postquam reges anno 588 catholici sunt facti, tale quidquam egisse, tot concilia, tot acta, tot historiæ, tot epistolæ innuunt : cum Sedis apostolicæ potestas, sed spiritualis ilia atque cœlestis, omnibus paginis celebretur : neque à rege Pelagio, recidivi post Saracenicam invasionem Hispanorum imperii fundatore, ejusque successoribus aliisque hispaniensibus regibus per trecentos ac sexaginta annos, qui à Pelagio ad Gregorium effluxere, tale quidquam postulatum fuit : ac reges Hispaniæ per ea tempora haud minus quam alios absoluto jure regnasse, omnia monumenta testantur. Jam quod ait Baronius : « His juribus politam apostolicam Sedem, anno Christi 701, sub impio Rege Vitizâ, horum jacturam esse passam,[116] » neque cum Gregorio VII convenit, qui hanc jacturam ad Saracenorum invasionem refert, neque cum Tudensi Luca, quem unum Baronius testem adducit. Is enim posteaquam auctore Vitizâ canones dissolutos, sacraque omnia conculcata memoravit, hæc addit insuper ; « Et ne adversus eum insurgeret sancta Ecclesia, episcopis, presbyteris, diaconis et cæteris Ecclesiæ Christi ministris, carnales uxores habere præcepit, et ne obedirent romano Pontifici, sub mortis interminatione prohibuit,[117] » Quæ ad evitandum canonicæ atque ecclesiasticæ districtionis metum manifeste referri, rerum ostendit series : ad solvenda romani Pontificis, ut supremi etiam domini, imperia pertinere, [175] neque Lucas Tudensis significat, neque alii scriptores, neque Gregorius VII suspicatur.

Utcumque est, illud animo capere vix possumus, quod is Pontifex mavult Hispaniam servire infidelibus quam illud qualecumque jus ultro remittere. Sic enim ipse scribit supra dicta epistola, « ad principes in terram Hispaniæ proficisci volentes : Hoc neminem vestrum ignorare volumus, quoniam, nisi æqua pactione persolvendi juris sancti Petri in regnum illud animadvertere statueritis, potius vobis apostolica auctoritate, ne illuc tendatis, interdicendo contra feremur, quam sancta et universalis Mater Ecclesia, idem à suis filiis quod ab hostibus patiendo, non jam proprietatis suæ, sed filiorum detrimento saucietur.[118] » Quasi vulnus illud remissione spontanea temporalis tributi curare non posset. Sed ista non reputat, et ovem in feræ faucibus palpitantem non eripere, sed tondere cogitat. Atque hæc facit abstinentissimus et innocentissimae vitæ Pontifex, dum Sedis apostolicæ jura etiam temporalia, quæ semel animo præceperat tantisper imminui pejus omnibus malis arbitratur.

Neque minus dura sunt, quæ Sardiniensibus scripsit. Cum enim in animum induxisset, ut aliquid ab eis commodi temporalis ferret, primam ad eorum judices dedit epistolam : « Romanam Ecclesiam omnium Matrem, privatam tamen eis debere sollicitudinem ; at antecessorum negligentia friguisse charitatem illam, quæ antiquis temporibus inter romanam Ecclesiam et gentem illam fuit, maximo inter ipsos christianæ religionis detrimento : atque omnino necessarium ut de salute animarum cogitent, romanamque Ecclesiam ut Matrem recognoscant atque antiquam devotionem impendant : se quidem non modo ut eorum animæ, sed etiam patria salva esset, sollicite invigilare ; si sua verba reciperent, gloriam et honorem et in præsenti et in futura vita consecuturos esse ; sin aliter agerent, suæ culpæ imputarent, si quid periculi contigisset : Legatos coram acturos quæ de salute eorum et honore tractaret.[119] »

Quid esset illa salus honorque, quem ipsis quæreret, sequentia demonstrabunt. Nam paulo post de sui Legati postulatis hæc [176] scribit : « Nisi in hoc anno certa nobis super hac re ratione respondeatis, nec amplius vestra responsa quæremus, nec tamen ulterius jus et honorem sancti Petri irrequisitum relinquemus.[120] » Censum ac vectigal satis aperte ista significant : eo primum illa verba lenia, eo denique minæ spectabant,

Gravius postea urget, scribitque hæc « glorioso Judici Calaritano Orsocco : Nolumus scientiam tuam latere, nobis terram vestram à multis gentibus esse petitam : maxima servitia, si eam permitteremus invadi, fuisse promissa ; ita ut medietatem totius terræ nostro usui vellent relinquere, partemque alteram ad fidelitatem nostram sibi habere : cumque hoc non solum à Normannis et à Thuscis, ac Longobardis, sed etiam à quibusdam Ultramontanis crebro ex nobis esset postulatum, nemini ea de re unquam assensum dare decrevimus, donec ad vos Legatum nostrum mittente, animum vestrum deprehenderemus. » Nempe ille Legatus exploraturus erat quo tributo oblato se ab invasorum deprædatione redimerent. Pergit enim : « Igitur, quia devotionem beato Petro te habere, in Legato suo monstrasti, si eam sicut oportet (quid autem oporteret satis aperte significaverat) servare volueris, non solum per nos, nulli terram vestram vi ingrediendi licentia dabitur, sed etiam si quis attentaverit, et saeculariter et spiritualiter prohibebitur à nobis ac repulsabitur.[121] » Quid si denegaverint quæ Gregorius postulabat ? Nempe hostibus prædæ erunt. Tantine erat tributum romanæ Ecclesiæ persolvendum, ut propter eam causam miseros insulanos, data licentia, lupis pastor exponeret !

Cæterum quid in ea insula juris sibi esset, ne verbo quidem significat, jurium etiam temporalium vehementissimus ubique, ut videre est, ostentator. Sed ut concedamus Sardiniam insulam jam tum in Ecclesiæ Romanæ ditionem concessisse, utque id vel maxime non tantum jactaret Gregorius, sed etiam insulam seu metu, seu veri conscientia faterentur ; tamen in tributis exigendis nulla Gregorius possessione nitebatur ; antiqua, confusa, obsoleta, generalibus verbis, uti vidimus, venditabat dirisque comminationibus novum sibi titulum comparabat. [177]

CAPUT XIV.

De Hungariâ : de aliis regnis ac provinciis : quibus causis impulsi, pontificiæ ditioni se ultro subjecerint : arbitraria jura etiam in infideles principes protenduntur.

Salomon Hungariæ rex infans, Andreæ patris jussu, atque omnium Ordinum applausu rite coronatus ; mox, patre mortuo, propter infantiam pulsus ac per Henricum IV, Imperatorem, cujus sororem duxerat, sæpe regno restitutus, eidem Ilenrico Hungariam fecit tributariam.[122] In necessitate gestum Gregorius regi crimini vertit ; quod « regnum Hungariæ sanctae romanæ Ecclesiæ proprium, à Rege Stephano olim beato Petro, cum omni jure ac potestate sua oblatum, et devote esset traditum.[123] » Addebat probationem, quod nempe Henricus III Imperator, Hen-rici IV pater, « victo rege (hungaro) et facta victoria, ad corpus beati Petri lanceam et coronam transmisit, et pro gloria triumphi sui, illuc regni direxit insignia, quo principatum dignitatis ejus attinere cognovit. » Quare gravia minabatur : nec aliter beati Petri gratiam aut suam benevolentiam spondet, « nisi sceptrum regni, inquit, correcto errore tuo, apostolicæ, non regiæ Majestatis beneficium recognoscas. » Sic si quis beatum Petrum honorasset, regni proprietatem, atque omnia deinde jura feudorum Sedi apostolicæ vindicabat, quanquam ejus proprietatis nulla in annalibus ad ea quidem tempora mentio reperiretur.

Si quando dissidia inter fratres de regnis ac provinciis orirentur, ut in barcinonensi Comitatu evenerat, sancti Petri inexpugnabile pollicebatur auxilium[124] ei parti, quæ in Sedis apostolicæ potestate futuram se esse profitebatur.

Afflicti ac pulsi reges Sedi apostolicæ sua regna tradebant, ejus auctoritate restitui se posse confidebant. Sic à Rege Russorum Demetrio, cum is à fratre pulsus esset, traditum regnum Gregorius VII suscipit, exhibita sancto Petro fidelitate.[125] [178]

Neque exiguum tutamen erat ab apostolica Sede regnum accepisse. Scribit enim Vezelino adversus Dalmatiæ Regem insurgenti : « Scias nos de prudentia tua multum mirari, ut qui te esse dudum beato Petro, et nobis fidem promiseris, contra eum, quem in Dalmatiâ Regem auctoritas apostolica constituit, tu modo coneris insurgere. Quapropter nobilitatem tuam monemus, et ex parte beati Petri præcipimus, ut adversus jam dictum regem arma capere non præsumas, sciens quidquid in illum ausus fueris, procul dubio te in apostolicam Sedem facturum.[126] »

Hæc incepit Gregorius VII : bis ac similibus ad regna Sedi apostolicæ tradenda hortabatur, et ad Geysam scribebat Hungarorum Ducem : « Regnum Hungariæ, sicut et alia nobilissima regna in propriæ libertatis statu esse debere, et nulli regi alterius regni subjici, nisi sanctæ et universali Matri Ecclesiæ romanæ, quæ subjectos non habet, ut servos, sed ut filios suscipit universos.[127] »

Quare Salomoni Hungarorum Regi ademptum à Deo regnum prædicabat, quod is contempto nobili dominio beati Petri, « cui erat proprium Hungariæ regnum,[128] » se Regi Teutonico, quamvis necessario subdidisset, subditque rationem : « Petrus enim à firma petra dicitur, quæ portas inferi confringit, atque adamantino rigore destruit, et dissipat quidquid obsistit. » Quæ dicta adversus hæreses, et alia vitiorum monstra, per Christi imperium debellanda, ad terrenam ditionem quotidie amplificandum, et ad comparanda sibi regna, vertebat.

Eam universalis monarchiae etiam temporalis ideam animo informaverat, quæ 'spirituali addita potestati, tale imperium conderet, quale res humanæ ferre non possent.

Iisdem vestigiis insistebat Innocentius III, magnus alioquin Pontifex, cum Joannem sine terra Angliæ Regem depositione mulctaret,[129] Barones Angliæ, ac Philippum Augustum adversus eum invitaret, donec Joannes Sedi apostolicæ regnum traderet, uti suo loco memorabimus.[130] [179]

Non ergo mirum si passim in servitium ruerent duces, comites, ipsi etiam reges in Sede apostolica suis rebus tutelam, atque etiam, proh dolor ! suæ cupiditati ad vicinos invadendos titulum quaesituri. Quæ quantum rei christianæ offecerint, lectori æstimandum relinquimus.

Nec alia moliebatur Adrianus IV, dum illud à nobis supra memoratum jus edidit, nempe « Hiberniam et omnes insulas, quibus sol justitiæ Christus illuxit, ad jus sancti Petri et sacrosanctæ romanæ Ecclesiæ pertinere.[131] »

Postea ad libitum arbitraria jura crevere ; quo factum est, ut Nicolaus V, Calixtus III, Sixtus IV, Innocentius VIII, Alexander VI, tanta terrarum spatia infidelibus detracta, christianis regibus concederent.

CAPUT XV.

Regna infidelium, quo jure concessa Bellarminus aliique defenderint : hæc et alia de regibus deponendis gesta, nullo religionis periculo impugnari posse.

His in concessionibus tuendis Bellarminus maxime laborabat, cum negaret infideles, justos scilicet dominos, legitima possessione deturbari posse, nisi conarentur avertere à Christi fide subditos. At profecto illi reges, quorum Alexander VI aliique Pontifices partiebantur imperia, de fide christiana nequidem cogitabant. Quem nodum Bellarminus et alii sic exsolvunt. Alexandrum VI, cum regna infidelium daret, non id providisse « ut reges christiani, reges infideles debellarent et eorum regna occuparent, sed solum ut eo adducerent fidei christianæ prædicatores, et protegerent ac defenderent, cum ipsos prædicatores, tum christianos ab eis conversos[132] : » ac si reges infideles resisterent, christianis jus esset bellum inferendi. O novos apostolos, et novo more tuitos ! O novam et Apostolo inauditam christianorum militum armaturam ! At si Christi apostolos hic omitti placet, quod infirma Ecclesia nondum hæc fortia auderet, mirum cur [180] Gregonus Magnus, valida jam Ecclesia, christiano imperio totque christianis fulta regibus, à Reginâ Brunechildi non tale satellitium, Augustino suo in Angliam profecturo, impetrarit. Cur non talibus diaconis succinctus sanctus Bonifatius moguntinus Germaniæ intulerit Evangelium[133] ? Aut cur cum Pipinus ipsi devotissimus, pro fide christiana obtruncari permiserit ? Cur Willebrodi, Wilfridi, Swiberti, Adalberti et alii innumerabiles, qui per eamdem ætatem barbarica nomina martyrii gloria illustrarunt,[134] nullo tali munimine praedicandam susceperint religionem christianam ? Denique hujus custodiæ evangelicis prædicatoribus datæ, bellique id liberam gentem ea causa suscepti, quod verbi divini præcones respuisset, nullum apud antiquos exemplum est. Qui Caroli Magni Saxonica bella commemorant, cogitare debuissent Saxones Francisci imperii perduelles, novaque semper contumacia rebellantes, victos, captos, deditos, patriæ, libertati, vitæ redditos, si Evangelio obedirent : postremo occisos atque dispersos quod fidem Salvatori Christo atque optimo Regi Carolo datam fefellissent, regionemque eorum aliis concessam incolis ; atque hi catholicam religionem ad ea usque tempora propagarunt, quibus eos ad infandum schisma Lutherus abripuit.

Neque vero me fugit quanti sint nominis, à quibus hæc Bellarminus aliique hauserint : sed doctores postremis sæculis natos, per librorum penuriam, ne alias commemorem causas, ecclesiasticæ historiæ non satis gnaros, atque ideo non vita, sed doctrina degeneres, antiquis placitis et exemplis postponi oportere, clara voce dicimus.

Nec putamus sanctum Thomam, cujus auctoritate utuntur, ad prædicandam gentibus fidem tali unquam auxilio profecturum : nec sancti franciscani ac prædicatorii Ordinis martyres : nec postremo sæculo sanctus Franciscus Xaverius, Indiarum apostolus, atque ex eodem sodalitio tot inclyti martyres hæc sectati : nec ævo nostro tot sancti episcopi, atque presbyteri, quos ad bar-haras gentes nostra Gallia, ac tota Europa summittit. Quin etiam Bellarminum aliosque, si talia præsidia offerrentur, toto animo [181] putamus fuisse aversaturos ; ut merito contemnamus eam doctrinam, à qua consectanda vel ipsi abhorrerent.

Neque magis probamus quod dicunt, ab Alexandro VI christianos inter reges distributas esse terras, « ut impediret contentiones, et bella christianorum, qui in illis regionibus negotiari volebant.[135] » Neque enim, si vel maxime placeat Romanos Pontitifices, non verbi tantum, apostolico more, sed etiam commerciorum ac negotiationum esse duces ? et ad eorum arbitrium restringi imperia commerciorum ac gentium libertatem : non, inquam, si ista vel maxime placeant, talem explicationem Alexandri VI decreta ferre possunt : « Omnes enim, inquit, et singulas terras firmas, et insulas remotas et incognitas versus partes occidentales, et mare Oceanum consistentes reperias, et reperiendas in posterum, quæ sub actuali dominio temporali aliquorum dominorum christianorum constitutæ non essent, cum omnibus illarum dominiis, civitatibus, castris, juribus et jurisdictionibus universis, vobis, hæredibusque et successoribus vestris in perpetuum, tenore præsentium, motu proprio et ex certa scientia, ac de apostolicæ potestatis plenitudine donavimus, concessimus et assignavimus.[136] » Quo decreto inter reges ducta linea dispertiit orbem, ex « apostolicæ, inquit, gratiæ largitate, motu proprio, non ad vestram, vel alterius pro vobis super hoc nobis oblatæ petitionis instantiam, sed de nostra mera liberalitate..., ac de apostolicæ potestatis plenitudine. » Quæ profecto nihil aliud sonant, quam meram donationem. Quare alii rotunde magis Bullas eas referunt ad ea, in quibus Pontifices, ut in facto particulari, consensu omnium errare potuerint.

Quo exemplo nos quoque nostro jure possumus, non tantum hæc ab Alexandro VI totque ejus antecessoribus ad eamdem formam edita decretaque de infidelium terris dividendis ; verum etiam alia de supremis potestatibus deponendis gesta, exigere ad regulam et ad majorum fidem, adque ea decreta, quæ totis mille, et quod excurrit annis, intacta mansere. Placet enim omnino id quod Turrecremata alia occasione dixit : « Nec ista consequentia [182] est bona : factum fuit sic, ergo legitime factum fuit ; nos enim non debemus respicere quod factum est in præterito, sed quod juridice fieri debuerit in futurum.[137] »

Hæc certe omnia salva fide quæri, uti prædiximus, Perronius quoque cardinalis confitetur, et Bellarminum testem adducit[138] ; et certe Bellarminus censor audentissimus cujuscumque doctrinæ, quam Sedi apostolicæ non satis æquam putat, huic nostræ sententiæ nullam notam infert, tractatu amplissimo de ea re edito[139] ; te Perronius celebri oratione in conventu Ordinum regni habita, id agit ut hæc quæstio inter problematicas habeatur.[140] Quare licebit nobis, vel ipsis concedentibus, antiquam sententiam nostræ Facultatis, imo antiquam traditionem Ecclesiæ catholicæ sub Cleri gallicani, atque etiam augustissimi regis, totiusque adeo regni felicibus auspiciis, nulla cujusquam contumelia propugnare.

Hæc autem diligentissime exequimur, excussis omnibus utriusque partis argumentis : non quod Galli nostri hac tractatione egeant ; vix enim quisquam inter Gallos in dubium revocat supremam potestatem, atque ut ita dicam, regiæ majestatis independentiam, qua pax reipublicæ continetur : sed tamen cæteris satisfacere nos oportet, omnique studio amovere à theologorum scholis, alienam à christiana modestia ac melioribus sæculis inauditam, de deponendis regibus sententiam. Quod quidem dum facimus, Sedis apostolicæ dignitati consulimus, nedum ejus privilegia imminutum eamus. Quis enim inter Sedis apostolicæ privilegia reputet, quod possint de regibus amovendis vana et irrita, et omnibus jam populis contemnenda decreta conscribere ? Aut quis non videat apud cordatiores hanc totam de temporali Pontificum potestate fere obsolevisse sententiam : ut qui eam tuentur adhuc, ultimorum sæculorum exemplis abrepti potius, quam certa ratione duci esse videantur ? Non ita effluxere quæ Romani Pontifices de rebus ecclesiasticis condidere decreta : his cessere hæreses ; contusi fractique sunt, qui Ecclesiæ fidem [183] auctoritatemque invaserunt. Fides quippe post hæreses splendet purius ; contempta ab hæreticis Ecclesiæ auctoritas firmius invalescit. At quid Pontificibus profuerunt, quæ ad reges in temporalibus subjugandos tantis molitionibus suscepere ? Nempe hæc omnia conciderunt, cassaque et irrita nihil Sedi Romanæ, præter invidiam atque odia ; nihil toti Ecclesiæ, præter bella, cædes, schismata pepererunt. Tanti refert, quid Deo auctore, quid humanis consiliis moliare. Sed nos hæc melius exempla edocebunt. Rem ergo totam ab ipsis Ecclesiæ totiusque adeo humani generis initiis, explicare aggrediamur.

CAPUT XVI.

Ipsam quæstionem aggredimur : hæc tractatio bifariam distributa : quinque propositiones ordine comprobandæ.

Quærimus igitur an ecclesiastico ordini ipsique ejus capiti Romano Pontifici, sit jure divino concessa potestas, qua supremas potestates solio amovere possit. Ac supremas potestates dicimus, non tantum reges ac monarchas, sed quemcumque ordinem ac coetum, qui suprema auctoritate in civilibus ac temporalibus gaudeat. Quanquam enim reges plerumque nominamus apostolorum exemplo, eo nomine complectimur illos omnes, qui summa auctoritate gaudeant.

Hoc statu quæstionis constituto, claret quam inepte et imperite, nec bona fide agat D. Nicolaus Dubois, cum dicit et inculcat, vereri nos debere, ne feudis aliisque juribus temporalibus excidamus ecclesiastici, si Cleri Gallicani Declaratio valeat.[141] Hæc fœda, et insulsa procul à nobis absint. Nos enim satis scimus Romanis Pontificibus et sacerdotali ordini, regum concessione ac legitima possessione bona quæsita, jura, imperia ita haberi ac possideri, uti quæ inter homines optimo jure habentur ac possidentur. Imo ea omnia, ut dicata Deo, sacrosancta esse debere, nec sine sacrilegio invadi, rapi, et ad sæcularia revocari posse. Sedi vero apostolicæ, romanæ urbis aliarumque terrarum [184] concessam ditionem, quo liberior ac tutior potestatem apostolicam toto orbe exerceat, non tantum Sedi apostolicæ, sed etiam toti Ecclesiæ gratulamur, votisque omnibus precamur sacrum principatum omnibus modis salvum et incolumem esse. Ac si contendant Romanis Pontificibus, quale in utraque Sicilia, aut in Sardinia aliisque forte regnis, tale sibi aut majus etiam, aut aliquatenus simile usu, consuetudine, possessione legitima, in imperio Romano-Germanico ordinando quæsitum esse jus ; illud Germani, et quorum interest omnes, et juris civilis interpretes quærant, et decidant utcumque libuerit : nihil hæc ad nos pertinent, neque ullam ea de re quæstionem movet Clerus gallicanus. Id enim tantum declarat, « reges et principes in temporalibus nulli ecclesiasticae potestati Dei ordinatione subjici, neque auctoritate clavium Ecclesiæ directe vel indirecte deponi, aut illorum subditos à fide atque obedientia, ac præstito fidelitatis sacramento solvi posse.[142]

Patet ergo quæri quid in regna et imperia sacer ordo, ejusque ordinis caput Romanus Pontifex, possit Christi ordinatione atque clavium auctoritate, et quid Ecclesia ea de re senserit. Quod ut sit apertius, quemadmodum in sacro Cleri gallicani coetu, illustrissimo Archiepiscopo parisiensi auctore, factum recolimus,[143] universam hanc tractationem in duas partes distribuimus. Ac primum inquirimus, quid traditum ea de re ab initio fuerit usque ad Gregorii VII tempora. tum quid ab eo tempore decretum, gestum dictumque sit. Ac primis illis temporibus causæ nostræ firmamenta maxime continentur ; in posterioribus, quæ validissima sunt adversariorum objecta apparebunt. Porro sanam doctrinam comprobare aggredimur certis propositionibus, quæ sibi mutuo lucem roburque præstent, geometrico more et quanta poterimus perspicuitate constitutis. Quo rerum ordine, id profecto assequemur, ut si quis est error, facile deprehendi et confutari possit : sin autem à Deo datur summo studio quæsitam exponere veritatem, id speramus fore, ut nulla prorsus arte valeat obscurari, nullo deinceps argumento labefactari possit.

Placet autem hic statim ponere propositiones illas, ut summa [185] disputationis constituta, quid deinde probari debeat, omnes facilius animo comprehendant.

Prima Propositio. Regia ac suprema potestas, ordinandis rebus temporalibus præstituta, jam inde ab initio legitima est, etiam inter infideles.

Secunda. Ea potestas, etiam inter infideles, est à Deo.

Tertia. Regia ac suprema potestas jam inde ab initio, etiam inter infideles, ita est à Deo constituta, ut sit à Deo secunda, hoc est, in suo genere, rebusque suis sub Deo, et post Deum prima : neque Deus constituit aliam potestatem, à qua illa deponatur, aut in ordinem redigatur.

Quarta. Per institutionem sacerdotii legalis non immutavit Deus rationem ac statum principatus, seu regiæ ac supremæ potestatis ; imo luculentius declaravit eam potestatem à Deo esse secundam, et in suo genere, rebusque suis primam.

Quinta et ultima. Neque per institutionem sacerdotii Christian quidquam immutatum fuit in jure regnandi : imo diserte explicatum in Novo Testamento ac Patrum traditione, Pontificibus christianis nullam esse à Christo attributam potestatem, qua temporalia ordinare aut quemquam imperio mulctare, vel donare possint.

His propositionibus doctrinæ nostræ summa continetur : jam eas suo ordine confirmamus.

LIBER PRIMUS (sectio secunda)

QUA EXPENDUNTUR SCRIPTURÆ LOCI, ET PATRUM TRADITIONES ILLUSTRANTUR, AD CAPUT PRIMUM GALLICANÆ DECLARATIONIS.

CAPUT PRIMUM.

Prima Propositio probatur : quod regia seu suprema civilis potestas jam inde ab initio sit legitima, eliam inter infideles.

Prima nostra propositio sic habet : Regia ac suprema potestas, ordinandis rebus civilibus præstituta, jam inde ab initio legitima est, etiam inter infideles. Hic duo dicimus : primum eam potestatem esse legitimam, tum esse legitimam inter infideles.

Legitimam vocamus, quæ non tantum lege, sed etiam justa bonaque lege nititur ; atqui bona lex est, quæ præcipit homines per justa et legitima imperia adunari, dirigi, coerceri ; unde existit pax et tranquillitas publica. Quo factum est ut Propheta scriberet : « Quærite pacem civitatis ad quam transmigrare vos feci (Babylonis scilicet, impiæ illius et omni idololatria contaminatae), et orate pro ea ad Dominii m : in ipsa enim est pax vobis.[144] » Nulli enim plebi pax vera obtigit, nisi pacato imperio, sub quo degit. Attestatur illud Apostolus præcipiens obsecrationes fieri pro Regibus, ut quietam et tranquillam vitam agamus.[145] Quem locum interpretatus Tertullianus, sic imperatores alloquitur : « Cum enim concutitur imperium, concussis etiam cæteris membris ejus ; utique et nos.....in aliquo loco casus invenimur.[146] » Ac sublato legitimo summoque imperio, cædes, latrocinia, scelera omnia impune grassari nemo diffitetur.

Unde consequens est, ut lex illa, qua sunt supremæ potestates [187] inter homines constitutæ, à naturali lege ducat initium. Natura enim duce homines, pacem bello, perturbationi ordinem anteponunt ; quo fieri necesse est, ut legitimo colla imperio submittant. Quare nulla gens est, nisi penitus non tantum barbara, sed etiam fera et belluino more vivens, quæ supremas potestates aliquas non agnoscat ; adeoque illa lex infixa est mentibus, ut non nisi extrema cæcitate atque feritate oblitterari possit. Hoc primum quod diximus : supremas potestates esse legitimas.

Alterum : legitima imperia etiam inter infideles floruisse exponimus tantum, non probamus id quod per se omnes vident, idque ab initio generis humani. Neque enim, ut ait beatus Augustinus,[147] ita ratio in hominibus vitiis atque impietate ipsa detrita est, ut non ejus superessent saltem extrema vestigia ; Deoque bono placuit, ut etiam inter homines, qui ab eo descivissent, remaneret bonum societatis humanæ. Quare Abraham cum Sodomæ et Gomorrhae, et aliis infidelibus Regibus, uti legitimo ordine constitutis, fœdus iniit : Hi enim pepigerant fœdus cum Abraham[148] ; et eosdem fœderatoriis tuetur armis. Et sanctus ille Joseph Pharaonis imperium, Ægypto jam corrupta per idololatriam, uti legitimum administrat. Neque necesse est uberius confirmare propositionem, ex sese perspicuam, cum præsertim aperte contineatur in his Domini verbis : Reddite quæ sunt Cæsaris, Cæsari.[149] Diserte enim præcipit Cæsari infideli principi, atque infidelis civitatis supremo magistratui præstare obedientiam. Accedit Petri auctoritas : « Subjecti estote... propter Deum, sive regi tanquam præcellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis, ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum : hæc est enim voluntas Dei[150] : » et Paulus : « Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire, ad omne opus bonum paratos esse.[151] » Hæc omnibus sine ulla dissensione probata revocamus in memoriam, tantum ut doctrinæ connexio elucescat Pergamus ad secundam propositionem à prima manantem. [188]

CAPUT II.

Secunda Propositio, quod regia et suprema potestas etiam inter infideles sit à Deo : reges sacrosancti : juratum per eorum salutem : religio in principes : Tertulliani loci.

Secunda propositio : Ea potestas inter infideles est à Deo. Hanc quoquo confitentur omnes ; est enim Apostoli dicentis : « Non est potestas nisi à Deo : quæ autem sunt, à Deo ordinatæ sunt : itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit.[152] » Loqui autem eum de civili potestate sequentia docent, ubi gladium ac vindictam publicam, vectigal, tributum, civilis potestatis instrumenta et jura commemorat. Ergo eæ potestates, quas Paulus à Deo esse, à Deo ordinatas esse docet, sunt reges ac principes.

Neque omittendum id, quod quidam objiciunt : à Deo ordinatas dici potestates, quod sub digniore minus digna, civilis scilicet sub ecclesiastica à Deo ordinata sit ; aliter enim non constare ordinem. Verum eo ratiocinio non utitur Apostolus, neque is locus postulabat, ut de illo ordine dissereret ; sed ita agit Paulus, ut ordinatæ intelligantur à Deo illæ potestates, quæ civilibus praesint officiis, quod sint à Deo constitutæ : unde præmittit : « Non est potestas nisi à Deo ; » cui connexum illud : « Quæ autem sunt, à Deo ordinatæ sunt ; » et infert : « Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit : » et : « Subditi estote non tantum propter iram, sed etiam propter conscientiam.[153] » Jam si de ordine philosophari placet, alibi philosophandum : hic quidem ex Apostolo constat, quæ civilibus præsint potestates, eas etiam inter infideles à Deo constitutas et ordinatas esse.

Erant namque tum, qui summis præerant potestatibus infideles, et idololatræ, quos tamen nihilo secius ministros Dei, vocat Paulus, et gladium à Deo traditum esse principi docet, ut Dei ministro : « Non enim, inquit, sine causa gladium portat : Dei enim minister est.[154] »

Quare merito sacrosanctæ habentur supremæ potestates, ut [189] quæ à Deo constitutæ, vices Dei agant : qua in re magnum venerandumque Dei mysterium in regibus sanctus Gregorius Nazianzenus agnoscit[155] ; unde eorum incolumitas salusque in juramenti religionem assumitur. Jurant enim Urias, et illa sapiens Thecuitis, per salutem David[156] ; neque eo secius Joseph semel atque iterum per salutem Pharaonis,[157] impii licet regis et idololatræ : quod in regio ministerio, etiam inter infideles magnum Dei sacramentum sit. Id secuti christiani, hæc Tertulliani ore ad romanos principes christianæ religionis hostes, loquebantur ; « Juramus autem, sicut non per genios Caesarum, ita per salutem eorum, quæ est augustior omnibus geniis... Nos judicium Dei suspicimus in imperatoribus, qui gentibus illos præfecit ; id in eis scimus esse, quod Deus voluit, et pro magno in juramento habemus.[158] » Hinc etiam idem auctor religionem atque pietatem christianam in imperatorem celebrat[159] : quod imperator, uti sacrosanctus Deique vice functus, religioso quodam honore coleretur, quam religionem secundæ majestatis haud minus pie quam eleganter vocat.[160] Grande ergo, eodem teste, imperatoris nomen, quod à Deo traditur[161] ; grande imperatoris officium, divino numine constitutum.

CAPUT III.

Quo sensu suprema civilis potestas sit à Deot quodve discrimen sacerdotium inter et imperium.

Sunt autem supremæ potestates à Deo non tantum eo nomine, quod imperium nemo capessat, nisi providentia divina duce et auctore ; verum etiam duplici alio titulo : primum, quod, uti prædiximus legitima imperia sint exorta natura ipsa duce, hoc est, auctore Deo naturæ conditore. Habent enim homines hoc à natura inditum, ut ordinem colant, quo eis incolumitas et tranquillitas constat ; qui ordo nullus est, si desint legitimæ potestates.

2° Ad legem naturalem haud dubie accesserit doctrina per manus jam inde ab initio hominibus tradita, qua legitimis imperiis [190] coerceri se necessarium ducerent, cum genus humanum statim atque post diluvium per terras fuit diffusum, statim se ultro in regna civitatesque redegerit, quod tantum generis humani bonum, nonnisi à Deo traditum, inspiratum propagatumque esse Patres docent. Chrysostomus : « Quoniam honoris ac conditionis æqualitas pugnas et dissidia plerumque inducit, Deus multos fecit principatus multasque subjectiones, viri et uxoris, filii et patris, senis et adolescentis, servi et liberi, principis et subditi[162] : » atque hæc ultima principis et subditi, ad formam paterni imperii facta esse creduntur ; nec immerito : ab ipso enim generis humani exordio, reges parentum loco habitos, vel illud regibus Palaestinis commune Abimelechi nomen ostendit. Abimelech enim latine vertitur : Pater meus rex ; quæ nota et obvia argumentis confirmare non est animus.

Quare hæc constitutio supremarum potestatum etiam inter impios et infideles, Deo auctori adscribitur ab apostolis ac Patribus. Cyrus Rex Persarum, æque ac Saul, et David, et Salomon, Christus Domini appellatur[163] : certumque est omnino eam legem, qua res humanæ ordinantur, tam sanctam, tam necessariam, tanta consensione generis humani ab initio inolitam et ubique diffusam, non nisi divina auctoritate fuisse constitutam. Quo etiam factum est ut obliget conscientiam, meritoque Apostolus huic sententiæ : « Non est potestas, nisi à Deo ; » et : « Minister est Dei, » subnectat illud ut consectaneum : « Ideo necessitate subditi estote, non tantum propter iram, sed etiam propter conscientiam.[164] »

Hujus autem rei causa est divina bonitas, quæ, uti prædiximus, homines quamvis à vera religione desciverint, non omnino deserit : imo vero malis tam bene consulit, ut ipso auctore, maneat inter eos societatis humanæ tam excellens bonum. Quod ab Irenæo præclare est explicatum his verbis : « Quoniam, inquit, absistens à Deo homo in tantum efferavit, ut etiam consanguineum, hostem sibi putaret, et in omni inquietudine, et homicidio, et avaritia sine timore versaretur, imposuit illi Deus humanum timorem (non enim cognoscebant timorem Dei), ut potestati [191] hominum subjecti, et lege eorum adstricti, aliquid assequantur justitiæ, et moderentur ad invicem, in manifesto propositum gladium timentes, sicut Apostolus ait : « Non enim sine causa gladium portat : Dei enim minister est.[165] »

Huc pertinet illud, quod supra retulimus,[166] ibidem ab Irenæo memoratum : quod summa imperia, quibus pax inter homines constat, non sint à diabolo pacis inimico, sed à Deo pacis auctore, pessimeque factum ab iis, qui tot regum permoti flagitiis, scelere, libidinibus, regium imperium ad diabolum auctorem referebant. Satis enim constat legitima imperia non ita, diabolo instigante et gliscente superbia, esse corrupta, quin in ipso bono pacis ac societatis humanæ, maximum Dei munus facile recognoscas. Quare divinum opus à diaboli opere secernendum erat cum Joanne Chrysostomo : namque « magistratus constituere, inquit, fuit Dei opus ; quod autem improbi ad eos provehantur, et eis, non ut decet, utantur, est hominum improbitatis.[167] »

Adversus manifestissimam veritatem Gregorii VII ævo objiciebant passim illud Oseæ prophetæ : « Ipsi regnaverunt, et non ex me : principes extiterunt, et non cognovi[168] : » quæ multi interpretes, illique gravissimi, intelligunt de Jeroboam, et israeliticis regibus, per seditionem ac perfidiam adversus legitimos reges insurgentibus, Deo quidem permittente, sed ad meritam Salomonis ultionem. Hæc tamen si ad legitimos quoque reges pertinere posse putant, facile referentur, non ad imperii institutionem, sed ad ejus exercendi modum : ut scilicet reges condemnetur qui non ex Dei legibus nutuque administrant eam potestatem, quæ divino est numine constituta.

Quæres quid jam intersit sacerdotalem inter et civilem potestatem, si utraque est à Deo. Multum per omnem modum. Primo, quia sacerdotalis potestas in Lege et in Evangelio à Deo ipso præsente atque conspicuo fuerit instituta ; civile autem imperium, quanquam suo modo à Deo vel inditum vel institutum sit, haud pari præsentia divinæ majestatis : tum sacerdotalis principatus forma et regimen expresse sunt à Deo instituta : civile imperium [192] generatim tantum traditum est, et hominum arbitrio forma relicta, sive illa monarchica, sive aristocratica, sive popularis foret. At verum quidem sacerdotium illiusque potestatis legitima administratio cum vera religione conjuncta est : imperia vero legitima et apud infideles vigent : denique ritus consecrandi sacerdotes omnino divinus, atque inter sacramenta à Deo instituta numeratur, valetque interventu proprio et expresso divini numinis ac spiritus : at regum consecratio neque à Deo est universim instituta, neque huic officio absolute necessaria, sive, ut aiunt, essentialis est : quæ, ut in re clara leviter attigisse sufficiat ; cum satis superque constet apud christianos legitima imperia à Deo esse, et quidem, uti memoravimus, à Deo propitio, ac rebus humanis consulente. Nunc quæ inde consequantur, ordine exponamus.

CAPUT IV.

Tertia Propositio : quod regia ac suprema potestas nulli alteri potestati Dei ordinatione subjecta : omnium gentium in eam rem consensio : Druidæ, Augures, alii ejusmodi frustra advocati ad præsidium indirectæ potestatis.

Tertia propositio : Regia ac suprema potestas jam inde ab initio etiam inter infideles ita est à Deo instituta, ut sit à Deo secunda, hoc est, in suo genere rebusque suis sub Deo, et post Deum prima ; neque aliam Deus potestatem instituit, à qua illa deponatur, aut in ordinem redigatur.

Hæc propositio facile deducitur ex antecedente : cum enim constet regiam ac supremam potestatem, etiam inter infideles à Deo esse, non minus certum est huic potestati nullam superiorem à Deo fuisse impositam. Quam enim ? An civilem aliam ? Sed hæc vere regia ac suprema esset, quam Deo auctori tribuimus, et à Deo secundam esse dicimus. An vero sacerdotalem ? At ea inter infideles non à Deo, sed à diabolo est ; neque Melchisedech, summi Dei sacerdotem, eo nomine quidquam in reges potuisse legimus, et ipsum regem quidem, sed suo et singulari regno præpositum fuisse scimus. Quod autem antea passim, sive primogeniti, sive [193] patres familias, sive quivis alii sacrificia offerebant, delibata ea parte sacerdotalis officii : nihil hoc ad regenda imperia pertinebat. Legale autem ac proprii jam nominis sacerdotium per Mosem institutum, longe post constituta regna legitima floruit, neque ad ullam gentem præterquam « Iudaicam pertinebat. Ergo vigebat jam inde ab initio regia ac suprema potestas, sic à Deo constituta, ut esset omnino in suo ordine rebusque suis ἀνυπέυθυνοσ, hoc est, nulli alteri quam divinæ obnoxia potestati ; quæ nostra est propositio.

Quare omnino sibi suæque potestati Deus reservabat, ut impios reges pœna coerceret. Populum enim suum Pharaoni et Ægyptiis, causa maxime religionis exosum, jam tum docuerat non insurgere in principem, quamvis saevientem, sed clamare ad Deum,[169] adire regem, commonere, urgere prodigiis territum, nihil aggredi manu ; ipse enim, unus extento brachio in mirabilibus et terribilibus magnis Pharaonem adortus est, quem utpote regem suæ ultioni reservaverat. In hoc enim ipsum, inquit, excitavi te tanta potestate tantaque contumacia præditum, ut ostendam in te virtutem meam.[170]

Hæc ergo vox, hic sensus est totius generis humani : neque enim aliter vigere poterat illa pax, illa ordinatio rerum humanariim, quam à Deo esse vidimus, nisi esset aliqua divino numine constituta suprema potestas, cui cedere omnes, ut à Deo secundæ, nullique alteri obnoxiæ tenerentur.

Hoc jure apud Romanos, hoc jure apud Græcos, Indos, Persas ; hoc jure apud omnes gentes administrata respublica est. Nulla erat supra civilem potestatem à Deo constituta potestas, cujus arbitriis imperia solverentur.

Nam quod druidas commemorant, quorum judiciis decretisque in omni controversia Galli nostri parerent,[171] quod augures afferunt, ipsumque Ciceronem augurem de hujus sacerdotii dignitate pleno eloquentiæ flumine disserentem : quid ad nos attinet ? Nempe druidæ, augures, aruspices, extispices non erant, puto, divino numine constituti ; tam falsi sacerdotes, quam falsa erant [194] numina, quibus serviebant : civitatum ac principum auctoritate jus eorum invaluit. Quis autem dubitat partem aliquam publicæ potestatis in eos lege lata conferri potuisse, cum etiam legamus in quibusdam civitatibus cum sacerdotio regnum fuisse conjunctum ?

Quod autem eam sacerdotum, ac maxime augurum potestatem illustrissimus Baronius eò refert, « ut jure naturæ cuncti populi edocti sint, penes sacerdotes summam rerum esse ; » id quam aperte est nimium, tam aperte est falsum.

At enim, inquiunt, teste Cicerone poterant augures « à summis imperiis ac potestatibus comitia tollere, decernere ut magistratu se abdicarent Consules ; legem, si non jure rogata esset, tollere.[172] » Hæc qui objiciunt, nequidem cogitant quo fonte ista manarint.

Nempe in fulguribus, inque fulminibus, à ; fragore tonitruum, in avium volatu, ac tripudiis, in victimarum extis, significationem esse peculiarem putabant divinæ voluntatis ; cui ita patefactae nisi obtemperarent, diram imminere ultionem. Quare neque haberi comitia, neque iniri magistratus, neque quidquam rei publicæ privatæve, agi posse, nisi aves addixissent : deos enim immortales eo indicio atque eloquio prodere quid vellent ; cujus divini eloquii intelligendi artem penes aruspices atque augures esse. Hæc si jure naturæ valent, male nobiscum actum est, qui talia contemnamus ; neque in sacerdotes, bella, judicia, comitia, omnia denique privata ac publica conferamus.

At jubebant augures consulem abire magistratu. Certe, si vitio creatus, si diremptis aliquo portento comitiis, si inauspicato, ac diis aperte, ut quidem existimabant, abnuentibus, magistratum iniisset. Quodsi hæc ad deponendos ecclesiastica auctoritate reges conferre non pudet, dicant nostros Pontifices indiciis expressis, propalatam divini numinis explicare voluntatem : aut, quandoquidem jure augurum delectantur, doceant eo jure regem aliquem jam inauguratum, jam agnitum (regem autem dico), doceant vel saltem consulem, annuum magistratum, suscepto semel consensione civitatis imperio, abdicare jussum. Sed in his diutius [195] immoramur ; neque tamen omittenda erant, quæ tantos viros, dum causæ suæ undique suffragia quærunt, commemorare non piguit. Jam ergo ad nostras propositiones revertamur.

CAPUT V.

Ex tribus primis propositionibus Corollarium : quod sine vera religione veroque sacerdotio, civile regimen perfectum ac seipso consistens, atque in rebus suis ab omni alia potestate absolutum : an in eo jure aliquid immutatum per legale aut per christianum sacerdotium, quarta et quinta propositione quæritur.

Hic tria quidem hactenus à nobis constituta : primum illud : ab ipsa rerum humanarum origine viguisse, etiam inter infideles, legitimo ordine suprema imperia ac legitimos magistratus : alterum eorum magistratuum potestatem à Deo esse ; tertium, ita iis magistratibus supremam potestatem à Deo esse traditam, ut sint à Deo secundi, in suo ordine primi, nulla alia à Deo potestate constituta, cui in rebus suis obnoxii viverent. Hæc nemo diffitetur. Jam certis propositionibus addimus haud minus certum.

COROLLARIUM.

Perfectum regimen, quod attinet ad ordinem et jura societatis humanæ, sine vero sacerdotio, ac sine vera religione esse potest. Explicamus, et ipsa explicatione probamus.

Regimen perfectum dicimus consideratione duplici : 1° In ordine morali, sive in genere moris : 2° In ordine politico, sive in genere civilis societatis.

Itaque asserimus sine vera religione esse perfectum regimen, non in ordine morali : neque enim boni mores sine vera religione veraque beatitudine, qui morum ac vitæ humanæ finis est, esse possunt ; neque, ut præclare Augustinus,[173] aliunde esse potest beata ac perfecta civitas, aliunde homo, cum civitas nihil sit aliud quam hominum certo foedere conjuncta societas. Nullum ergo [196] regimen in ordine morali sine vera religione perfectum esse potest.

At perfectum esse posse dicimus in ordine politico, seu quantum attinet ad jura societatis humanæ : perfectum enim est eo respectu regimen, quod primum est legitimum, tum vere est a Deo, omnique animæ piæ colendum ; denique in se supremum, nullius alterius imperii indigum, nulli alteri obnoxium potestati. Tale autem fuit, et est regimen etiam apud infideles et impios ; ergo perfectum illud regimen sine vera religione veroque sacerdotio esse potest.

Cùmque apud infideles nonnisi falsum, et illegitimum sacerdotium esse possit ; veri tamen ac legitimi, et à Deo ordinati magistratus præsunt ; suntque ab ipso Deo, cum religio, tum imperium ita constituta, ut et vera religio sine adjuncto sibi imperio, et verum ac legitimum imperium sine adjuncta sibi vera religione esse possit.

Vera religio sine adjuncto sibi imperio, imo imperio plerumque adversante, sub Pharaone, sub Nabuchodonosore, Baltassare, cæteris Assyriis, Persisque et Græcis regibus, penes Hebræos ; sub tot impiis imperatoribus penes christianos fuit ; verum imperium sine vera religione ubique terrarum nititur.

Est ergo imperium, seu civile regimen, religioni subordinatum, et ab ea pendet in ordine morali, non autem in ordine politico, seu quod attinet ad jura societatis humanæ : cum hoc postremo ordine et religio et imperium sine se invicem esse possint.

Quæ cum omnes fateantur, illud est consectaneum, utcumque religio se habeat : utcumque sacerdotes, qui religioni præsunt, de principe, qui civili societati præsit, egerint, decreverint, edixerint, nihilo serius manere principi integra ea omnia jura, quibus civilem societatem ordinet ac regat ; neque omnino posse à sacerdote deponi principem, qui in suo ordine sub Deo primus sit à Deo constitutus.

Hæc, inquam, certa sunt, nisi Deus in supremis potestatibus à se constitutis, eorumque juribus aliquid immutaverit, instituto scilicet legali, aut christiano sacerdotio, attributoque jure [197] deponendi reges ac temporalia ordinandi. An autem id fecerit propositiones quarta et quinta luculenter edocebunt.

CAPUT VI.

Quarta Propositio : Per institutionem sacerdotii legalis nihil immutatum in regia ac summa potestate ; nihil ad eam deponendam juris sacerdotibus attributum ; probatum ex Deuteronomio Regumque libris.

Quarta propositio : Per institutionem sacerdotii legalis non immutavit Deus rationem ac statum principatus, seu regiæ ac supremæ potestatis ; imo luculentius declaravit eam potestatem à Deo esse secundam, et in suo genere rebusque suis primam. Hac ergo constabit, sacerdotali ordini per legem Mosaicam instituto, nihil juris à Deo attributum fuisse ad ordinanda temporalia, deponendosque reges, sive directe, sive indirecte, sive apud fideles, sive apud infideles.

Et de infidelibus quidem certum, cum legale sacerdotium nihil ad eos spectet : de fidelibus quoque idem facile probatur, vel hoc uno argumento, quod in tota lege, cum sacerdotale instituitur atque explicatur officium, nihil tamen ei à Mose in regiam potestatem fuerit attributum ; tametsi ipse Dominus eam potestatem inter Hebræos futuram pronuntiaverit his verbis in Deuteronomio : « Cum, inquit, ingressus fueris terram, quam Dominus Deus tuus dabit tibi, et possederis eam, habitaverisque in illa, et dixeris : Constituam super me regem, sicut habent omnes per circuitum nationes,[174] » etc.

At multa quidem hic futuro regi præcipit ; ne multiplicet equos, ne uxores, ne divitias congerat ; ne revertatur in Ægyptum ; tu describat sibi legem, accepto exemplari à Sacerdotibus : neque enim illud prætermissum est, quod ad commendationem sacerdotalis officii pertineret. In sacerdotali vero officio describendo, Moses ad minutissima quæque descendit : de tanto illo jure sacerdotii deposituri reges, de obedientia tanta præstanda à regibus, ut depositi loco cederent, nihil omnino scriptum, cum perfecto id [198] eò magis memorandum esset, quo erat ex sese maximum, magisque ab omni hominum consuetudine abhorrebat. Quin etiam in Deuteronomii loco diserte expressum illud ; « Constituam super me regem, sicut habent omnes per circuitum nationes : » quibus verbis demonstratur civilem potestatem, eo, quo erat apud omnes, loco relinquendam, neque per legem Mosis quidquam immutatum,

At forte sacerdotale illud jus ad deponendos reges sibi Deus exponendum decernendumque reservabat eo tempore, quo reges, ac primum eorum Saülem constituturus esset. Imo vero populus dictorum Domini memor, sic ait ad Samuelem : « Constitue nobis regem ut judicet nos, sicut et cæteræ habent nationes[175] ; » et iterum ; « Rex erit super nos, et erimus nos quoque sicut omnes gentes, et judicabit nos rex noster, et egredietur ante nos, et pugnabit bella nostra pro nobis[176] : » prorsus eo sensu quo Deus in Deuteronomio dicturos prænuntiaverat : « Constituam super me regem ; sicut habent cæteræ per circuitum nationes : » scilicet nihil novi cogitabant, neque aliam animo informaverant ideam principatus, quam quæ apud cæteras gentes invaluerat. Quare æque supremam, æque absolutam intelligebant ab omni alia protestate. At qualem regem postulabant, talem Deus concessit ! « Dixit enim Deus ad Samuelem ; Audi vocem populi in omnibus quæ loquuntur tibi[177] ; » et iterum : « Nunc ergo vocem eorum audi.[178] » Ergo inter fideles æque ac inter infideles, pari jure, nullaque majestatis imminutione, regnatum est. Sane apud fideles id additum, quod sacra unctione majestas facta est augustior et sanctior, et in Christi Domini imaginem reges Christi habiti, sanctiore titulo consecrati sunt.

CAPUT VII.

An unctio regum eorumque designatio per Samuelem interdum ac prophetas facta, in ordinandis civilibus aliquid sacerdotibus juris attribuat ? De concilio Sanhédrin Baronii sententia expenditur.

At forte ea unctio quam à sacerdotibus reges Israelitici [199] accepturi erant, eos sacerdotibus peculiari titulo submittebat : eratque pontifici peculiare jus, ut ad designandos, sic etiam ad amovendos reges attributum. Neutiquam. Si enim rem ab origine repetamus, primus omnium Samuel, ne quidem sacerdos, nedum pontifex, sed levita tantum, mandato Dei jussuque speciali Saulem designavit et unxit,[179] et ad regnum evexit ; et postea reprobatum, haud minus speciali mandato, regno amovendum edixit, et Davidem in Regem unxitl : nihil ergo hic quidquam in admovendo amovendoque principe, sacerdotali et ordinario jure : nihil, nisi prophetico et extraordinario officio à Samuele est factum ; ut profecto mirum sit Baronium hæc extraordinaria, ad stabiliendam ordinariam Pontificum potestatem detorquere voluisse.[180]

Neque vero Salomon à sacerdote, sed à Davide electus est : ac postea jussu Davidis à Sadoc sacerdote est unctus. Sic enim David jubet : « Vocate mihi Sadoc sacerdotem et Nathan prophetam, et Banaiam filium Joiadæ : qui cum ingressi fuissent coram rege dixit ad eos : Tollite vobiscum servos Domini vestri, et imponite Salomonem filium meum super mulam meam, et ducite eum in Gihon, et unget eum ibi Sadoc sacerdos, et Nathan propheta in regem super Israel.[181] » Ordinario ministerio sacerdotis, propheticum quoque et extraordinarium adjungitur Nathani officium ; quod aliquid hic extraordinarium intervenisset, ac Salomon natu minor, jussu Domini ad Davidem per Nathanum perlato, ad dignitatem regiam esset provehendus.

Non ergo sacerdos, sed David à Propheta monitus jure regio designat successorem, vereque est illud à Bethsabee dictum : « Verumtamen, Domine rex, in te oculi respiciunt totius Israel, ut indices eis quis sedere debeat in solio tuo, Domine mi rex, post te.[182] » Neque quidquam aliud postea Pontificibus attributum, nisi ut eos ungerent, quorum hæreditario jure esset imperium.

Nihil ergo juris in lege Mosaicâ sacerdotibus attributum est, quo regia imperia solverentur, sive cum sacerdotale, sive cum regium institueretur ac describeretur officium ; estque omnino [200] regia ac civilis potestas, legali etiam sacerdotio instituto, in suo ordine rebusque suis prima et absoluta.

Neque ulla ratione stare possunt ea, quæ ait Baronius de collegio septuaginta duorum seniorum à Mose instituto, cujus officium esset de lege, rege, atque propheta judicare, quo factum sit, ut « reges subjecti essent summo Pontifici, qui suo arbitrio moderabatur magnum illud concilium, cujus concilii judicio Herodes rex postulatus est, » ut Josephus testatur.[183] Hæc, inquam, nullo modo stare possunt.

Primum enim nihil tale in Scriptura legimus, nec cum instituti sunt à Mose magistratus,[184] conflatumque ex illis est, aut aliter quomodocumque, Deo jubente, institutum illud senatorum septuaginta concilium[185] : non eos constitutos fuisse videmus, ut de regibus summaque potestate decernerent, sed ut Mosem subjudicandi populi onere fatiscentem, in privatis controversiis disceptandis adjuvarent : neque à tali concilio ullum unquam judicem, ullum regem judicatum fuisse in Judicum, aut Regum, aut Paralipomenon libris legimus ; neque Josephus prodidit, in recidivo sub Machabaeis Judæorum imperio, eum senatum ad reges in ordinem cogendos quidquam fuisse molitum ; nec, si rabbini quidam dixerint ab eo concilio de rege judicatum iri, nempe si qui de regno litigassent, id ad reges deponendos trahi possit, cum jure regnant : neque Herodes, quem ad id concilium reum citatum esse idem Josephus memorat,[186] regia tunc potestate erat, sed et ipse et Antipater ejus parens, sub Hircani pontificis principatu vivebant, ejusque auctoritate omnia poterant ; stetitque judicio Herodes, ejusdem Hircani pontificis pariter ac principis jussu. Nec si concedamus huic concilio datum esse ut de regibus decerneret, idcirco eam potestatem in pontificem transferimus, cum esset is cœtus ex omnibus tribubus constitutus : neque vero pontifex in omnibus præerat : sed diserte præscriptum est à rege Iosaphat, « Amarias sacerdos et pontifex vester in his quæ ad Deum pertinent, præsidebit : porro Zabadias filius Ismael, qui est [201] dux in domo Juda, super ea opera erit, quæ ad regis officium pertinent[187] : » nec si concedamus pontificem in omnibus præsedisse, ideo etiam pro imperio decrevisse fateamur ; neque magis probat Baronius reges pontifici, quam totius gentis concilio esse subjectos : ut quæ ille dicit non modo falsa sint, sed etiam ejus instituto non congruant.

CAPUT VIII.

Bellarmini argumentum ex Deuteronomii loco.

Eodem vitio laborat Bellarmini argumentum ex Deuteronomii loco repetitum : « Cum ingressus fueris terram, quam Dominus Deus tuus dabit tibi, et possederis eam..., et dixeris : Constituam super me regem, non poteris alteris gentis hominem regem facere, qui non sit frater tuus[188] : » hoc est, ejusdem gentis ac veræ religionis consors. Quo ex loco vir maximus sic ratiocinatur[189] : Cum ejusdem periculi sit eligere, et non deponere, utrumque æque vetitum esse, intelligendum ; ac proinde deponendos principes veræ religionis exsortes.

Sed hoc argumentum, primum quidem nihil ad rem. Agimus enim vero de potestate pontificis, de quo in hoc Deuteronomii loco ne verbum quidem. Agit Moyses de toto populo terram ingressuro, et regem electuro absque ullo peculiari interventu pontificiæ potestatis, ut et ipsa Mosis verba demonstrant, et Samuelis non pontificis, sed prophetæ extraordinaria, quam commemoravimus, ad officium designandi regis, delegatio confirmat.

2° Argumentum illud nimis probat : probat enim alienigenas ac veræ religionis exsortes non modo non eligendos, sed nec etiam tolerandos esse ; quod nec ipse Bellarminus admittat ; quippe qui retinendos doceat infideles principes, ea conditione, si populum à fide non avertant ; at eos profecto eligere non licet, cum lex generatim edicat : « Non poteris alterius gentis [202] hominem regem facere, qui non sit frater. » Falsissimum ergo est, vel teste Bellarmino, deponi posse eos qui eligi vetentur.

Ac profecto Judæi Babylonios, Medos, Persas, Græcos, Romanos, cum non essent fratres, eligere non poterant ; quos tamen colere debuerunt, postquam ia eorum manus legitimo ordine devenerunt. Procul dubio enim alienigena et infidelis erat Cæsar, de quo tamen Christus dixit : « Reddite quæ sunt Cæsaris, Cæsari, » Ergo non abjicere aut deponere, sed colere debebant, quem eligere, utpote alienigenam, ex legis interdicto vetabantur.

Hoc de infidelibus et alienigenis : jam vero de ipsis fratribus, si existimaveris eum, qui ad regnum evellatur veram religionem secutus, deponi debere postquam ab ea desciverit, haud minus absurdum erit : cum nemo ausit dicere Achaz, Manassen, et alios, post regnum adeptum, ad idola conversos, deponi necessario debuisse, quos prophetæ ac pii omnes pro veris regibus coluerint.

Ac multa omnino sunt, quæ, re integra, facere non liceat propter grave periculum : facta, propter gravius periculum, mutare non licet : quale est periculum. in deponendis regibus, ubi soluta imperii vi, una cum republica religio periclitatur.

CAPUT IX.

Quæ ante dicta sunt, Judæorum historia recensita, luculentius explicantur : Judæorum regum, etiam ad idola cogentium, inviolata majestas : reges Assyrii, Medi, Persæ, pari cultu observati : erga eos egregia, Alexandri Magni tempore, Judæorum fides : Josephi locus : eadem obedientia in Alexandrum, et Græcos Syriæ reges.

Hæc per se luculenta magis elucescent, si populi Israelitici historiam paucis retexerimus.

Vixit populus ille sub Mose primum, qui, utramque complexus potestatem, sacerdotale officium in Aaronem ejusque filios hæreditarium transtulit ; civile imperium moriturus in Josue contulit. Hisce temporibus, ipse Deus regem agebat ; quo factum [203] est, ut, populo regem petenti, ad Samuelem dixerit : « Non te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos.[190] »

Interim, cum opus esset, Deus extraordinarie delegabat, qui civile imperium exercerent : quo jure judices rempublicam administravere. Et quidem Heli Pontifex maximus eo munere functus est, sed ad id ipse quoque vel populi consensione, vel, quod illis temporibus magis congruit, divino numine delegatus. Certe si quid ei pontificatus jure, idem eliam cæteris pontificibus competisset. Successit tamen illi Samuel, neque pontifex, neque sacerdos, sed levita tantum, ut diximus : quæ profecto res vetat, ne civile imperium cum sacerdotali officio conjunctum arbitremur.

Sub Samuele regium est constitutum imperium, eo quidem ad omnia præeunte ; sed, ut id præstare posset, extraordinarie delegata : quare Leviticæ tribui nulla est peculiaris in reges attributa potestas.

Exinde Hebræi fuere sub suis, ac sub extraneis regibus : sub suis à tempore Saulis usque ad Sedeciam, quo tempore reges passim idolis servierunt, templum Domini occluserunt, in pios saevierunt, prophetas ceciderunt ; neque interim de iis deponendis, aut sacerdotes unquam, aut ullus hominum cogitavit : sed ab omnibus sunt habili pro veris regibus, eliam à prophetis, qui à Domino missi tanta auctoritate tantaque præsentia divini Spiritus, divina oracula nuntiabant ; et cum in lege scriptum esset, ut quicumque ex Israelitis deos alienos coleret, capitali supplicio puniretur, nemo tamen est suspicatus, à quoquam, nisi à Deo, animadverti posse in reges : ergo regia potestas sacrosancta et ab omni alia, præterquam à divina potestate, absoluta habebatur.

Item lege cautum erat, ut adulteri et percussores morte morerentur, et tamen David adulter et percussor dicebat ; Tibi soli peccavi.[191] Quem in versum, notum est illud Ambrosii : « Rex erat ; nullis ipse legibus tenebatur, quia liberi sunt reges à vinculis delictorum : neque ullis ad pœnam vocantur legibus, tuli sub imperii potestate : homini ergo non peccavit, cui non tenebatur obnoxius.[192] » [204]

Hic vero notandum reges à legis præscripto generali, nulla clausula exceptos, ipsa majestate regii nominis pro exceptis habitos. Ergo intelligebat soli Deo reservatos, et ab omni alia potestate immunes.

Si ventum eo est aliquando, ut reges regno extorres futuri declararentur, quemadmodum Sauli contigit[193] : id vero Samuel prophetico ministerio extraordinarie, ac peculiari revelatione jussus præstitit, nullique unquam ordinariæ potestati talia concessa sunt.

Eodem prophetico atque extraordinario officio, et Jeroboam, et Jehu, et alii scissarum tribuum reges amoti et ordinati : quæ Baronius more suo ad ordinariam pontificum potestatem studiosissime confert.[194] » Nos melius concludimus talia de regibus non nisi extraordinarie ac peculiari jussu, divinitus designari.

Quin etiam reges à Deo reprobati, quandiu in vivis erant, ab omnibus colebantur ; etiam Saul, à Samuele, dicta licet sententia hac in nomine Domini : « Abjicit te Dominus ne sis Rex,[195] » et ab eo Samuel discessurus, mansit tamen à Saule rogatus in hæc verba : Peccavi, sed nunc honora me coram senioribus populi mei, et coram Israel[196] ; » ne majestas regia in homine reprobo vilis haberetur : et in illa spelunca, Davidem jam regem et unctum « percussit cor suum, eo quod abscidisset oram chlamydis Saul,[197] » et Christum Domini licentius contigisset : denique et mortuum est ultus, ut Christum Domini,[198] quemadmodum antea contestatus erat : « Vivit Dominus, quia nisi Dominus percusserit eum, propitius mihi sit Dominus, ut non mittam manum meam in Christum Domini[199] : » adverte, nisi Dominus percusserit eum, quo demonstrat regem, quantumvis impium et aperte reprobatum, Deo tamen ultori reservatum, et quandiu à Deo est incolumis, pro Christo Domini esse colendum.

Quare Jeremias Sedeciam regem, de quo et ipse scripserat ; Fecit malum coram Domino,[200] ut antecessores sui idola secuti : eum, inquam, regem, jam everso regno, Nabuchodonosori [205] traditum à Domino, prosequitur lacrymis, et majestatem regiam in eo conculcatam luget : « Polluit, inquit, regnum et principes ejus[201] ; » et addit : « Spiritus oris nostri Christus Dominus, » sive, ut alii vertunt : « Christus Domini (Sedecias) captus est in peccatis nostris, cui diximus : In umbra tua vivemus in gentibus.[202] » Nempe regis impii calamitatem, non ejus, sed populi suisque peccatis tribuit ; eumque haud minus vita ac spiritu charum, etiam inter hostes, suis solatio et præsidio futurum veneratur ac diligit : quæ quidem adeo magnifica sunt, ut Christum ipsum adumbrent. Eo honore ab Israelitis, atque etiam à prophetis, regia majestas in impio rege, victo spoliatoque habebatur.

At postquam everso regno judaico, infidelibus regibus Hebræi subjecti sunt, haud minore fide eos observarunt, jussi à prophetis quærere « pacem civitatis ad quam a transmigraverant (Babylonis scilicet et regni Babylonici), « et orare pro vita Nabuchodonosor regis Babylonis, et pro vita Baltassar filii ejus ; ut sint dies eorum sicut dies cœli super terram[203] ; et ut, inquit, det Dominus virtutem nobis, et illuminet oculos nostros, ut vivamus sub umbra Nabuchodonosor regis Babylonis, et sub umbra Baltassar filii ejus, et serviamus eis multis diebus, et inveniamus gratiam in conspectu eorum.[204] »

Translato deinde ad Medos et Persas imperio, Judæi ad eos fidem et obsequium transtulere, et adversus Assuerum regem Persarum, quicumque ille sit, edicto proposito eos neci addicentem, omnes nulla arma compararunt, præter jejunia piasque ad Dominum preces.[205]

Sic inflexus res ad misericordiam : Aman Judæorum hostis ultimo supplicio affectus est ; quo facto, victores Judæi cepere per urbes ultionem de hostibus eosque trucidarunt, sed Assueri auctoritate et edicto.[206]

Neque veriti sunt victoris Alexandri, subsidia poscentis in obsidionem Tyri, iram provocare, ut Persarum regibus suis dominis, fidi obsequentesque viverent. Respondit enim Jaddus Pontifex maximus Alexandri nuntiis : « Sacramento se obligatum [206] Dario, ne arma contra eum caperet, idque ratum fore, quandiu Darius ipse viveret.[207] » Sic ipsi pontifici videbatur illud inviolabile sacramentum, neque per pontificiam potestatem, præsente licet Synagogæ totius tanta utilitate, imo necessitate solvendum.

Rerum potienti Alexandro, obstricta semel fide, paruerunt ; et post Alexandrum, Syriæ regibus attributi, in obsequio manserunt, nusquam imperio sollicitato, tametsi reges populum ad idola sectanda omni arte pellicerent, vimque persæpe intentarent,

CAPUT X.

Recidivum sub Machabœis imperium peculiari Dei instinctu à Mathathia inchoatum, à filiis stabilitum, Romani ac Cæsares eodem jure, Christo approbante, regnarunt.

At enim, inquiunt,[208] ad extremum sub Antiocho Epiphane arma ceperunt, auctore Mathathià sacerdote. Hoc argumentum quidam supra modum efferunt : sed frustra. Et quidem illud exemplum Bellarminus merito prætermisit ; neque enim Mathathias summus Pontifex fuit, qui de his pro potestate decrevisse fingatur, neque sacerdotali potestate quidquam egit, sed instinctu divino, quemadmodum Phinees zelo Dei commotus.[209] Sic enim scriptum est in Machabæorum libris : « Accessit quidam Iudæus in omnium oculis sacrificare idolis super aram in civitate Modin, secundum jussum regis ; et vidit Mathathias, et doluit, et contremuerunt renes ejus, et accensus est furor ejus judicium legis, et insiliens trucidavit eum super aram : sed et virum, quem rex Antiochus miserat, qui cogebat immolare, occidit in ipso tempore, et aram destruxit ; et zelatus est legem, sicut fecit Phinees Jamri, filio Salomi ; et exclamavit Mathathias voce magna in civitate, dicens : Omnis qui zelum habet legis, statuens testamentum, exeat post me.[210] » Hoc ergo egit eo instinctu, quo actus est Phinees, hoc est, peculiari ac plane divino, quod doctores omnes summa consensione tradunt ; quo instinctu Aod Eglonem[211] ; quo instinctu [207] ipse Moses Ægyptium interfecit : « Existimabat enim intelligere fratres, quoniam Deus per manus ipsius daret salutem illis[212] : » ut est à sancto Stephano in Actis proditum[213] ; quo instinctu tam multa extraordinaria, neque in exemplum trahentia, facta esse legimus. Neque vero, si fanatici homines instinctum Dei mentiuntur, ideo mendacii coarguere debemus ea, quæ Deus ipse à se instigata testatur ; at Deus instinctum Mathathiæ multis miraculis, et è cœlo factis illuminationibus,[214] confirmavit ; tale est in Machabæorum libris traditum : « Cum vehemens pugna esset, apparuerunt adversariis de cœlo viri quinque... ducatum Judæis præstantes ; ex quibus duo Machabæum medium habentes, armis suis circum septum incolumem conservabant : in adversarios autem tela et fulmina jaciebant, ex quo et cæcitate confusi, et repleti perturbatione cadebant[215] : » ut omittam quot victorias, tot fuisse miracula. Quin eliam per divinum ac fide dignum somnium, scimus « extendisse Jeremiam dextram, et dedisse Judæ gladium aureum, dicentem : Accipe sanctum gladium, munus à Deo, quo dejicies adversarios populi mei Israel[216] : » quæ vere divina fuisse, secutæ victoriæ demonstrarunt.

Huc etiam facit de Antiocho, Judæorum persecutore sævissimo, manifesta Dei ultione sumptum supplicium ; qua ultione perterritus, et ipse confessus est Deum aperte favere Judæis,[217] ut non tantum Judæi, sed etiam hostes, in tot mirificis gestis, ultricem Dei manum ac divinam potestatem agnoscerent. Constat ergo Judæos adversus saevientem regem, non antea arma cepisse, quam instinctu peculiari, totque divinis testificationibus ad id incitati sunt : quare male ea referri ad ordinariam potestatem luce clarius est.

Huc accedit Ecclesiæ et Synagogæ diversa conditio, diversus spiritus : ut ab altera ad alteram consecutio non valeat. Non enim si divino impulsu Elias è cœlo ultricem flammam elicuit,[218] ideo hæc Novo Testamento congruunt, dicente Domino ad apostolos Eliæ similia cogitantes : Nescitis cujus spiritus estis[219] ; tum veteris Synagogæ tempore statutum erat, electum populum ex eodem [208] tantum Abrahami genere propagari ; sacrique fœderis ac religionis pars erat vel maxima, ut terram Chananaeam patribus jurejurando promissam incolerent ; cultus quoque religionis affixus erat ei loco, quem elegerat Dominus, extra quem locum non vota, non festa solemnia, non ipsa sacrificia ac sacra reliqua, sancta rataque essent. Quare cum Dominus transmigrari ad Babylonem voluit, misso Ieremia propheta, ac peculiari jussu indicta migratio est : simul datum promissum, ne ultra septuaginta annos esset duratura, neve postea unquam, stante certe fœdere, à locis religioni addictis moverentur : quæ nunc omnia vacant. At ea omnia, quibus antiquum fœdus constaret, Antiochus evertebat : hæc enim Mathathias lamentatur : « Væ mihi ! ut quid natus sum, videre contritionem populi mei et contritionem civitatis sanctæ, et sedere illic, cum datur in manus inimicorum, sancta in manus extraneorum facta sunt : templum ejus sicut homo ignobilis[220] ? » quæque alia vir sanctus deploravit. Ac postea magis magisque mala increvere, cum scilicet Lysiæ mandavit Antiochus, ut mitteret exercitum ad conterendam et extirpandam virtutem Israel, et reliquias Jerusalem, et auferendam memoriam eorum de loco, et ut constitueret habitatores filios alienigenas in omnibus finibus eorum, et sorte distribuer et terram eorum... Et audierunt mercatores regionum, et acceperunt argentum et aurum multum valde, et venerunt in castra ut acciperent filios Israel in servos[221] : » mittebatque Antiochus tota Judæa, qui « omnes perfectæ ætatis interficerent, mulieres ac juvenes venderent extraneis.[222] » Quibus perpetratis terraque Chanaan alienigenis tradita, nec fœdus, nec religio stare posset, templumque ipsum, cui Domini jussu affixa religio, titulo Domini in æternum abolito, non alio deinceps quam Jovis olympii titulo cognominaretur.

Quo loco cum res essent, non tamen aliter nisi peculiari instinctu arma sumpserunt : et Deus ad hæc omnia, quæ memoravimus à Juda et à fratribus, suo suscepta numine, regum quoque Syriorum consensionem accedere voluit : Jonathasque et Simon non modo purpura, principatu, consessu regio, verum etiam iis omnibus, queis regiæ potestatis vis constat, cudendæ [209] pecuniæ, muniendarum arcium, armandi exercitus jure ; Judæi quoque immunitate et libertate donati sunt.[223] Sic ad novum principatum stabiliendum, divina et humana jura cumulantur, atque extraordinaria in ordinariam potestatem desinunt ; ac demum supremum apud Judæos imperium ab universo populo, annuentibus regibus, in Simonem est collatum, postquam eo maxime auctore, ablatum est jugum gentium ab Israel.[224]

Neque Simon, pontifex licet, principatus honorem ac vim, sacerdotii sui jure sibi vindicavit, sed « in conventu magno sacerdotum, et populi, et principum gentis et seniorum regionis[225] ; » totius gentis decreto ac veluti lege regia, in se collatum accepit : qua una consensione cum sacerdotali officio regium conjunctum imperium est.

Post centum et quinquaginta annos, in Judæa Romani regnarunt, datis etiam regibus Herode et ejus liberis, sub quibus Caesares partem regni ipsamque Jerosolymam, regni ac gentis caput, Romano imperio vindicarunt : certe nusquam obnoxii Pontifici Judæorum, qui eorum imperia solveret. Nemo enim id his temporibus, vel per somnium cogitabat : quod quidem imperii jus ipse Dominus confirmavit, dicens ; « Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei, Deo[226] : » nihil interpellata scilicet Cæsarum potestate, ac tantum decreto edito, ut Deo ac religioni debita obsequia servarentur.

Quare regnum et sacerdotium distinctas potestates, in suo quamque ordine supremas esse, non autem sacerdotali regiam obnoxiam, ab ipsa sacerdotii legalis origine, usque ad Christum Dominum, et excidium gentis, omnes Hebræorum historiæ, omnia monumenta clamant ; neque ullum Dei præceptum, ullam populi Judaici traditionem, ullum exemplum, quod huic doctrinæ adversaretur Baronius et Bellarminus aut alii protulere. [210]

CAPUT XI.

An Athaliæ cœsæ exemplum his obsit.

Duo tamen exempla Bellarminus objicit[227] : ac primum memorat Athaliam Reginam, uxorem Jorami, Regis Judæ, Joiadæ pontificis jussu fuisse interfectam, non modo quod nepotes suos, et omne semen regium occiderit, ac regnum invaserit ; sed quod idolis servierit,[228] Quorsum ista, obsecro ? An ut intelligamus supremas potestates pontificum jussu interfici posse ? Absit. At id probas, vel omnino nihil probas. Jam exempla quærimus supremarum potestatum, quæ à pontificibus loco dejectæ fuerint ; at profecto Athalia non gaudebat suprema illa potestate, eamque habebat non legitimo ordine, sed invasione ac parricidiis. Porro supererat è sanguine regio Joas, quem soror Josabeth ex Athaliæ manibus clam ereptum, Joiadæ viro suo custodiendum, educandum, et in avito solio aliquando reponendum tradiderat. Quid ergo mirum est, si pontifex sub rege septenni, quem neci eximerat, quem in templo educaverat ab incunabulis, quem filii loco habuerat, quem regno restituerat tutorem agens regis, in impiam Athaliam regiæ majestati subditam, ejusdemque læsæ ream, pro potestate animadvertit ? Neque enim aliter constitura erat regi regnoque salus. Esto damnata quoque sit idololatriæ nomine : quid enim nostra refert, pro aliis quoque sceleribus damnari regis et regni hostem, publicæ potestati subditam ?

Atque id sibi juris sub rege minore extraordinarie et summa necessitate, et consensu omnium pontifex vindicabat : quo jure et Regi uxores accepit,[229] et omnia administravit. Si ergo efficere aliquid volebat Bellarminus, aliquem oportebat regem ex tot idololatris proferre in medium, de quo simile sumptum supplicium fuerit, sola sacerdotali auctoritate : quæ cum exempla desint, imo cum contraria adsint, nullum in Athalia præsidium est. [211]

CAPUT XII.

De Ozia propter lepram ejecto.

Verisimilius objicitur leprosius Ozias, hujus morbi causa per sacerdotes ex præscripto legis primum templo ejectus, tum hominum societate ac regni administratione depulsus[230] : scriptum enim in lege erat : « Quicumque maculatus fuerit lepra, et separatus est ad arbitrium sacerdotis,... omni tempore, quo leprosus est et immundus, solus habitabit extra castra.[231] » Ergo pontifici in regem ea sunt concessa quibus etiam regni administratione privaretur. Hinc consecutio : id si fieri potuit in Veteri Testamento, propter lepram corporalem, quanto magis in Novo propter spiritualem, id est, hæresim ? Duo hic consideramus : primum, eventum ipsum extraordinarium ac plane singularem, quem in exemplum trahere non liceat : alterum, allegoriam occultamque significationem in facto ipso latentem, ex qua theologicum dogma constitui theologi non ferant.

Certum ergo est lege fuisse præscriptum, ut quivis leprosus arbitrio pontificis separatus, solus extra castra urbesque degeret. Jam si fas pontifici ea exequi, quæ lex aperte ac directe præscripserit, haud propterea liceat ad alia et alia, ex consecutione, jus illud extendere. Atque hic si consistam, tota vis argumenti sponte concidat.

Quid, quod sacerdotes nihil sibi aliud vindicarunt, quam ut Oziam è domo Domini propellerent ? Lege Paralipomenon librum secundum,[232] quo ista narrantur, nihil aliud invenies : cætera lege regni à Ioatham regis filio facta. Quid, quod nec Oziæ regnum ablatum est ; sed illius tanquam regis nomine, à Joathamo filio regni suscepta administratio, ut solet sub insanis delirisque regibus ? Scriptura attestatur his verbis : « Fuit igitur Ozias Rex leprosus usque ad diem mortis suæ, et habitavit in domo separata plenus lepra, ob quam ejectus fuerat de domo Domini. Porro [212] Joatham filius ejus rexit domum regis et judicavit populum terræ.[233] » Quid autem vetabat ne, ut regis nomine, ita etiam imperiis, quod lex fieri non vetabat ; cum nec nisi patre mortuo regnasse memoretur : « Dormivit enim Ozias cum patribus suis,... regnavitque Joatham filius ejus pro eo[234] ; » parque omnino est credere nullum erga parentem ab optimo viro Joathamo prætermissum, quod lege præstare sineretur ; ut non regno depulsum Oziam, sed tantum per filium regnasse appareat. Sed quanquam hæc proba sunt, tamen rem altius investigare placet.

Quæro enim an de leproso principe aliquid nominatim in lege edictum fuerit ? Neutiquam ; sed lex est generalis, inquies, qua simul comprehendi principem oporteat. At ego jam postulo quidni princeps intelligatur etiam comprehendi eis legibus, quibus universim dictum erat de adulteris, de percussoribus deque idololatris esse sumendum supplicium ? Nempe reges inde nulla legis clausula exceperat ; at si majestate sola excipi intelliguntur, non video profecto, cur non eodem titulo eademque majestate regii nominis, è lepræ quoque legibus eximantur, nisi aliquid peculiare hic intervenerit.

Et profecto clarum est intervenisse manifestam et extraordinariam testificationem divinæ voluntatis. Rex enim temerarius sancta penetraverat, thuribulum manu ceperat, obstantibus sacerdotibus minabatur. Hic Dominus sacrilego in fronte lepram immisit, quo miraculo moti sacerdotes, tanquam signo accepto divinæ voluntatis, regem templo expulerunt. Ipse amens, exterritus, sceleris divinæque tam patentis vindictæ conscius, « acceleravit egredi, eo quod sensisset illico plagam Domini.[235] » Accessere et alia portenta, quæ Dei manum demonstrarant. Nam contremuit terra, teste Zacharia, et Amos,[236] quam Dei ultionem ad sacrilegos Oziæ ausus pertinere tradunt interpretes. Ergo manum Domini extraordinariis signis demonstratam esse constat, testificatusque est Deus, qui à tot aliis legibus reges exemerat, velle se huic regi lepræ legem imputari : id, inquam, testificatus est, dato extraordinario voluntatis suæ indicio, ne quisquam [213] præter ipsum in reges animadvertere posse videretur. Atque hic profecto certum est, non tam pontifices quam Deum ultorem, edito miraculo, fuisse, qui minanti ac superbienti lepram primum, deinde terrorem ipsi quoque, et terræ tremorem immiserit.

Jam si facti significationem, atque latentem doctrinam quærimus, multa occurrunt : merito inustum fronti superbæ ignominiæ signum : merito amisisse honorem regium, qui sacerdotii inconcessos honores sibi vindicabat : conturbari terram ac rerum humanarum fundamenta concuti, cum sacerdotale officium et regium confunduntur.

Lepra significari hæresim ultro concedimus ; alia quoque peccata eo morbo adumbrati passim tradunt Patres. At propter hæresim aut quæcumque peccata, expelli posse principem ac regno deturbari, nunquam allegoria efficiet. Potest enim allegoria rem aliunde Armatam declarare, rem per se ipsa conficere et probare non potest. Neque quisquam sanus sibi persuaserit, plus posse ad exturbandum principem, aut hæresim, aut ejus imaginem lepram, quam tot alia scelera, atque ipse idolorum cultus, quem Judæi in regibus, eorum majestate salva, toties pertulere.

Quid autem eo exemplo licere sibi putarent christianæ religionis antistites, sanctus Lucifer Calaritanus in Sardiniâ episcopus, docuit libris adversus Constantium editis ; sanctum autem voco, cujus festum diem, Sede apostolica approbante, ab omni Patrum memoria Calaritani aliique insulares agant. Quanquam enim in quibusdam vehementior fuerit, ejusque inclyto nomine, quidam ejus discipuli atroces ac superbi, schisma conflaverint ; multis tamen argumentis demonstratum est, eum in Ecclesiæ communione obiisse. Utcumque est, libros profero, quos cum ille scripsit, catholicis omnibus magnoque illi Athanasio admirationi fuit : proferam autem hic librum, cui titulus : De non parcendo in Deum delinquentibus[237] : quo libro sic compellat Constantium, arrogantiæ ac superbiæ catholicos antistites incusantem : « Quæ ista nostra, Constanti, superbia est, quæve arrogantia ? Si quia te videamus morbidum esse, pestiferum quippe arianum, [214] elephantiam in te esse ; quia istam consideremus illam, quam Arius habuerit ; quod urgeamus te secedere à populo Dei, sicut illi sacerdotes Domini Oziam de templo compulerint egredi, quia te ita cogamus Deo dare honorem. Si enim Oziam Dei sacerdotes idcirco pellebant ex aula Dei, quia meminissent divinitus præceptum, leprosos ante expiationem ingredi templum prohibitos ; quanto magis nos digne te, conspice, ex Ecclesia pellere Christi, de domo Domini, quia non sit licitum hæreticum convenire cum catholicis, insanum cum sanis, plenum immundis spiritibus cum eis in quibus inhabitat Spiritus Dei.[238] » Eatenus igitur Oziae exemplo Patres utebantur, ut hæreticum imperatorem templo Dei, domo Dei, Ecclesia Christi arcerent, non ut imperii administratione deturbarent Constantium certe à catholicis omnibus, et ab ipso Lucifero, pro legitimo imperatore semper habitum, et fatentur omnes, et infra referemus. Hoc exemplo Oziæ docebat : hisce finibus coercebat is, quem vehementissimum atque interdum nimium fuisse constat.

Neque aliter alii sentiebant. Exstat Hincmari Rhemensis epistola ad Carolum Calvum Regem, qua monet, ne Oziæ exemplo, « manum extendat ad ea quæ sacerdotali ordini Spiritus sancti dono commissa sunt.[239] » Ibi fuse relata separati per sacerdotes regis historia, addit ex Apostolo : « Hæc autem in figura contingebant illis ; scripta sunt autem propter nos[240] ; » ac denique concludit : « Sic et eorum judicio, quibus dicit Dominus : Non vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris mei qui loquitur in vobis,[241] voluntarie atque ex deliberatione, quiscumque violans et convellens constituta divina ; quia docente Petro : Non est personarum acceptio apud Deum[242] : ab Ecclesiæ corpore separatus, nisi per pœnitentiam et sacerdotalis indulgentiæ reconciliationem, eidem Ecclesiæ fuerit reincorporatus, erit ab æterna Ecclesia separatus. »

Non aliud Patres nostri in Ozia viderunt, quod ad christianismi tempora pertineret : de terreno regno per spiritualem lepram adimendo nihil cogitabant ; separari posse putabant reges id [215] meritos per sacerdotale officium, ab Ecclesia quidem et à regno cœlesti, quorum respublica regnumque Judaicum figura fuit. Quæ nunc de suo addunt, ea nos à Patribus spreta rejicimus.

Hæc ex Vetere Testamento Bellarminus et alii proferunt, caduca per sese ac nequidem sibi satis cohærentia : non quod indocti sint qui ea objecere ; sed quod, semel suscepta causa, per occupationem animi necesse sit vana sectari, quibus valida et vera argumenta desint.

Stat ergo propositio : per institutionem sacerdotii legalis non fuisse immutatum statum principatus ; neque alteri potestati quæ reges deponeret ac temporalia ordinaret, regiam potestatem directe vel indirecte fuisse subjectam, Jam ad Novi Testamenti sacerdotium veniamus.

CAPUT XIII.

Quinta Propositio : Neque per institutionem christiani sacerdotii quidquam fuit immutatum in regnandi jure : id probare aggredimur ex evangelicis Scripturis : explicatur potestas quam Christus apostolis tradiderit.

Quinta propositio ; Neque per institutionem christiani sacerdotii quidquam fuit immutatum in jure regnandi ; ac pontificibus christianis nulla à Christo attributa potestas, qua temporalia ordinare, aut quemquam imperio mulctare vel donare possint ; patet ex antecedente. Si enim religionis causa in terrenis imperiis, atque in supremarum potestatum juribus aliquid fuit immutandum, id maxime fieret per religionem Mosaicam, terreno imperio, terrenis promissis nixam : atqui non id factum est, neque regiam potestatem, in rebus quidem suis, Moses sacerdotio fecit obnoxiam : multo ergo minus christiana religio, promissis tantum nixa spiritualibus, id faceret, aut imperiorum jura mutaret.

Sed quandoquidem in hac maxime propositione quæstio vertitur, eam diligentius Scripturis primum, deinde Ecclesiæ traditione ac praxi confirmamus. Quibus in locis pertractandis nemo à nobis postulabit, ut demonstremus dedita opera confutatam eam potestatem, quam nullus hominum cogitaret, sed ut [216] perspicue pateat nullam hujus in Scripturis, nullam in primis sæculis fieri mentionem, cum id res vel maxime postularet, tum vero eam cum Patrum christianæque doctrinæ placitis non posse cohærere. Sic duabus profecto causis contraria sententia concidet, et quod nova, in Ecclesia Christi ac prioribus sæculis inaudita, et quod à christiano atque ecclesiastico spiritu alienissima proferat.

A Scripturis inchoamus : quærimusque quam Christus apostolis dederit potestatem ? Et quidem Magister ac Dominus duplicem in apostolos, ministros ac vicarios suos, contulit potestatem, extraordinariam et ordinariam : utramque complexus est his verbis ; « Convocatis Jesus duodecim discipulis, dedit illis virtutem et potestatem super omnia dæmonia, et ut languores curarent, et misit illos prædicare regnum Dei, et curare infirmos.[243] » Edere miracula, extraordinariæ potestatis, prædicare regnum Dei, potestatis ordinariæ fons et caput est.

Jam cujus generis esse putant illam potestatem deponendi reges ? Certe ordinariam : nam extraordinariam, quæ per miracula se exerat, nihil moramur. Quo verbulo refellimus adversarios passim ingerentes et arefactam ficum,[244] et immissos porcis dæmones,[245] et Ananiam et Saphiram Petri voce percussos[246] ; quæ quidem Nicolaus Dubois[247] et alii haud minus inani quam ingenti opera congerunt : nam quo ista pertinent ? An ut pontifices patrare miracula suo jure, ac pro cathedræ suæ potestate possint ? Ne id quidem cogitant. Quare cum hæc proferunt, nihil aliud faciunt, quam ut vera argumenta deesse demonstrent, qui tanta operâ falsa et nulla colligunt.

Quin etiam commemorant flagellis verberibusque ejectos è templo vendentes et ementes.[248] Quid autem probaturi ? An quia Christus templi contemptores templo ejecit, ideo pontifices regnis ejecturi sunt eos, qui religionem contemnant ? Aut quoniam Christus flagellis est usus, ideo ejus ministri atque vicarii ad bella in reges movenda christianos compellent ? Aut vero id volebat Christus, ut ecclesiastici linguæ verbere, ac prædicationis [217] flagello non contenti, ipsi per se vi agerent, atque arma corriperent ? At id nemo cogitavit unquam. Quare hæc, quæ congerunt extraordinarie gesta, vel ipsi fateantur necesse est ad rem non pertinere.

Ad ordinariam potestatem veniamus. Hujus caput est verbi prædicatio, ecclesiastici ministerii basis. Hanc deinde consequuntur sacramenta consecranda, administranda dignis, quodque est consectaneum, indignis pro potestate adimenda : tum hæc omnia complexum regimen ecclesiasticum, monere, increpare, arcere sacris, sive, ut ait Tertullianus, exhortatio, castigatio ac censura divina[249] ; hæc Scripturæ exsequuntur copiose, luculenter, nulla temporalium cuiquam, sive dandorum, sive adimendorum mentione facta.

Pascendi potestatem late patere volunt. Certe. Non ita tamen quin iis contineatur finibus, quibus se Christus ipse continuit. Pavit autem oves Christus, ut pascua invenirent,[250] vitæ verbum scilicet et vitam æternam per verbum : « Oves enim meæ vocem meam audiunt ; et ego cognosco eas, et sequuntur me ; et ego vitam æternam do eis, et non peribunt in æternum, et non rapiet eas quisquam de manu mea.[251] » Ad hoc pavit Christus, ad æterna perduxit, temporalia cuivis, ac suis cuique legibus habenda, utenda, adimenda permisit. At si ad hæc pavit Christus, ad hæc pascat Petrus : Pasce enim, inquit, oves meas,[252] sed meo more meas. Ne ergo pastores ad temporalia, eo quo erant jure locoque à Christo relicta, concessam à Christo potestatem conferant.

At enim Matthæi xvi et xviii potestatem ligandi ac solvendi tradidit,[253] sed peccata scilicet : sic enim ipse Christus interpretatur Joannis xx : « Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt.[254] » Quæ ad potestatem ligandi ac solvendi pertinere, eòque referri, et theologi omnes, et ipsa Tridentina synodus intellexit.

[255] Piget vero referre in re nota et obvia Patrum auctoritates. Uno verbo dixerim : qui hanc potestatem ligandi atque solvendi ad peccata referant, omnes invenias ; [218] qui ad temporalia danda vel adimenda referat, mille et amplius annis omnino neminem.

Jam illud à Christo prolatum, quo maxime se in christianos contumaces potestas ecclesiastica exerit : « Sit tibi sicut ethnicus et publicanus,[256] » frustra referas ad temporalia, quorum ullam partem detractam ethnicis aut publicanis fuisse, non ipsi Judæi, nedum cæteri intellexerint.

CAPUT XIV.

Locus Evangelii : Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari,

His ergo præstruximus, quam Christus apostolis dederit potestatem, amplissimam illam quidem, et omnino divinam, sed in spiritualibus ac cœlestibus ; in terrenis quidem ac civilibus nihil præcepit, nisi ut obtemperarent iis, qui rerum potirentur.

Neque enim bonus magister eam prætermisit partem veræ pietatis, ac diserte dixit : « Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei Deo[257] ; » ne quis rempublicam conturbaret, aut constituta sollicitaret imperia ; qua brevissima absolutissimâque sententia complexus omnia est, quæ civili potestati deberentur ; nempe obtemperandum in omnibus, quæ divinis præceptis non repugnarent.

Multi enim è Judæis putabant romani imperii ac romanorum Cæsarum, utpote infidelium, iniquam, violentam, tyrannicam atque omnino nullam in populum Dei potestatem esse : quorum turbulentos spiritus Magister optimus hac sententia compressit. Cum enim id agerent inquieti homines, ut religionis specie legitima imperia commoverent, id è contra Christus docuit, nihil ad vim ipsam religionis pertinere, quis imperet, atque omnino religione relinqui imperia eo loco, quo sunt gentium ac populorum juribus constituta.

Hoc autem perfecit ostenso numismate atque imagine Cæsaris ; ut quoniam respublica ac civilis societas stat commerciis ac permutationibus, quarum instrumentum est nummus seu publica [219] pecunia ; ideo omnes intelligerent in ejus potestate necessario permanendum, cujus numismatis uterentur ; quod profecto non sic præcise et absolute diceret, si aut intelligeret pontificum ac Synagogæ auctoritate legitima imperia solvi posse, aut talem potestatem suis suæque Ecclesiæ ipse aliquando esset concessurus.

Quod ergo nunc interpretantur : Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari ; hoc est, « si ipse Cæsar, quæ Dei sunt, Deo reddat ; » vanum est et illusorium, imo contrarium Christi instituto, cum juberet parere iis, quos idololatras et impios, Deo, quæ Dei erant, non reddere certum esset.

Neque minus vanum est, quod alii hæc assuunt : Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari, « nisi noceat religioni atque Ecclesiæ, aut nisi ipse Cæsar per Ecclesiam ac pontifices deponatur. » Quæ quidem assumenta captiosam, quod absit, et illusoriam Christi responsionem facerent,

CAPUT XV.

Prævisis malis quæ ab impiis regibus Ecclesiæ essent eventura, quæ Christus et apostoli auxilia reliquerint ; et an aliqua præter patientiam ?

Neque vero quis negaverit à Christo esse prævisa, cum omnia incommoda Ecclesiæ nocitura, tum vel maxime ea quæ à malis regibus evenirent, quæ quidem et ipse expertus est ; testanturque apostoli impletum in ipso Jesu id quod erat à Davide pronuntiatum : « Adstiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus.[258] » Neque ignorabat manatura ad discipulos, quæ in Magistro præcessissent : Ad præsides enim, inquit, et ad Reges ducemini[259] : neque id apostolos fugiebat, cum et à Domino commoniti essent, et jam vim regiam toti Ecclesiæ gravem ipsi experirentur, et sæviora quæque imminere cernerent.

Cum ergo eum Magistrum, eosque duces habeamus, qui mala nobis totique Ecclesiæ, à mundi potestatibus obventura animo [220] prævideret, experimento probarent ; videndum plane nobis adversus hæc mala, quæ præcepta, quæ remedia aut auxilia compararint.

Hæc autem in Evangelio luculenter apparent. Ecce enim præviso malo, ac longe ante denuntiata : Ad præsides, inquit, et ad Reges ducemini, statim addit, in testimonium illis : hoc primum ; aperta professio veritatis ; unde et illud : « Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine, et quod in aure auditis, prædicate super tecta[260] ; » et illud : « Omnis ergo qui confitebitur me, confitebor et ego eum.[261] » Primum ergo succurrit nobis ipsa fiducia profitendæ veritatis ; tum idonea verba, quibus adversarii revincantur : « Ego enim dabo vobis os et sapientiam, quibus non possint resistere et contradicere omnes adversarii vestri.[262] » Accedit certa promissio salutis consequendae, quæcumque supplicia inferantur : unde christianis invicta firmitudo, infixumque animo, « non timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere.[263] » Quo certa salus animæ constat, sed propter patientiam : « In patientia vestra possidebitis animas vestras[264] ; » neque tantum animas, sed suo etiam tempore ac loco ipsa corpora : « Capillus enim de capite vestro non peribit.[265] » Summa ergo est, ne quid timeant, ne quid amittere se posse putent ; hac spe invicti persistant, nec veritatem prodant : hoc est, ne in malis pareant. Ut autem quovis auctore in ipsos insurgant, aut in civilibus jussa detrectent, ne quidem innuit : imo vero id aperte vetat, cum nihil aliud indicit, quam pati, quantumvis sævituri ac nocituri essent. Hæc promissa, hæc præcepta, hæc adversus potestates ac mundum saevientem invicta auxilia subministrat.

Neque tamen propterea ultro se neci sint objecturi Christi discipuli : « Cum enim persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam[266] ; » sic adversus reges et præsides ac legitimos magistratus Christus Magister, nihil præter fugam relinquit, ut divina præsidia, in invicto fidei spiritu ; humana vero, in fuga habeamus. Nihil præterea christianis adversus reges et magistratus concessum est. Sic declinare vim regiam eique obluctari licet. [221]

Magistrum sequuntur apostoli, et Paulus : « Omnis, inquit, anima potestatibus sublimioribus subdita sit.[267] » Cavillantur adversarii, dum respondent, præcipi quidem ab apostolis uti obediatur regibus, quandiu reges fuerint ; non autem prohiberi quominus, si Ecclesiæ adversentur, deponantur à pontificibus christianis : quasi non pontifices Paulus his dictis complexus sit : Omnis anima ; quod et Chrysostomus hic, et res ipsa indicat : « Ostendit enim, inquit, quod ista imperentur omnibus, et sacerdotibus, et monachis, non tantum sæcularibus, id quod statim in exordio declarat, cum dicit : Omnis anima potestatibus supereminentibus subdita sit, etiam si apostolus sit, si evangelista, si propheta, sive quisquis tandem fuerit.[268] » Puto ergo non excipi apostolicam potestatem, cum etiam antiquum pontificem audiamus, ex apostolico throno hæc de regibus prædicantem : « Quibus nos etiam subditos esse sacra Scriptura demonstrat.[269] » Atqui absurdissimum est quem pari cum cæteris obedientia Paulus obstrinxerit, eum non modo posse resistere, sed etiam deponere. Mirum profecto à Paulo non esse explicatam exceptionem illam, tum cum Neroniano gladio imminente diceret : « Ego jam delibor, et tempus resolutionis meæ instat.[270] » At nec sic à regis, quantumvis sævientis, obedientia christianos amovebat, nec deponendum eum, sed colendum docebat.

CAPUT XVI.

An generali præcepto obediendi regibus, Christus et apostoli aliquam exceptionem attulerint, et quam ?

Certe generali præcepto obediendi regibus necessariam exceptionem Scriptura non omittit : obediendum scilicet, nisi Deo adversa jubeant. Ac Paulus quidem ad Titum : « Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire, ad omne opus bonum paratos esse.[271] » Quo docet in bonis tantum parendum esse, et, quod sæpe dicemus, mala imperantibus [222] obedientiam non simpliciter, sed in malis denegandam. Et alio loco : « Nam principes non sunt timori boni operis, sed mali... Dei minister est tibi in bonum.[272] » Quare jubentibus quæ pietati adversentur, libere reponendum apostolicum illud : « Obedire oportet Deo magis quam hominibus.[273] » Tum si vim ultimam inferrent, succurrit ultimum resistendi genus, fuso sanguine : « Nondum enim, inquit, usque ad sanguinem restitistis adversus peccatum repugnantes.[274] » Hucusque resistere datur : hanc exceptionem Scriptura adhibet generali præcepto obediendi Regibus : nova illa exceptio de deponendis regibus Scripturæ superstructa atque aliena est.

Est ergo summum illud christianæ repugnantiae, ut prava jussi facere, ad mortem usque reluctentur : ulterius progredi vetitum, mittunturque christiani inter lupos, sed sicut oves, inermes scilicet, qui sint prudentes sicut serpentes,[275] exposito corpore, ut caput servent, id est, animæ salutem, teste Augustino passim[276] ; et simplices sicut columbæ, quæ gemendo Deum, patiendo inflectant homines, atque iras modestia et humilitate frangant ; cæterum nunquam saeviant Neque enim adversus lupos ac feras ovibus aut columbis arma suppetunt

Neque aliter ipse Christus egit, cum « testimonium reddidit sub Pontio Pilato, bonam confessionem[277] ; » neque enim Judæi quidquam aliud agebant, quam ut crucis metu deterreretur Christus à profitenda illa veritate, quod nempe ipse esset Christus, Rex verus Judæorum. At Christus, et se Regem Judæorum esse, et ne quid Pilatus Cæsari reique romanæ metueret, regnum suum de hoc mundo non esse profitetur.

Hic ergo videmus circa reges et præsides, quid evangelica disciplina præcipiat, quid excipiat. Non enim hoc excipit, ut ad mala cogentibus absolute et in omnibus obedientia denegari, aut quavis auctoritate subtrahi possit ; sed hoc excipit tantum, ne obediatur in iis quæ inique imperant, quibusque se Deo superiores esse velint : quæ exceptio regulam firmat, evincitque in [223] omnibus aliis præstandam obedientiam, honorem, vectigal, omnia quæ sunt Cæsaris ; eo fine scilicet, quemadmodum ait Tertullianus, « ut Res honoretur, cum suis rebus insistit.[278] »

CAPUT XVII.

Adversariorum effugia : distinguunt tempora infirmæ et adolescentis, à temporibus robustæ et jam prævalentis Ecclesiæ : an hæc christianis digna ?

Quæ supra diximus, hæc quidem adversarii fere confitentur ; sed duo reponunt : primum quidem, his Christi et apostolorum præceptis comprehendi ea quæ incipienti et infirmæ, non autem ea quæ adultæ, suisque jam viribus confirmatae Ecclesiæ conveniant : recte enim jussam esse tolerare reges quos compescere infirma non posset. Quo loco si urgeas, ac petas demonstrari tibi, quænam ilia sint robustæ jam et adultæ Ecclesiæ præcepta reservata, nulla quidem proferunt, sed illud secundo loco addunt : qui finem præscripserit, ab eodem idonea ad finem consequendum comparata media : quare Petrum et successores, clavibus datis regni cœlorum, ligare, solvere, pascere jussos ad æternam salutem, id quoque accepisse, ut et ea quæ huic fini conducerent adhibere, et ea quæ nocerent amovere possent : atque ideo jus esse ut abjiciant malos principes, qui animas procurantibus tanto sint obstaculo. Hæc duo sunt in quibus adversarii suæ causæ præsidium ponunt.

Sic grande illud christianæ religionis arcanum, vimque omnibus retro sæculis inauditam, qua unius pontificis judicio, non modo deponantur reges, verum etiam ipsa imperia transferantur, tantæ potestatis institutor Christus, ac primi administri apostoli conticescunt : secuturis sæculis longa argumentorum consecutionumque serie colligenda atque inferenda relinquunt. At profecto si Christus et apostoli paterentur, quæ tempori congruebant, admonerent saltem quid, aliis temporibus, adulta jam Ecclesia ac robusta faceret ; ne necessariam doctrinam, si quidem talis est, [224] de deponendis regibus, generali decreto, de præstanda obedientia atque etiam exempli sui auctoritate premerent.

Neque enim homines intellecturi erant, amissis spiritualibus, temporalia statim excidere, quod est falsissimum : aut eadem potestate utraque simul donari vel detrahi posse, quæ tam diverso jure haberentur. Et quidem si uspiam scriptum esset universim, qui ab Ecclesia et spiritualibus separentur, eos bonis etiam temporalibus posse mulctari per ecclesiasticam potestatem, an eo quoque decreto reges conclusi essent, dubitaretur forsitan, propter pacem rerum humanarum, et convellendæ, non sine ingenti animarum etiam strage, reipublicæ graves metus. Cum vero nec uspiam scriptum sit patresfamilias, etiam infimæ sortis, per ecclesiasticam potestatem, vel uno servulo mulctatos, aut mulctandos fuisse ; quis in animum induceret mulctandos imperiis ipsos quoque reges, de quibus eo clarius decerni oportebat, quo facilius, tanto loco positi, Ecclesiæ auctoritatem vel reipublicæ tranquillitatis specie eluderent ?

Jam ut adversarios strictius urgeamus, pudet profecto me discriminis illius, quod inter incipientem et adultis jam viribus robustam Ecclesiam esse volunt. Scilicet cum prædicat Dominus : « Ecce ego mitto vos sicut oves[279] ; » et : « In patientia vestra possidebitis animas vestras,[280] » nullumque adversus legitimos magistratus nisi in fuga præsidium, sic intellecturi sumus : Fugite, sed quoad viribus convalescatis : unam præscribo patientiam adversus præsides et reges, sed infirmis et invalidis : cæterum cum prævalere dabitur, excutite jugum, et adversus legitimas potestates, quæ luporum more sæviant, non jam oves et columbæ, sed leones ultro insurgite ; vel cum edixit Petrus, cum Paulus sublimioribus potestatibus obtemperandum esse, eo quoque tempore, quo in Christi gregem saeviebant : « Neque tantum propter iram, sed etiam propter conscientiam,[281] » propter Deum, propter religionem, sic eorum mentem interpretabimur : Nos quidem nunc nihil præscribimus præter obedientiam : de depositione conticescimus ; sed hæc aptata temporibus, non in perpetuum valitura. Parete, obedite, propter conscientiam et religionem, donec [225] adolescamus, atque Ecclesia roboretur : tunc enim, sumptis viribus, auctoritate nostra reges deponentur, aliis dabuntur imperia, arma indicentur, vi agi decernetur ; tanquam hoc sit parere propter Deum et propter conscientiam, majores expectare vires, quibus insurgere in eos, et arma etiam expedire possint.

Hæc tot retro sæculis inaudita, ac postremis demum nata temporibus, cujuscumque doctoris nomine prodeant, si pati cogimur, colere certe non possumus, atque aperte opponimus evangelicum illud : « Nescitis cujus spiritus estis[282] : » neque enim magis est evangelici spiritus, ignem è cœlo elicere adversus Samaritanos, quam adversus legitimos principes bellorum incendia concitare.

CAPUT XVIII.

An eludi possit locus Evangelii : Regnum meum non est de hoc mundo.

Eludunt Dominicum illud : o Regnum meum non est de hoc mundo, » et, « Regnum meum non est hinc ; » et in Declaratione Cleri Gallicani perperam allegatum esse contendunt,[283] ac diligenter advertunt non esse à Domino dictum : « Regnum meum non est hic ; » sed : « regnum meum non est hinc : » neque item dictum : « Regnum meum non est in hoc mundo ; » sed : « Non est de hoc mundo. » Quæ quis nesciat ? Certe enim scimus nobis à Domino dictum : « Regnum Dei intra vos est,[284] » qui profecto in terra versamur, et regnum cœlorum Ecclesiam esse, quam toto terrarum orbe diffusam certa fide colimus, et nunquam destituram credimus. Illud non intelligunt, quo Christus respiciat, ista dicens : « Regnum meum non est hinc. » Nempe intelligebat id agere Judæos, ut eum apud Pilatum invidioso Regis Judæorum nomine premerent : « Neque opus ei erat ut quis testimonium perhiberet de homine : ipse enim sciebat quid esset in homine[285] ; » ac jam in mente præceperat quod Judæi statim inclamaturi essent : « Si hunc dimittis, non es amicus Cæsaris ; omnis enim qui se regem facit contradicit Cæsari.[286] » Hæc ergo videns, antequam clare edicat : « Tu dicis, quia [226] Rex sum ego,[287] » hæc ultro praemittit : « Regnum meum non est de hoc mundo ; si ex hoc mundo esset regnum meum, ministri mei utique decertarent ut non traderer Judæis ; nunc autem regnum meum non est hinc[288] ; » atque his quidem verbis, Cæsaris regnum, cui Pilatus serviebat, olim à se commendatum cum diceret : « Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari,[289] » nunc à suo regno tutum ac securum præstabat. Neque tantum Pilato ministro Cæsaris, sed etiam venturis regibus testabatur, nihil unquam terrenis regnis à sui regni legibus, aut a ministris suis metui velle, neque quidquam esse in Evangelio, atque per Evangelium tradita potestate, quod rempublicam commoveret. Quæ christiano spiritu digna profecto corruunt, si jam auctoritate Christi reges deponuntur, imperia transferuntur, bella civilia concitantur.

Non ergo in eo vim ponimus, quod regnum ejus non sit hic, sed quod tametsi sit hic, non est hinc. Tamen et de mundo non est, ac terrena regna non mutat diversissimi generis et ordinis regnum. Præclare enim Augustinus : « Rex Christus, quod mentes regat, quod in æternum consulat, quod in regnum cœlorum, credentes, sperantes amantesque perducat[290] : » à quo profectò regno, terrenis regibus nihil periculi, plurimum firmamenti est.

Quæ ut luculentius demonstraret, prodit quidem Rex Christus, sed ipsa purpura illusus, corona spinea, solio cruce, eâque una regium titulum præferente ; venitque in mundum, nil magnificum, nil regium spirans ; mundi quidem victor, sed uno vanæ pompæ despectu ; quin ipsa nativitate subjectionem imperio et imperatori professus. Notant passim et mirantur sancti Patres humilitatem novi Regis terreno imperio servientis, ipsa subjectione omnibus imperantis ; atque hæc mente complexi, vanos Pilati, vanos Herodis, vanos postea Romanorum principum irriserunt metus, quod terrenis regnis ab humili Christi regno metuendum aliquid existimarent.

Neque verò à Nicolao Dubois theologiæ professore contemni decebat advocatum,[291] qui talia objiceret : « Non eripit mortalia [227] qui regna dat cœlestia[292] : » non decuit, inquam, contemni advocatum, qui talia objiceret, ac Breviarium legeret laicus. Quasi hominum incuria perficere potuerit, ut officium ecclesiasticum, summo olim studio etiam à laicis frequentatum, nunc ad solos Clericos redigatur. Quis autem despiciat id quod Sedulius presbyter initio V sæculi cecinerit, alii Patres inculcarint, ac tota jam Ecclesia accinente ubique celebretur ? Plane non eripit Christus regna mortalia, nec regibus hoc nomine est metuendus ; neque ejus vices agit, hoc quidem in negotio, qui hæc à se metui velit.

CAPUT XIX.

An ad rem pertineat ille ab adversariis objectus locus ; Data est mihi omnis potestas in cœlo et in terra, et ille locus : Rex Regum.

Nec valet, quod objiciunt : Christo tradita omnia in manus, et post resurrectionem ab ipso dictum : « Data est mihi omnis potestas in cœlo et in terra ; » et : « In capite ejus diademata multa ; » et : « Habet in vestimento et in femore suo scriptum : Rex Regum et Dominus dominantium.[293] » Non enim quærimus, quam etiam Homo Christus habeat potestatem, sed cujus potestatis vicarium Petrum, ejusque successores reliquerit. Illius profecto qua peccata remittit, qua veritatem docet, qua sacramenta tradit ; non autem illius, qua « regit gentes in virga ferrea, ac tanquam vas figuli confringit eas, et ipse calcat torcular vini furoris iræ Dei omnipotentis.[294] » Hæc enim potestas non decretis, non canonibus, non externis ministeriis ac formulis, sed omnipotentissima atque occultissima efficacia constat. Hujus potestatis non reliquit vicarios episcopos, eorumque caput romanum Pontificem ; sed consortes adsciscit Sanctos omnes, qui mundum vicerint : « Qui enim vicerit, dabo illi potestatem super gentes ; » et : « Reget eas in virga ferrea, et tanquam vas figuli confringentur, sicut et ego accepi à Patre meo,[295] » Quod quidem est egregie à sancto [228] Dionysio Alexandrino explicatum his verbis : « Divini martyres nunc assessores Christi sunt, et regni illius consortes, ac judicii participes, et cum ipso judicantes.[296] » Hos consortes Christus adsciscit supremæ illius occultissimae atque omnipotentissimae potestatis.

CAPUT XX.

Locus Evangelii : Quis me constituit judicem super vos ?

Externo autem ministerio quid in terrenis possit, in Lucæ Evangelio luculenter exponit, ubi nempe hæc legimus : « Ait ei quidam de turba : Magister, dic fratri meo, ut mecum dividat hæreditatem. At ille dixit illi : Homo, quis me constituit judicem aut divisorem super vos[297] ? » Quæ verba si perpendimus, statim intelligimus finitam hanc, quam tractamus, de temporalibus quæstionem.

Ac primum qui sic petebat : Domine, dic fratri meo, aperte à Christo petebat, uti ipse pro potestate decerneret : cum autem Christus respondit, Homo, quis me constituit judicem aut divisorem super vos, aperte item negat eam potestatem ullo modo pertinere ad illud officium, quod in terris gerebat, cujus vicarios apostolos relinquebat.

Et quidem Christus alludit ad illud olim Moysi dictum : « Quis te constituit principem et judicem super nos[298] ? » Quamque in ipso potestatem ille homo de turba requirebat, eam ultro Christus ab officio suo amovet dicens : « Homo, quis me constituit judicem, aut divisorem super vos ? »

Fixum enim illud ab Apostolo dictum : « Nemo assumit sibi honorem, sed qui vocatur à Deo tanquam Aaron : sic et Christus non semetipsum clarificavit, ut pontifex fieret, sed qui locutus est ad eum : Filius meus es tu ; » et : « Tu es Sacerdos in æternum.[299] » Qua ergo ratione pontificiam sibi vindicat auctoritatem, Pontifex à Deo constitutus, eadem ratione amolitur à se in [229] civilibus rebus judiciariam potestatem, quod horum à nemine judex constitutus est.

Hinc existit argumentum : Christus apostolos non alterius reliquit officii vicarios, quam ejus quod tum gerebat in terris ; at ad illud officium pertinere negabat eam, quam ille homo de turba deferebat, res terrenas ac civiles dijudicandi potestatem : ergo ea ad apostolicum officium nihil pertinet.

Quorum certe judices à Christo constituti sint, in Evangelio legimus : a Tibi, inquit, dabo claves regni cœlorum[300] ; » et : « Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.[301] » Consentanea loquitur, qui officio suo terrenorum potestatem abjudicans, vicariis suis cœlestia tantum suo nomine judicanda committit.

Quare eum quem tractamus locum Bernardus excutiens : « Quis me constituit divisorem super vos, » et cum illo comparans : « Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, » ad Eugenium Papam hæc scribit : « In criminibus non in possessionibus potestas vestra ; quoniam propter illa, et non propter has accepistis claves regni cœlorum.[302] » Ac Bernardi quidem locum alibi legemus integrum, eoque doctrinam nostram luculentissime confirmabimus. Illud quidem habemus interim, clavium potestatem in terrenis possessionibus minime versari, neque propter eas apostolis esse traditam ; qua profecto sententia vel una vincimus, nisi forte apostolicam potestatem à terrenis possessionibus dijucandis abstinere jussam, propter regna concessam putemus, ac jam imperia distribuant vicarii, quorum Dominus, ne agros quidem dividendos, sibi attributos esse docet.

Hæc vero non ad contumeliam dicimus sacerdotalis officii. Bernardo enim assentimur, hæc negari pontificibus, « non quia indigni illi sint, sed quia indignum illis talibus insistere, quippe potioribus occupatis. » Paria Ambrosius in eumdem Lucæ locum ; Quis me constituit judicem ? « Bene terrena declinat, qui propter divina descenderat, nec judex esse dignatur litium et arbiter facultatum, vivorum habens et mortuorum judicium, arbitriumque meritorum.[303] » Et paulo post : « Merito refutatur hic frater, [230] qui dispensatorem cœlestium gestiebat corruptibilibus occupare. » Ergo in ecclesiasticam potestatem non modo aliena, sed eliam indigna conferunt, qui terrena quævis illius subdere satagunt imperio.

An forte huc afferent suum illud : Directe et indirecte ? Quasi non licuerit Christo indirecte dividere eam, de qua rogabatur, hæreditatem ; aut vero ignoraret, quod nunc assidue jactant, quantum temporalibus spiritualia juvarentur. At ipse universim à se negotium amolitus, causas incidit omnes, quibus hæc ad ecclesiastica judicia revocentur, nullamque rerum terrestrium potestatem pertinere docet ad illud officium, cujus apostolos ministros ordinabat.

CAPUT XXI.

Respondetur ad objecta capitis XVII : an impii reges ab Ecclesia impuniti, si tuti à depositione habentur.

Jam ea quæ sunt objecta superius facile dissolvemus. Objiciebant enim sic : Ecclesiæ suppetere debere media ad salutem animarum procurandam, atque adeo remedia adversus malos principes, qui earum saluti nocerent. Hæc argumenta, quibus sese maxime efferebant, nunc sponte concidunt. Repetimus enim more Scholæ argumentum ; atque ad illud : Debent Ecclesiæ suppetere media atque remedia, distinguimus : media atque remedia, quæ Christus ipse tradiderit, ipsa quæstione, ut vidimus, in medium adducta, fatemur ; media ac remedia, quæcumque ipsi per nos excogitare possumus, negamus ac pernegamus. Neque enim illud verum est, quod tanta confidentia assumere videntur : Christum qui præcepit finem, salutem æternam scilicet ab Ecclesia promovendam, statim indulgere omnia, quæ ad finem conducere, aut impedimenta amovere posse videantur. Imo ab ipso audiendum quæ media, quæ remedia concesserit optimus ipse Provisor animarum, ac providentissimus divinæ rei Procurator. Nec enim dubium quin ea remedia dederit, quæ christianæ disciplinæ idonea sibi [231] viderentur. At et ipse, et apostoli ea quæ nunc passim novi theologi venditant remedia tacuere ; et Christus quidem diserte præscripsit quid esset agendum, eum ad præsides et reges pro Evangelio vincti traheremur : cùmque ipse et apostoli prævidissent, imo experirentur quanta pati oporteret à mundi potestatibus pietatem professos, non aliud quidquam præter obedientiam imperarunt, salva quidem conscientia, quæ uni Deo pareret. Ergo alia omnia, quæ tanto postea intervallo excogitarunt homines, nempe ut temporalia adimerent, jugum excuterent, bella concitarent, procul à piorum animis, atque ab Ecclesiæ modestia ac fide abesse voluerunt.

Neque propterea christianam fidem professos, ipsosque etiam reges ab Ecclesiæ auctoritate immunes reliquerunt. Tametsi enim nec temporalibus, nec terreno regno, at cœlestibus et æterno regno mulctant, et amandant Christi vice ad ethnicos, et ligatos addicunt suppliciis sempiternis. An Leonem Isaurum, ut hoc octavi sæculi exemplum in antecessum demus, an, inquam, Leonem Isaurum Gregorius II[304] Pontifex impune dimittebat, qui pro apostolica potestate minabatur se impium principem Satanæ traditurum ? An hæc parum valebant, quod interim de terreno regno directe aut indirecte adimendo nullas jactaret minas : atque etiam imperium à sua potestate intactum et immune esse fateretur dicens : « Neque Pontifex introspiciendi in palatia, neque imperator in ecclesias introspiciendi habet potestatem[305] ? » An vero gravior, aut verendus magis Gregorius VII, quod prorsus omnia, terrenaque non minus quam cœlestia, sibi vindicaret ? Imo vero ille nempe Gregorius II tanto validius feriebat, quanto magis ab alienis abstinens, sua tantum intorquebat.

Quid si anathemata spernant, inquies ? Quid si depositionum [232] spernant sententias ? Quid si, ut tam sæpe factum est, opponant arma atque victorias ? Quid proderit jactare principem depositum verbis, rerum potientem ? Sane cum excommunicant Romani Pontifices, stat valetque statim ipsa vi sua adversus contumaces ac rebelles, quocumque loco positos, excommunicatio, Deo ligante in cœlis, quæ divinitus tradita potestate in terris ligata sunt. At cum depositionis quocumque apparatu proferunt sententias, nisi statim suppetunt exercitus, profecto, si verum dicere volumus, quo magnificentioribus, eo inanioribus verbis ludunt. Sed quid his immoramur, tanquam necesse sit eam à Christo in Ecclesia institutam fuisse potestatem, quæ omnia incommoda propulsaret : non autem pars sit vel maxima christianæ doctrinæ, multa incommoda subortura, adversus quæ nullum sit humanum remedium, sed quæ vel precibus amoliri, vel demisso animo pati debeamus : ut scilicet ad illud suspiremus regnum, in quo nullo obstaculo, nullo incommodo perturbemur ? Quod si alia præsidia quærimus, alia ex aliis incommoda consequentur, perficieturque præposteris curis, ut malis oppressi, remediis quoque gravius laboremus. Certe cum Pontifices Ecclesiæ consulere cœperunt, deponendo reges, secutæ sunt eæ calamitates, quibus doceremur quam consulto Christus ab iis remediis temperant.

CAPUT XXII.

De excommunicationis effectu : an privet temporalibus : quid sit illud : Sit tibi sicut ethnicus et publicanus ? interdicta de vitandis excommunicatis in litteris apostolicis contenta expenduntur.

Sed nihil plane est quo vehementius illam potestatem confutemus deponendi reges, quam cum intuemur, qua in re ipse Christus ecclesiasticæ potestatis arcem collocaverit. Est autem in ipso anathemate, cujus vim ex Scripturis exponere nos oportet ; ut cum intellexerimus quousque se protendat summum id, quod Ecclesiæ à Christo concessum sit, cætera ut aliena respuamus.

Vim autem anathematis Christus explicuit his verbis : « Dic Ecclesiæ ; si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus [233] et publicanus : amen dico vobis, quæcumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in cœlo, et quæcumque solveritis super terram, erunt soluta et in cœlo.[306] »

Hic autem primum quærimus quid illud significet : Sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Certe illud : ut quemadmodum Ecclesiæ, ita sit regni cœlorum extorris ; unde Christus addit : Quæ alligaveritis super terram, erunt ligata et in cœlo. Ligant ergo illos, non modo ut communione fidelium, sed ut cœlo excludantur.

Jam si quis existimet his verbis : Sit tibi sicut ethnicus et publicanus, non modo spiritualia, sed etiam temporalia adimi, id dicat necesse est, temporalibus rebus privari ethnicos ac publicanos quod non tantum risu, sed etiam anathemate dignum esset.

Nam illud à Christo tanta auctoritate prolatum : « Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari, » satis demonstrabat quam jure obtinerent, non modo reliqua temporalia bona, verum etiam imperia, qui veram religionem aversati, idolis serviebant. Quare nihil vetabat etiam regnare eos, qui ad conditionem ethnicorum redacti essent. Jam de publicanis haud minus clara res est, dicente Zachaeo publicano : « Ecce dimidium bonorum meorum do pauperibus, et si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplum.[307] » Ergo alia bona legitimo jure publicanus possederat, et sua, non aliena egenis tribuebat : Dimidium, inquit, bonorum meorum. Neque aliud quid ab eo Dominus reposcebat dicens ; « Hodie salus domui huic facta est. »

Quare nec famulitio privabantur, quæ pars erat bonorum maxima ; præcipitque diserte Apostolus manere fideles in dominorum etiam infidelium potestate[308] ; quominus admirere mansisse integram in ethnicis publicam potestatem, cum etiam herilis manserit.

Neque quisquam somniabat, his atque aliis bonis temporalibus privatos esse ethnicos aut publicanos, ut propterea iisdem bonis mulctati intelligantur christiani, qui excommunicati ethnicis et publicanis accensentur. [234]

Sane ex eo Christi decreto constat, quoad fieri potest, vitandam eorum esse consuetudinem, nec esse salutandos, nec iniri cum illis debere convivia. Vitabant enim Judæi cum publicanis cibum sumere : unde illud in Evangelio passim apostolis exprobratum : « Quare cum publicanis et peccatoribus manducat Magister vester[309] ? » Et Zachæi occasione « murmurabant dicentes, quod ad hominem peccatorem divertisset.[310] » Consertiunt interpretes, Maldonatus, Estius et alii passim ; allusumque esse constat ad Judæorum mores, « qui ab ethnicorum et publicanorum, quos pro publicis peccatoribus habebant, consuetudine abstinebant, ita ut nec salutandos putarent.[311] »

Ergo indicebat Christus excommunicatos vitari eo ritu modoque, quo à Judæis ethnici ac publicani vitabantur, ut eos nec salutarent, nec cum eis cibum sumerent : unde apostolicum illud : « Scripsi vobis non commisceri, si is, qui frater nominatur, est fornicator, etc, cum ejusmodi nec cibum sumere.[312] » Quo pertinet etiam illud ad Thessalonicenses : « Quod si quis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate, et nolite commisceri cum illo, ut confundatur[313] ; » et illud Joannis : « Si quis hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, neque Ave ei dixeritis : qui enim dicit illi Ave, communicat operibus ejus malignis.[314] »

Hæc sunt interdicta de excommunicatis vitandis, quæ quidem in Evangeliis atque apostolicis scripturis habemus. Ecclesiastica, quæ inde manarunt, ex his interpretari nos oportet, neque res obscura est. Satis enim constat hæc interdicta ad bonos mores, non ad ea pertinere, quæ civili jure continentur.

Ad mores, inquam, hæc pertinent. Debet enim vir bonus abstinere à malarum hominum consortio, eo quod, ut ait Apostolus, « corrumpunt mores bonos colloquia mala[315] ; » et quod vir bonus probare videtur illius doctrinam vitamque, cujus consuetudine delectatur ; unde Joannes : « Qui dicit ei Ave, communicat operibus ejus malignis.[316] » [235]

Quod si malos vir bonus per sese quantum potest vitat, quanto magis eos malos, qui ecclesiastico judicio ut mali notati sunt ? Quo sensu Augustinus,[317] eumque secuti passim latini Doctores intelligunt apostolicum illud : « Non commisceri cum eo qui frater nominatus, adulter sit.[318] » Sic enim Græca ad verbum habent. Ita autem interpretatur Augustinus : ut vitemus fratrem, qui sit adulter nominatus, hoc est, ecclesiastico judicio notatus : quam Augustini interpretationem cum græco textu egregie consentire demonstrat Estius.

Pertinet etiam ad bonos mores illud : « Nolite commisceri cum illo, ut confundatur[319] ; » hoc est, ut pudore victus ab iis actibus abstineat, quorum gratia viris bonis horrori se esse intelligit. Ergo excommunicatus evangelica atque apostolica auctoritate, humanæ societatis exsors est, quatenus humana societas ad bonos mores spectat, manentque integra, quæ civili lege continentur, nisi aliter lex ipsa cavent.

Quod autem postea inter christianos excommunicati, nisi resipiscant, sint infames, intestabiles, ad quædam vitæ civilis officia inhabiles, id ex eo ortum est, quod christiani principes, quoad fieri potest, leges suas ad bonos mores atque evangelicam disciplinam aptent, non quod excommunicatio per se ullo temporali jure bonoque privet.

Neque aliter intellexerunt Patres. Notum illud Tertulliani in Apologetico : « Ibidem (in sacris scilicet christianorum conventimus) exhortationes, castigationes et censura divina : nam et judicatur magno cum pondere, ut apud certos de Dei conspectu ; summumque futuri judicii præjudicium est, si quis ita deliquerit, ut à communione orationis et conventus, et omnis sancti commercii relegetur.[320] » Notanda hæc postrema verba ; Omnis sancti commercii, quibus etiam comprehenditur conversatio et consuetudo cum sanctis. Sancti enim, hoc est, Christi fideles, idcirco maxime inter se conversari debent, ut sancta tractent, etiam in familiari colloquio ; atque ideo ab eorum abhorrent consuetudine, quibuscum hæc tractare non possunt. Sic mali christiani, et per [236] ecclesiasticam sententiam notati ut tales, non modo à communione orationis et conventus, sed etiam ab omni sancto commercio, et à sanctorum consuetudine relegantur. Nihil ultra licitum christianis ecclesiastica potestate, juraque temporalia excommunicatis per Ecclesiam in tuto sunt. Scilicet Christus animam per baptismum sponsam, ac postea adulteram, facto divortio, repudiât : sua sibi habeat jubet. Christi ergo bona donaque, et eorum omnem usum amittit, reliquis integris et illaesis.

CAPUT XXIII.

Alius excommunicationis effectus : Tracti Satanæ ad interitum carnis : argumentum pro nostra sententia ductum ex memoratis in Scriptura excommunicationis effectibus.

Jam quid ex eo Christi cum anima divortio consequatur, exponit Apostolus, de illo Corinthio dicens : « Ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit[321] ; et paulo post : « In nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Jesu, tradere hujusmodi Satanæ in interitum carnis,[322] » ut qui Christi et sancti Spiritus sit exsors, spiritui nequam tradatur ; quippe cum, teste Augustino, « extra Ecclesiam sit diabolus, sicut in Ecclesia Christus.[323] » Sane apostolicis temporibus, quemadmodum ad apostolicæ manus impositionem Spiritus sanctus etiam manifeste descendebat, ita manifeste exercebat Satanas vim suam in virum ecclesiastica potestate sibi traditum. Cæterum hæc ad tempus : firmum illud et æternum, quod intus, et per impositionem manus, sancto Spiritui, et per excommunicationem, Satanæ addicantur.

Si bonis privatus fuisset ille Corinthius Satanæ traditus, non id Apostolus prætermisisset, qui etiam commemorat traditum esse Satanæ ad interitum carnis ; quod quidem de ulcere pessimo, aliove gravi malo per Satanam inflicto Chrysostomus hic[324] et alii passim intelligunt. [237]

Cum ergo et Christus, et apostoli, quo loco explicant ecclesiasticæ potestatis censuræque vim summam, nihil de adimendis temporalibus juribus aut rebus edicant, satis profecto constat non id ad ecclesiasticam potestatem pertinere. At ratio non sinit, ut quæ auctoritas in suorum bonorum ac jurium possessione relinquit privatos, ea depellat reges. Ergo excommunicati redactique ad ethnicos eo jure regnabunt, quo etiam ethnici Cæsares, Christo approbante, regnarunt.

CAPUT XXIV.

Objectum ex interdicto de vitandis excommunicatis, per exceptionem moralis, quam vocant, sive civilis necessitatis, ex omnium theologorum doctrina solvitur : ea in re Gregorii VII tempore manifestus error, nunc communi consensu refutatus.

Jam vero nullo negotio solvimus id quod objiciunt : vitandos excommunicatos, ruptum cum eis humanæ consuetudinis vinculum, neque excipi reges, si forte hæretici aut excommunicati sunt : non ergo colendos pro regibus, quos ne alloquio quidem et salutatione dignari nos oportet.

Hoc illud argumentum est, quo uno Gregorii VII temporibus viros bonos doctosque permotos fuisse videbimus, ut ab Hen-rici IV regis excommunicati obedientia recederent ; sed, quod apud omnes constat, errore manifesto. Certissimum enim est consensione theologorum et decretis Pontificum, illud interdictum de vitandis excommunicatis, quatenus ad humanam consuetudinem pertinet, exceptionem necessitatis, non physicæ tantum illius, quam vocant, et ineluctabilis, sed etiam moralis ac civilis admittere. Hinc ea decreta variis subinde sunt emollita modis, queis factum est, ut jam cum hæreticis et schismaticis propter necessitatem versemur innoxie, quos tamen quo minus audiunt Ecclesiam aperti ejus hostes et contemptores, eo magis pro ethnicis et publicanis haberi oportet. Quare cum interdictum de vitandis excommunicatis erga privatos quoque causa necessaria temperetur ; urgeri erga reges, tanto incommodo rerum [238] humanarum ac reipublicæ periculo, supra quam dici possit, absonum absurdumque est. Quo etiam factum est, ut hoc argumentum regum deponendorum ab excommunicatione depromptum, Bellarminus prætermitteret, tot inter argumenta, quæ undecumque congerit.[325] Atque hæc sufficerent ad eam difficultatem, si qua est, explicandam. Cæterum ne omittamus ea, quibus viri graves moti olim sunt, quæque D. Nicolaus Dubois inculcare et inferre non desinit[326] ; quæ sit vis interdicti de vitandis excommunicatis, quantum ad rem nostram attinet, exponamus ; et hujus quoque juris fontes recludamus.

CAPUT XXV.

Ejusdem interdicti vis diligentius quæritur : probatur, evangelicis apostolicisque litteris, quod exceptionem necessariæ causæ admittat, neque ab obsequiis regum arceat.

Tria sunt in quibus excommunicatis communicari vetitum : in malis, in sacris, in quotidiana consuetudine. Mala autem hic dicimus ea quidem propter quæ excommunicati sunt, quod crimen criminosum vocant.

Jam hæc tria inter se magno habentur discrimine. Primum enim in malis sacrisque qui communicaverit, pari excommunicatione percellitur, majore scilicet, quæ non tantum sacramentis, sed etiam conventibus ac suffragiis privet : qui autem in hoc tertio, nempe in quotidiana consuetudine, communicaverit, is jam, ex ecclesiastica disciplina, aliud genus incurrit excommunicationis, quam minorem vocant ; et sacramentis quidem, non tamen suffragiis aut fidelium cœtu ac societate caret.

Huc accedit discrimen alterum, quod magis ad rem nostram spectat : nempe interdictum de non communicando in malis,. atque etiam in sacris, postquam adhibiti sunt constituti ab Ecclesia ritus, nullam exceptionem habet : quippe cum illud sit primus et principalis excommunicationis effectus, primus internus ac præcipuus finis. At vero quod attinet ad vitæ consuetudinem, [239] quæ est tantum excommunicationis appendix, exceptionem, hujus quam diximus necessitatis, admittit. Id autem exponimus, primum ex evangelicis apostolicisque Scripturis, tum ex prima antiquitate, postea ex Gregorio VII, cujus tempore hæc maxime urgebantur, postremo ex temporibus consecutis.

Quod attinet ad evangelicas apostolicasque Scripturas, res ex antedictis liquet. Perspicue enim vidimus ethnicos et publicanos, ad quos excommunicati relegantur, ut nullo temporali bono ac jure, ita nec etiam civili societate privatos fuisse. Ac de ethnicis quidem, quis dixerit civili societate fuisse privatos qui regnare juberentur ? Quo necessario flebat ut Judæi et venerarentur imperantes, et jussa capesserent, et sæpe supplicarent, et missos ab eis præsides, magistratus, milites, suo quemque gradu locoque acciperent, et cum iis civilia negotia tractarent ; quod et Paulus fecit nulla Judæorum offensione, quippe cum id passim etiam ipsi factitarent. Idem Apostolus ad tribunum Lysiam misit adolescentem sororis suæ filium, de avunculi vita et incolumitate tractaturum.[327] Pari modo à publicanis, si qui etiam Judæi essent, quales fuerunt illi quos Joannes baptizabat, et ipse Zachæus, non uxores, non liberos, non servos, non colonos quisquam abstrahebat. Veniebant, emebant, contrahebant ; quod illi in republica quidem communi cum aliis jure viverent. Quare in ethnicis atque publicanis, nec publica, nec patria, aut herilis potestas ullo jure læsa aut immutata erat.

Vetita ergo intelligimus, non quæ necessitas postularet, sive erga principes ac magistratus, sive erga dominos ac parentes, sive etiam erga cives ; sed quæ voluntariæ ac peculiaris necessitudinis ac familiaritatis essent indicia : salutare, convivari, hospitio accipere ; quæ etiam apostoli diserte explicant. Neque enim aut Paulus aut Joannes vetant ne contrahatur, ne ematur, ne vendatur, ubi necessitas id exposcit, sed ne commisceantur cum notatis ac nominatis fratribus ; ne scilicet utantur eis familiariter, ne tecto, ne mensa, ne salutatione aut osculo excipiant ; quæ non necessitatis, sed spontanei officii sunt ; quæ quidem Judæi cum ethnicis et publicanis religiose omittebant. [240]

Neque tamen hæc quoque ad supremos juris apices exiguntur. Quis enim apostolico præcepto repugnare jam se putet, si Calvinistas hæreticos salutarit ? Quod nempe tam multi sint tamque obvii, ut quoddam discordiae publicæ genus esset, salutationem et communis vitæ officia tot civibus denegari. Id autem nec apostoli præcepisse videntur ; quippe qui ita pronuntient : « Si is qui frater nominatur[328] ;... Si quis hanc doctrinam non affert[329] ; » ut nempe intelligamus hanc interdicti partem, quæ communis vitæ officiis excommunicatos arceat, ad paucos pertinere, ne ad magnam quoque multitudinem pervagata civile dissidium pariat. At si ea necessitas adversus cives valet, qui negaverit valere adversus principes, næ ille quid civis, quid princeps sit, ne nomine quidem intellexerit.

CAPUT XXVI.

Idem probatur ex sanctis Patribus.

Hæc autem ab ipsa christianitatis origine manasse ad omnem deinde Ecclesiam, Iuliani Apostatae et Valentis Ariani, aliorumque hæreticorum principum exempla demonstrant. Notum illud erga Iulianum, ejurato non tantum baptismo, sed etiam clericatu, omnibus detestatum, Valentiniani postea Augusti, qui, « cum lanciarios ad palatii custodiam constitutos, tribunus regeret, Iulianum in templum Genii publici intrantem præcedebat. At aspersam chlamydi lustralis aquæ guttam conspicatus, Ædituum pugno percussit, inquinatum se dicens, non autem purgatum[330] : » quo facto ablegatus, pro confessore est habitus, quod cum in necessario officio imperatori præsto esset, in sacris tamen aut potius in sacrilegiis, ab ejus societate et communione abhorreret.

Sanctus Gregorius Nazianzenus refert Cæsarium fratrem apprime christianum, sanctique episcopi filium, « gloriosa cupiditate ductum, atque, ut Cæsarius ipse profitebatur, quo urbi suæ præsidio esset, in aulam se contulisse, » ad Iulianum Apostatam scilicet, et quidem in aula medicus militavit,[331] seque peculiari [241] obsequio imperatori dedidit, christianos alios secutus, qui passim in diversis muneribus innoxie ministrabant, eo quod obsequia in principem inter necessaria reipublicæ officia habebantur. Quo quidem à consilio, Gregorius Nazianzenus data epistola deterret Cæsarium, non tamen eo quòd tali consortio à christiana pietate occideret, cum etiam aperte testetur factam ab eo rem, « sibi quidem ingratam, non tamen reprehensione dignam.[332] »

Memorat sanctus Ambrosius quemdam sub Juliano judicem, à quo « ille damnatus qui aram dejecit et turbavit sacrificium, martyrium fecerat : itaque, inquit Ambrosius,[333] nunquam ille judex qui audivit eum, nisi persecutor est habitus ; nemo illum congressu, nemo illum unquam osculo dignum putavit. » Omissa officia quæ non essent necessitatis docet : ab ejus tribunali abhorruisse christianos, si necessitas exposceret, aut eum pro judice non fuisse agnitum non docet.

Sanctus Basilius scribit præsidem Libyæ à magno Athanasio condemnatum anathemate, « omnibus aversandum et execrabilem futurum : ita ut nec ignis, nec aquæ, nec lecti communionem cum illo sint habituri.[334] » Cæterum nec eum ab officio præsidis, nec proinde christianos à necessariis obsequiis prohibebat.

Idem Andronico contigit patriæ praefecturam à Theodosii libeberis consecuto. Eum Synesius, patria Cyrenensis, factus Ptolemaidis episcopus, inauditae crudelitatis ac blasphemiæ reum, adhibito presbyterii consilio, excommunicavit, decretumque Ptolemaidensis ecclesiæ, de vitando eo, ad sorores transmisit ecclesias in hanc formam[335] : « Andronico et Thoanti eorumque sociis, omnis religiosa ædes, omnia septa clausa sunto ; privatos omnes ac magistratus hortor ut nec ejusdem cum illo tecti neque mensæ participes esse velint ; tum sacerdotes imprimis, qui nec viventes illos salutabunt, nec mortuos funebri pompa deducent. Qui Ecclesiam nostram contempserit, et ab ea damnatos receperit, hic, sive levita, sive presbyter, sive episcopus, apud nos eodem cum Andronico loco censebitur, neque cum eo dexteram [242] jungemus, nec eadem ex mansa vescemur unquam ; tantum abest ut cum iis arcana mysteria communicemus, qui cum Andronico et Thoante partem aliquam habere voluerint. » En quibus communicari vetitum excommunicato magistratui : primum ac maxime in sacris, tum etiam in voluntariis officiis, salutationis scilicet, mensæ tectique consortio. Hæc explicite Synesius. Non profecto prohibet ne præfectum habeant, ne causam dicant, ne jussis pareant, ne consueta ac necessaria reipublicæ officia adeant atque obeant.

Quis autem vel fando audiit, tot inter hæreticos ac schismaticos, qui passim in urbibus inter christianos viverent, quemquam unquam fuisse à servorum, si quos haberet catholicos, possessione dejectum, aut uspiam catholicos prohibitos quominus sibi necessaria emerent, venderent, agerent ? Nonne ergo eos, Julianumque ac Valentem, ex præcepto Domini, pro ethnicis ac publicanis habebant, qui Ecclesiam non audirent et aperte contemnerent ? Certe. Sed in malis sacrisve, exceptione nulla : in vitæ communis officiis exceptam necessitatem noverant.

Au forte illud dicent, non fuisse Iulianum ac Valentem nominatim ac publice excommunicatos, quare nec vitandos fuisse ? Quasi non satis aperte Ecclesiam contemnerent, aut necessaria esset adversus publicos persecutores denuntiatio, aut posterioris ævi de denuntiatione decreta ia eam quoque ætatem transferri possent. Sed quandoquidem vani homines etiam hæc obtrudunt, quid de Anastasio dicent, quem testatur Baronius in concilio Romano à sancto Symmacho Papa, ut hæreticum nominatim excommunicatum fuisse ? Quid autem de Leone Isauro, quem idem Baronius memorat à Gregorio II nominatim percussum anathemate[336] ? Quos vitatos fuisse, cum certo jure imperarent, quis vel ineptissimus dixerit ?

Sane Baronius defecisse ab Isauro memorat Occidentis imperium,[337] quod quidem nos ex eodem Baronio refellemus.[338] Sed quid ad nos interim, cum Orientis imperium, tum sane catholicum non neget Baronius in imperatoris obedientia permansisse, [243] nec profecto vitasse in civilibus societatem ejus, cui tam prompto studio obediret ? Hæc quidem suo loco fusius exponemus.[339] At dare in antecessum juvat, quæ pessimam causam, Baronii quoque testimonio, jugulent.

Anastasii mentio reduxit in animum id quod in sancti Hormisdæ Papæ Indiculo, seu Commonitorio legatis dato, legimus. Sic autem præcipit de damnatis episcopis, qui Chalcedonense concilium, ac sancti Leonis epistolam contemnebant, et excommunicati Acacii[340] nomini in sacris communicabant : « Si episcopi voluerint occurrere, in qua decet eos veneratione suscipite ; et si voluerint secessionem parare, (domum quo divertatis) nolite spernere, ne judicetur à laicis nullam vos cum illis velle habere concordiam : si vero vos ad convivium rogare voluerint, blanda excusatione declinate, dicentes : Orate ut mysticam illam mensam primum mereamur habere communem, et tunc erit nobis ista jucundior : victualia et quæ alia offerre voluerint, excepta tamen subvectione, si causa poposcit, nolite suscipere.[341] » Sic convivia vitant, alloquia frequentant : victualia respuunt, accipiunt subvectiones, ac domos quo divertant ; atque illud interdictum, ne quis cum hæreticis excommunicatisque versetur, ne salutet, ne munera accipiat, ita servant, ut necessaria causa aliqua prætermittant. Adeo hæc præcepta, eorum numero non esse putabantur, quæ stricte et ad summos apices exigenda sint, sed quæ ad personarum, temporum rerumque convenientiam, per christianam prudentiam charitatemque sint temperanda.

CAPUT XXVII.

Idem probatur ex Hincmari insigni responsione ad Adrianum II, vetantem ne cum Carolo Calvo rege communicaret.

Quare cum Adrianus II, sub anathematis pœna, Hincmaro rhemensi præcepisset, ut nisi Carolus Calvus pontificiis jussis obtemperaret, se ab ejus, ut excommunicati, alloquio, [244] salutatione, præsentia, sequestraret ; Hincmarus in hæc verba respondit : « De hoc quod scripsistis, si ipse rex Carolus in obstinationis suæ perfidia persistere maluerit, ab illius me communione atque consortio sequestrem et, secundum Apostolum,[342] ne Ave ei dicam, si vestræ communionis volo esse particeps, et præsentiam ejus modis omnibus devitem ; cum magno cordis dolore ac gemitu dico, quoniam et ecclesiastici et sæcularis ordinis viri, qui diversis de regnis, Rhemos civitatem plurimi convenerint, inaproperando dixerunt et dicunt, nunquam hujusmodi praeceptionem ab illa Sede ulli decessorum meorum missam fuisse ; » et paulo post : « Sed et domino nostro Regi Carolo ad exaggerationem dicitur à quibusdam, quod nec pro Lothario, publico adulterio denotato et apud Sedem apostolicam accusato, talem præceptionem et comminationem ab antecessore vestro, nullus episcoporum in isto regno acceperit, nec etiam ab hæreticorum vel schismaticorum sive tyrannicorum imperatorum ac regum, quales fuerunt Constantius Arianus ac Apostata Iulianus, et Maximas Tyrannus, præsentia et salutatione, sive collocutione, Sedis apostolicæ Pontifices, vel alii magnæ auctoritatis ac sanctitatis episcopi, cum locus et ratio et causa exigit, se subtraxisse leguntur.[343] » Ergo hæc de salutatione atque alloquio omittendo, non stricte exiguntur, sed prout locus et ratio et causa exigit, temperantur.

Quod ut demonstret non aliter posse fieri, addit : « Nescio quomodo ipsius regis, vel inter quos habito, præsentiam et communionem et consortium (externum illud scilicet) valeam devitare, cum rex et cohabitantes secum una cum rege, non solum in parochiam, verum et in civitatem meam sæpe conveniant, et ibi tamdiu, sicut regi complacet, degant. Ecclesiam et plebem mihi commissam deserere et aborsum, ut mercenarius, non valeo fugere ; nec quo extra regnum ejus fugiam habeo ; sed regio cultu eo recepto, de ecclesiasticis facultatibus, sicut præcipit, et quamdiu præcipit, illi et sibi obsequentibus servio. Dicit enim hanc potestatem suos decessores habuisse, quam ipse nulla interdictione dimittet.[344] » Quæ cum ille quaesisset, consulendo qualiter [245] erga regem se gerere deberent, ut apostolicæ sententiæ de observandis regibus obedirent ; nempe illa, de omittenda salutatione ac neganda regi præsentia, evanuerunt. Hæc si cogitassent, qui Gregorii VII tempore, tanta imperitia interdictum de vitandis excommunicatis explicabant, facile intellexissent, quam necessario justæ atque idoneæ causæ exceptionem exposceret

CAPUT XXVIII.

Idem efficitur ex Gregorii VII decretis.

Ipse etiam Gregorius VII, cum vel maxime urgeret, secedendum ab excommunicatis, ut Henrico IV excommunicato obedientiam omnem adimeret, tamen coactus est hanc interpretationem sequi. Hæc enim legimus in concilio Romano IV, anno 1078 : « Quoniam multos, peccatis nostris exigentibus, pro causa ex communicationis perire quotidie cernimus,[345] partim ignorantia, [246] partim etiam nimia simplicitate, partim timore, partim etiam necessitate ; devicti misericordia, anathematis sententiam ad tempus, prout possumus, opportune temperamus. Apostolica namque auctoritate ab anathematis vinculo hos subtrahimus : videlicet uxores, liberos, servos, ancillas seu mancipia, necnon rusticos et servientes, et omnes alios, qui non adeo curiales sunt, ut eorum concilio scelera perpetrentur, et illos qui ignoranter excommunicatis communicant, seu illos qui communicant cum eis qui communicant excommunicatis. Quicumque autem aut orator (loca pia orationis causa frequentans) sive peregrinus aut viator, in terram excommunicatorum devenerit, ubi non possit emere, vel non habet unde emat, ab excommunicatis accipiendi licentiam damus ; et si quis excommunicatis pro sustentatione, non superbiæ, sed humanitatis causa, aliquid dare voluerit, fieri non prohibemus.[346] »

Tot exceptiones patitur interdictum de vitandis excommunicatis, auctore Gregorio VII, vehementissimo, si quis unquam fuit, hujus interdicti exactore atque executore. Has exceptiones docuerunt omnes deinde Pontifices totaque theologorum et canonistarum schola duobus versiculis notissimis has celebrat.[347] Summa est : sensum interdicti eum esse, ut vitandos intelligamus excommunicatos in communi eliam consuetudine, cum hac exceptione, nisi causa adsit necessaria. Quæ cum à Gregorio VII ipsa necessitas expresserit, quis non jam inter causas necessarias reputant obsequium in principes ac magistratus, sine quo respublica stare non possit ? Quare illius ævi hominibus persuasum fuisse, ut liceret magis colonis ac servis, patremfamilias, quam civibus regem ac magistratus in civilibus ac necessariis colere, incredibile dictu est, summamque eorum temporum imperitiam aut incogitantiam prodit. Quæ iterum atque iterum notari volumus adversus eos qui eorum temporum auctoritate nos premunt

Notari etiam volumus in decreto Gregorii duo quædam : primum, quod Gregorius significet hæc se indulgere apostolica [247] auctoritate, misericordia victum, quasi non hæc extorqueat ipsa necessitas ; aut vero quisquam unquam cogitant, per excommunicationem abstrahi à patrefamilias servos aut colonos, nedum uxorem ac liberos. An vero etiam ad misericordiam, non autem ad necessitatem pertinet illud, de non excommunicandis iis, qui ignoranter excommunicatis communicant, aut illud, ut qui inter excommunicatos versetur rerum omnium inops, ab iis accipiat necessaria ? Et tamen Gregorius (pace tanti viri dixerim) quasi pro magno id largitur ; Licentiam, inquit, damus ab excommunicatis accipiendi ; tanquam uon id per se liceat, aut ante eam licentiam, oporteret virum bonum et catholicum enecari fame. Hoc quidem esset, non jam excommunicatos, sed fideles et catholicos mulctare pessime. Quare hanc Gregorii misericordiam, veniam ita intelligimus, ut id quod jam esset per sese licitum, ad omnem eximendum scrupulum clarius indicaret. Certe utcumque est, claret non esse jure divino interdicta quæ à Pontifice concedantur.

Secundo, notari volumus illa Gregorii verba de curialibus, ut absolvantur ab anathemate, « qui non adeo curiales sunt, ut eorum consilio scelera perpetrentur ; » quibus significat impune versari in aulis ac ministeriis principum atque optimatum excommunicatorum, eos, à quibus non soleant de exequendis sceleribus exquiri consilia. Quid si exquirantur, et illi pro officio suo bona suadeant, atque ab omni mala re abstineant ? An quia principes excommunicati sunt, reipublicæ deesse debeant in necessariis justisque officiis ? Nemo profecto id nisi ineptissimus dixerit. Summa ergo in ignorantia versabantur, qui Gregorii VII tempore, Henrico IV excommunicato regi, neganda putabant obsequia etiam reipublicæ necessaria, eoque solo nomine ab ejus imperio atque obedientia recedebant. [248]

CAPUT XXIX.

Idem probatur ex secuta Pontificum omnium, atque Ecclesiæ praxi : insigne exemplum sub Gregorio IX, ac Friderico II imperatore : huic præstitum obsequium ; negata interim mensa et osculo.

Quare nec secuti Pontifices existimarunt sola excommunicatione, aut anathemate solvi obedientiam. Postquam enim, exemplo Gregorii VII, id sibi tribuerunt ut reges deponerent, non propterea semper pro depositis habuerunt eos reges, quos etiam nominatim anathemate percussissent. Id innumeris exemplis demonstrabimus, ubi ad eorum temporum historiam venerimus. Nunc in antecessum, unum Friderici II exemplum proponemus.

Hunc ergo imperatorem, anno Christi 1228, Gregorius IX nominatim excommunicavit his verbis ; « Imperatorem Fridericum excommunicatum publice nuntiamus, et mandamus ab omnibus arctius evitari ; contra ipsum, si contumacia ejus exegerit, gravius processuri.[348] » Quid autem gravius tali anathemate, nisi quod anathemati depositionem adjuncturus erat, ut anno 1239 his verbis fecit : « Omnes qui ei fidelitatis juramento tenentur, decernendo ab observatione juramenti ejusmodi absolutos, o etc. lta decernunt cum depositos volunt.

Quare illud certum est : ex mente Gregorii IX, apud Fridericum II stetisse imperii vim, etiamsi ita decrevisset : « Excommunicatum publice denuntiamus, et mandamus ab omnibus arctius evitari : » quod nempe illud interdictum necessarias exceptiones admitteret, nec magis solveret à justo imperio cives ac subditos, quam à dominorum jugo colonos ac servos.

Quo factum est, ut imperatori ad bellum sacrum in Orientem profecto, cum excommunicatus, nondum tamen depositus esset, fideles quidem omnes communicare nollent, neque tamen eo secius in justis ac necessariis obedirent. Utrumque accepimus ab ejus ævi scriptore Matthaeo Parisiensi[349] : nempe, ab episcopis, à clericis, à templariis, ab hospitalariis, ab aliis denique qui [249] Romano Pontifici addictissimi erant, Fridericum in bellicis ac publicis officiis pro duce esse habitum ; et tamen omnes ei in osculo et in mensa, communicare noluisse ; maxime adhortatos, « ut Papæ satisfaciens rediret ad sanctæ Ecclesiæ unitatem, » Vides ut interdictum de vitandis excommunicatis ad mensam et osculum redigerent ; ad officia reipublicæ necessaria extendi ne quidem cogitarent.

Cùmque negarent oris osculum, eam tamen interim salutationem adhibebant, quæ imperatoriæ majestati conveniret. « Flexis enim genibus adoraverunt eum, genua ejus deosculantes, » quod nempe erga Principes humilis salutatio, non solius urbanitatis sit officium, sed obsequii necessarii pars maxima.

Quod autem ab oris osculo abstinebant, id factum arbitramur, quod putarent tali osculo religiosi officii aliquid contineri, scribentibus apostolis in omni Epistola : « Salutate invicem in osculo sancto,[350] » ut oris osculum christianæ fraternitatis signum esse videatur.

Alia ejusmodi passim occurrent, nec eorum pigebit lectorem commonere, ubi locus tulerit ; atque omnino certum dabimus, seclusam à depositionis sententia fuisse, excommunicationis atque anathematis sententiam ; nihil ut fuerit vanius, quam illud inter dictum de vitandis excommunicatis ad depositionem usque protendere.

Ratio autem hujus rei est, quod illud interdictum in humanis quidem, exceptionem, uti diximus, necessitatis admittat ; obsequia autem erga principes inter necessaria manifeste habeantur.

CAPUT XXX.

Sancti Thomæ locus : canon Constantiensis : item Lateranensis concordato insertus : quo sensu reges excommunicari non possint ; dictorum in hoc interdictum recapitulatio ; atque hinc firmum argumentum.

Ut autem magis pateat, quæ sit hujus interdicti vis, intelligenda sancti Thomæ ac Doctorum sententia. Quærit sanctus [250] Thomas : « Utrum participare cum excommunicato in casibus non concessis, semper sit peccatum mortale.[351] » Casus autem concessos vocat Gregorii VII decreto comprehensos, quos supra retulimus. Respondet sanctus Thomas : « Quod participans excommunicato, (etiam extra concessos necessitatis casus) non semper peccet mortaliter, sed solum quando in crimine illi participat, vel in divinis, vel in contemptum Ecclesiæ. »

Cujus quidem rei hanc rationem reddit : « Quod præceptum Ecclesiæ (de vitando excommunicato) directe respiciat spiritualia, et ex consequenti actus legitimos ; et ideo qui communicat ei in divinis, facit contra præceptum et mortaliter peccat : qui autem participat et in aliis, facit præter præceptum et peccat venialiter.[352] »

Notanda sancti Doctoris verba, quibus interdictum de vitandis excommunicatis, Ecclesiæ præceptum vocat, non divini juris, nam et illud inter Doctores quæritur. Quid autem hic sentiant perinde nobis est, quod sive divinum est, sive apostolicum, seu mere ecclesiasticum, certe exceptionem necessariæ causæ admittat : quibus causis necessariis, nisi necessaria reipublicæ officia complectimur, manifeste desipimus.

Quin etiam decretum illud, quod tractamus, de vitandis excommunicatis, usque eo processu temporis emollitum temperatumque est, ut jam ex constitutione Constantiensis concilii, quæ incipit Ad evitanda scandala, redigatur ad eam sententiam, vel censuram excommunicationis, vel interdicti ecclesiastici, « quæ fuerit contra personam, collegium, etc..., locum certum, vel certam, à judice publicata, vel denuntiata specialiter et expresse : » quo jure cum hæreticis ac schismaticis, quantumvis aperti sint Ecclesiæ hostes et contemptores, impune versamur.

Hoc decretum, tametsi deest in Constantiensis concilii gestis,[353] [251] Martino V id Constantiensis concilio passim tribuitur, et ab omnibus recipitur.

In eo autem decreto à communi regula excipitur clerici percussor notorius : « Nam, inquit, à communione illius, licet denuntiatus non fuerit, volumus abstineri. » Cur autem casus ille excipiatur unus, non ex jure divino, sed ex ecclesiasticæ disciplinæ ac temporum ratione manat.

At postea in Basileensi, et Lateranensi sub Leone X concilio, res paulo aliter explicata est.[354] In utrisque enim æque ac in Constantiensi, ut excommunicati vitentur denuntiato expressa requiritur. At ea adhibetur exceptio : « Si ita notorie in excommunicationis sententiam incidisse constiterit, ut nulla possit tergiversatione celari. » Sic quidem legitur capite x. Statuimus, quod est Concordatis insertum.[355] Quo jure si uteremur non tantum essent vitandi, ex Constantiensi concilio, clericorum notorie percussores, sed etiam Calviniste, Lutheranique omnes, quos adeo notorium est esse excommunicatos, ut non nisi soluto vinculo excommunicationis, in Ecclesiam admittantur. Ah his autem omnibus, necessitate illa civili et morali, quam diximus, excusamur.

Hæc sane demonstrant quam latas admittat interpretationes inter dictum de vitandis excommunicatis, quatenus ad communis vitæ officia pertinet ; ut profecto jam illud ad reges deponendos urgeri apertæ insaniæ sit.

Ex his etiam intelligimus, quo sensu quidam dixerint reges excommunicari non posse, quod etiam in Glossa ordinaria, et apud sanctum Thomam vidimus ; quem sensum secutos diximus Henricianos ipsos,[356] qui, Gregorii VII tempore, negabant excommunicari posse reges, eo scilicet excommunicationis genere, quod ita omne vinculum humanæ societatis abrumpit, ut etiam in civilibus obedientia subtrahatur.

Quod autem alii ejusdem ævi putabant excommunicationem eo etiam pertinere, ut regi excommunicato, etiam necessaria [252] reipublicæ officia negarentur, atque adeo penitus solveretur imperium ; manifestum errorem in exemplum et auctoritatem trahi ratio non sinit.

Quare omnibus modis invictum est argumentum nostrum. Tota ecclesiastica potestas, quatenus in puniendo et animadvertendo versatur, sola excommunicatione constat : id enim à Christo et apostolis diligentissime explicatum, neque quidquam aliud uspiam est proditum ; atqui excommunicatione nihil immutatur, neque in civium, neque in principum juribus, uti à nobis Scripturæ auctoritate et communi omnium consensione est traditum ; ergo ecclesiastica potestate, quantacumque est, quatenus in puniendo et animadvertendo versatur, nihil immutatur, neque in civium, neque in principum juribus : ergo reges deponere pœna ecclesiastica non est, neque id à Christo concessum, neque ab apostolis explicatum, totumque adeo ab Ecclesia Christi alienum est.

CAPUT XXXI.

Ambas potestates, ecclesiasticam et civilem, in suo quamque ordine esse primas, ac sub uno Deo proxime collocatas, Scripturis ac Patrum traditione demonstratur : Tertulliani locus.

Jam illud considerandum aggredimur, quod ex ante dictis est consectaneum, et tamen ex Scripturis diligentius explicandum : ambas potestates, ecclesiasticam et civilem, ita esse divino numine constitutas, ut in suo genere et ordine, unaquæque sub uno Deo proxime collocata, prima ac suprema sit, ac Deo quidem æque subditæ : collatæ vero invicem, sociæ fœderatæque sunt ; ac licet illa dignior, hæc tamen æque pertingit ad Deum, ejusque numini ac judicio reservatur.

Eam doctrinam Petrus, christiani gregis Princeps, his explicat verbis : Subjecti igitur estote omni humanæ creaturæ, πάσῃ ἀνθρωπίνῃ κτίσεὶ, propter Deum, sive regi tanquam præcellenti, sive duabus tanquam ab eo missis.[357] Sic obediendum ducibus, sive inferiori potestati, tanquam à rege ac suprema potestate missis : [253] regi, autem sive supremæ ac præcellenti potestati, non propter aliam humanam potestatem, sed propter Deum ; tanquam eum à quo est, à quo ordinata est, cujus ministra est, quo auctore viget polletque. Quo fit ut omnis humana creatura, sive omnis ea, quæ est inter homines rerum ordinatio (nam et hoc sonat vox κτίσις) etiam in civibus ad Deum referatur, Deique nomine ac vice admimstretur suprema potestas, nulla alia interposita potestate. Quem sensum secuti sunt ab initio Patres et christiani omnes, ac primum Tertullianus adversus Scapulam : « Colimus imperatorem sic quomodo et nobis licet, et ipsi expedit, ut hominem à Deo secundum, et quidquid est à Deo consecutum et solo Deo minorem[358] ; » et in Apologetico omnium nomine : « Et sciunt omnes imperatores quis illis dederit imperium ; sciunt quis homines, quis et animam. Sentiunt eum esse Deum solum in cujus solius potestate sunt, à quo sunt secundi, post quem primi.[359] » Vides quid sentiant ipsi imperatores, plaudente Ecclesia ; nempe se in solius Dei potestate esse, à Deo secundos et post Deum primos ; non igitur ab aliquo per Deum constituto Pontifice deponendos.

Hinc exurgit argumentum. Qualem ideam principatus genus humanum ipsique imperatores animo informaverant : talem Ecclesia suscipit : atqui eam principatus ideam informaverant, quæ civilem potestatem in suo ordine primam, ac sub Deo secundam poneret : ergo talem formam Ecclesia probabat. Jam si quæ potestas est à Deo in terris instituta, cujus judicio supremæ potestates stent aut cadant, immerito profecto sese illæ existiment ia suo genere et ordine à Deo secundas, et post Deum primas. At imperatores non id immerito de se credidisse Tertullianus refert, et Ecclesia probat : non ergo est ulla potestas, cui deponendi subsint, à Deo instituta.

Id quidem Tertullianus à Petro, Petrus à Christo didicit. Neque alius sensus est ejus Dominici effati, quod sæpe relatum, nunc etiam attentius consideratum volumus : « Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei Deo. » Quippe hæc de imperio romano jam collato ad Caesares, eo intellectu dicta sunt, quo in omnium mente sensuque erat. Porro Romani ac devictae gentes [254] æque sentiebant romanum imperium ita esse supremum, ut nulla superesset in subjectis provinciis potestas, quæ in tale imperium jure insurgere directe aut indirecte posset ; neque profecto erat ulla provincia, quæ excutiendi imperii jus ullum alicui, quæ apud se esset, potestati etiam sacerdotali tribueret, ac si quæ tribuisset, jus fasque fuisset eam pro perduelli haberi. Jam vero Judæi Cæsarius romanoque imperio non alio erant jure subditi, quam aliæ gentes ; neque eorum sacerdotes quidquam sibi juris ad solvenda imperia vindicaverant ; neque sub Græcis, neque sub Persis, neque sub Assyriis, neque sub propriis regibus, sive Machabæicis, ac recidivo imperio, sive etiam Davidicis, ac prima regii imperii origine. At vero Romanos, deteriore quam alios jure regnare, nemo unquam intellexit. Quale autem imperium sibi ipsi vindicarent, et omnes recognoscerent, tale imperium Christus confirmavit ; neque retro aspexit, rectene an secus, Pompeius aliique romani duces regni judaici statum immutaverint ; sed ex possessione et gentium jure, propter publicam pacem, imperii statum, quo erat firmavit loco : neque obedientiam, aut religionis prætextu sollicitari aut à sacerdotum voluntate pendere voluit. Rursus qualem Judæis, talem christianis sub imperio romano formam dedit : ergo absolute voluit, quicumque imperarent eo jure quod leges ususque publicus approbasset, illos ab Ecclesia sua sanctos inviolatosque haberi, neque ulli quam divinæ potestati subesse, quod et imperatores, et omnes gentes volebant, et cum eis Tertullianus totaque Ecclesia fatebatur.

CAPUT XXXII.

Alice Patrum auctoritates : an his satisfiat dicendo principes in temporalibus, non minus soli Deo subesse, cum ejus Vicario subsint

Uti Tertullianus interpretatus est, ita cæteri Patres. Sanctus Ambrosius in illud Davidicum : Tibi soli peccavi : « Rex utique erat, inquit, nullis ipse legibus tenebatur, quia liberi sunt reges à vinculis delictorum ; neque enim ullis ad pœnam vocantur [255] legibus tuti sub imperii potestate. Homini ergo non peccavit, cui non tenebatur obnoxius.[360] » Cassiodorus in eumdem Davidis locum : De populo si quis erraverit, et Deo peccat et regi ; nam quando rex delinquit, soli Deo reus est... quia hominem non habet, qui ejus facta dijudicet. Merito ergo rex Deo tantum se dicit peccasse, quia solus erat, qui ejus potuisset admissa discutere.[361] »

Hinc sanctus Gregorius Turonensis hæc ad Childericum Regem : « Si quis de nobis, ô Rex, justitiæ tramitem transcendere voluerit, a te corrigi potest : si vero tu excesseris, quis te corripiet ? Loquimur enim tibi ; sed si volueris, audis ; si autem nolueris, quis te condemnabit, nisi is qui se pronuntiavit esse justitiam[362] ? » Ac paulo post : Sed quid plura ? Habes legem et canones : hæc te diligenter rimari oportet, et tunc quæ praeceperint si non observaveris, noveris tibi judicium Dei imminere. »

Hæc passim apud Patres, quibus clare docent temporali potestati nullam imminere sui generis atque ordinis pœnam, hoc est temporalem, quam homines infligant : quæ si congerere sit animus, jam adversarios non locis ac testibus, sed voluminibus obruamus. Unum subjungimus sanctum Isidorum Hispalensem, ut Italiæ et Franciæ addamus Hispaniam : « Difficile est principem regredi ad melius, si vitiis fuerit implicatus : populi enim peccantes judicem metuunt, reges autem nisi solo Dei timore, metuque gehennæ coerceantur, liberi in præceps proruunt, et per abruptum licentiæ, in omne vitiorum facinus labuntur : ideo principem non oportet delinquere, non formam peccandi faciat peccati ejus impunita licentia.[363] »

His et similibus respondere se putant, si dixerint subesse Pontificibus Dei Vicariis, nihil esse aliud quam ipsi Deo subesse, ac merito dici à Deo secundos, qui nonnisi ejus Vicariis, ac per eum institutæ ecclesiasticæ potestati subsint : quæ quidem postremis sæculis usurpata non nego » At si hæc valeant, jam pari jure dicamus reges non modo in imperio, sed etiam in religione [256] soli Deo subesse ; cum in religione nullis aliis subsint quam sacerdotibus Dei vices agentibus, atque ecclesiasticæ potestati à Deo institutæ. At non id dicimus, passimque in sequentibus audiemus Patres id aperte professos reges quidem in temporalibus soli Deo subesse, sed in ecclesiasticis et sacris æque ac cæteros fideles subesse sacerdotibus. Ergo in quibus soli Deo subesse dicunt, etiam sacerdotale excludunt officium.

Neque pluris valet illa responsio : supremam esse, ac Deo secundam civilem potestatem, tametsi ab alia potestate, nempe à spirituali, deponi possit, quia indirectè tantum, non autem directe deponi potest. Nobis enim non placet verbis ludere ; ac plane negamus eam potestatem supremam atque à Deo secundam vere ac serio dici, quæcumque ab altera, quocumque nomine, sive directe, sive indirectè, deponi et in ordinem cogi possit.

Quare neque eam admittimus utriusque potestatis, civilis nimirum et ecclesiasticæ, subordinationem, quam adversarii passim inculcant : satis enim constitit non ita esse subordinatas, quæ sine se invicem stare possint, tota vi sua ac numeris omnibus absolutæ : atqui supra vidimus[364] planèque in confesso est, stare vera religionem, stare Ecclesiam tota vi sua, etiam ab imperio separatam : stare in ordine civili perfectissimum regimen à veri Ecclesia veraque religione seclusum : ergo ambæ potestates, supremæ ac principes in suo ordine, conjunctæque et amicæ, non una alteri per sese subdita subordinataque est.

CAPUT XXXIII.

An ut umbæ potestates inter se ordinatæ sint, unam alteri subdi necesse sit : sancti Gelasii aliorumque Pontificum doctrina.

Hinc illud solvitur, quod passim objiciunt, ambas potestates inter se ordinatas oportere esse : non autem ordinatæ sunt, nisi una alteri, minor potiori, civilis scilicet ecclesiasticæ subsit. Nos autem dicimus in eo esse ordinem collocatum, ut quod est ordinis genus quoddam, societate, foedere, pace, conjunctæ sint. [257]

Hinc illud Zachariæ : « Ecce vir Oriens nomen ejus, » Zorobabel, ad litteram publica ac civili potestate functus, « et ipse exstruet templum Domino... : et sedebit et dominabitur super solio suo, et erit sacerdos super solio suo, et consilium pacis erit inter illos duos.[365] » Vides pace mutua, non ipsa subordinatione conjunctos ; et explicitius : « Amarias autem sacerdos et pontifex vester in his quæ ad Deum pertinent, præsidebit : porro Zabadias filius Ismael qui est dux in domo Juda, super ea opera erit, quæ ad regis officium pertinent.[366] » Sic ambæ potestates suis limitibus circumscriptæ, sociæ quidem et amicæ, conjunctis agebant viribus, non una alteri imperabat. Atque hoc sectus sanctus Gelasius Pontifex, hæc scripsit celebri Epistola ad Anastasium Augustum : « Duo sunt, imperator Auguste, quibus principaliter mundus hic regitur, sacerdotalis auctoritas et regalis potestas[367] : » Utraque principalis, suprema utraque, neque in officio suo alteri obnoxia est. Subdit : « Nosti enim, clementissime fili, quod licet praesideas humano generi dignitate, rerum tamen præsulibus divinarum devotus colla submittis, atque ab eis causas tuæ salutis expetis, inque sumendis cœlestibus sacramentis, eisque ut competit disponendis subdi te debere cognoscis religionis ordine potius quam præesse. Nosti itaque inter hæc ex illorum te pendere judicio, non illos ad tuam velle redigi voluntatem. Si enim, quantum ad ordinem pertinet publicæ disciplinæ, cognoscentes imperium tibi superna dispositione collatum, legibus tuis ipsi quoque parent religionis antistites... ; quo, rogo, te decet affectu eis obedire, qui pro erogandis venerabilibus sunt attributi mysteriis ? »

Et quidem Gelasius ubique celebrat pontificiam potestatem uti digniorem, quippe quæ dignioribus ac cœlestibus præsit ; nec tamen alteram, minus licet dignam, alteri obnoxiam facit, in rebus quidem suis. Quod autem imperatores Pontificibus subdit, diserte explicat non illud absolute, sed in sumendis ac disponendis cœlestibus sacramentis, qua etiam in re judicari docet : « Nosti, inquit, inter hæc ex illorum te pendere judicio. » Ordinem autem in eo esse intelligimus, non quod potestas dignior alteram ad sua [258] jura revocet, sed quod, cum ambæ supremæ sint, altera alteri suo quæque officio obsequantur. Favet sanctus Symmachus Papa ad eumdem Anastasium : « Ille (imperator) rerum humanarum curam gerit ; iste (scilicet Pontifex) divinarum ; tu humana administras, ille tibi divina dispensat. Itaque ut non dicam superior, certe æqualis est honor.[368] » Potuisset enim dicere honorem sacerdotalem superiorem esse honore regio, hoc est, praestantiorem, sublimiorem, digniorem ; neque quisquam negasset christianus : at in æqualitate utriusque potestatis sanctus Pontifex merito acquiescit ; quod æquo et absoluto jure, altera divinis, altera humanis rebus præsit.

Hæc dicebant Pontifices superbo imperatori, qui ad se omnia etiam ecclesiastica trahere, et Acacii merito excommunicati nomen imperatoria potestate sacris diptychis restituere, vel conservare niteretur : quem proinde oporteret diligentissime commoneri ejus, qua ipse deponi posset pontificiæ potestatis, si quidem talia cogitassent. At illi hunc locum prætermittant, ambasque potestates, ut non subordinatas, sed ut coordinatas et contradistinctas, ac sub uno Deo proxime collocatas memorant.

Hoc sequuntur omnes deinde Pontifices, quorum suo loco dicta referemus. Præluxit omnibus doctus ille, tersusque Synesius,[369] Arcadio imperante, Ptolemaidis Cyrenensis episcopus, nec minus sanctis moribus quam eleganti ingenio multaque oratione nobilis. Deinde in eo sunt Patres omnes, ut ambas potestates divino numine separatas, ac suis finibus circumscriptas, unique Deo subditas esse prædicent.

CAPUT XXXIV.

Cur hæ potestates tanta providentia distinctæ sint : sanctus Gelasius duas causas affert, quæ indirecta potestate tolluntur.

Cur autem sociæ et amicæ potestates suis officiis ac finibus divino numine tam accurate distinctæ sint, sanctus Papa Gelasius [259] causas affert : « Christus, inquit, memor fragilitatis humanæ, quod suorum saluti congrueret dispensatione magnifica temperans, sic actionibus propriis, dignitatibusque distinctis officia potestatis utriusque discrevit, suos volens medicinali humilitate salvari, non humana superbia rursus intercipi, ut et christiani imperatores, pro vita æterna Pontificibus indigerent, et Pontifices pro temporalium cursu rerum, imperialibus dispositionibus uterentur : quatenus spiritualis actio à carnalibus distaret incursihus, et ideo militans Deo minime se negotiis sæcularibus implicaret ; ac vicissim non ille rebus divinis præsidere videretur, qui esset negotiis sæcularibus implicatus ; ut et modestia utriusque ordinis curaretur, ne extolleretur utroque suffultus, et competens qualitatibus actionum specialiter professio aptaretur.[370] »

Duas omnino causas memorat cur ambæ potestates suis finibus circumscriptæ, suis addictæ sint officiis. Primum, ne superbia offerretur in quem congesta essent omnia : tum, ut quisque se ad ejus ordinis, quem professus esset, actiones eo facilius aptaret, quo cujusque actiones diligentius inter se distinctæ essent.

Itaque illud imprimis observatu dignum, officia à Christo fuisse distincta, ut modestia utriusque ordinis curaretur, ac ne extolleretur utroque suffultus. Quis autem non videat, quam hæc a Christo incassum distincta sint, si qui ab eo est spiritualibus rebus summo jure præfectus, is non modo, ut diximus, maxima reipublicæ imperiorumque negotia, verum etiam temporalia omnia toto orbe terrarum, ad suam potestatem curamque revocare cogitur ?

Nam si ad id cogitur propterea quod humana divinis, terrena cœlestibus, atque animarum saluti corporalia servire necesse sit ; jam illud consequetur, ut spiritualis potestas civilem potestatem, omniaque ejus officia ad sua imperia revocet, cum nihil sit in iis officiis, quod non ad Dei gloriam et ad æternam salutem omnino pertineat. Quæro enim an sit aliqua imperii civilis pars, quæ sacerdotali imperio non sit addicta penitus, an vero sit nulla ? Si aliqua, rogo quam talem esse velint ? Bellumne an pacem ? Leges, judicia, ac jurisdictionem, an tributa ? An quid aliud ? Hinc [260] profectò sequeretur ea ad Dei gloriam, et ad æternam salutem nihil pertinere, quod est falsissimum. Si autem nulla sint, ac potestas ecclesiastica omnia complectatur, quocumque id fiat nomine, directe, indirecte ; proprie, improprie ; uno ictu deponuntur terrenæ potestates omnes, neque ullum superest in verbis levamen, cum reipsa concidant.

Quod si hæc inania et nimia sponte corruunt, jam aliquos limites invenire nos oportet, quibus comprehensa civilis potestas supremo jure agat, nullique alteri obnoxia potestati. Quare tuum illud, ad unum principium, atque ad unam potestatem omnia revocanda, fallax et specie decens, reipsa ineptum atque invalidum est.

Jam si ad certos limites te redigas rerum humanarum necessitate victus, quam dabis regulam ac legem his regendis finibus ? Nempe dicturus es tunc esse obnoxiam spirituali potestati civilem potestatem, ac merito deponendam, si commiserit ea quæ ad religionem labefactandam manifeste pertineant. Quid autem est manifeste ? An ut directe princeps veram religionem oppugnet, uti Diocletianus et Julianus fecere ? At non Childericus Francus, non Irenes Augusta catholicam religionem ita oppugnabant, quos tamen merito depositos esse contendis. Certe, inquies, quod necesse sit labefactatis imperiis periclitari religionem, quibus imperia sint præsidio. Rursus ergo illuc revolvimur, ut civilia omnia, leges, tributa, bella ad ecclesiasticam potestatem revocentur. Quare ea doctrina, quæ ad unam potestatem, nempe ecclesiasticam, revocare omnia ac relegare nititur, nulla omnino lege, nullo ordine, ut et illud omittamus longa sæculorum experientia notum, vix unquam Pontifices in re ecclesiastica indiligentiùs esse versatos, quam post ea tempora, quibus rerum, etiam humanarum, potestatem sibi attributam esse voluerunt. [261]

CAPUT XXXV.

Ambarum potestatum separatio ac societas ex sancti Gelasii doctrina explicatur : Bellarmini comparatio ; S. Gregorii Nazianzeni locus ab eo objectus.

Quare solutum est ex gelasiani decreti doctrina et auctoritate argumentum illud, quo sese efferebant. Nempe statuebant potestates duas in unum principium unamque potestatem spiritualem reducendas, ne ordo desit rebus humanis, neve in diversa principia resolutæ distrahantur, quasi equis in diversa reptantibus : hæc, inquam, soluta sunt sancti Gelasii aliorumque Pontificum doctrina. Satis enim claruit duas quidem potestates esse oportere : ecclesiasticam et civilem, distinctis officiis, quæ principales sint ac supremæ, et tamen sociæ ; ac supremæ quidem suo quamque in officio, ne si ad unam omnia referantur, hæc vel onere victa collabescat, vel, ut Gelasius docuit, plus æquo extollatur utraque potestate suffultus ; conjunctæ tamen et amicæ, ne societas humana distrahatur.

Conjunctas autem esse dicimus, quod, ut exposuere sancti Pontifices, et mutuam sibi operam debent præstantque ; et licet supremæ invicem, Deo tamen ambæ communiter subsunt : quo ut ut sub binis licet potestatibus, res tamen humanæ minime dissolvantur, quod Deus habenas temperet ; atque ita non ad duo principia, sed ad unum principium omnia referantur.

Hoc sensu, si ordinatas esse volunt ambas potestates, eòque referri placet apostolicum illud : « Quæ sunt (potestates scilicet), à Deo ordinatæ sunt, » quanquam Apostolum alio respexisse constat, non tamen id refugimus. Satis enim ordinatæ sunt, quæ non incompositis feruntur motibus, sed à Deo gubernantur ab eoque constitutæ sunt, ut sibi invicem auxilium et tutelam afferant.

At enim, inquiunt,[371] erit ordo præstantior, si ecclesiasticæ civilis tanquam potiori subesse cogatur ; qui ordo si desit, maximo [262] res humanæ incommodo laborabunt, collisis persæpe duabus potestatibus suo in ordine supremis, nullaque earum absolute imperante. Quare præclarius erit civilem minus dignam à digniore in ordinem cogi, atque etiam loco amoveri posse.

Nos autem monuimus quam suaviter somnient, qui id agunt ut res humanæ nullo incommodo laborent, tanquam in cœlesti aula versemur inter angelos. At qui id moliuntur praeposteri homines, ne id quidem intelligunt quantis se incauti implicent incommodis. Vel tu id cogita, dum omnia incommoda superari à te posse putas, ad unam potestatem, imo, ut rem ipsam dicamus, ad unum hominem revocando res humanas ; id, inquam, cogita, quale sit incommodum congerere in unum caput totius orbis curas, divina humanaque omnia, resque sæculares æque ac ecclesiasticas. Hoc incommodum veriti sancti Pontifices, rerum humanarum onus duas inter potestates à Deo partitum fuisse docuerunt, ne altera toto pondere gravata fatisceret. Addiderunt id factum, ut modestia utriusque ordinis curaretur, ac ne extolleretur utroque suffultus. Ne scilicet qui unus ad sua arbitria revocare omnia se posse confideret, nimia potestate omnibus gravis, ipse quoque sui impos deviis motibus ferretur in præceps* Neque enim quisquam eo usque desipit, ut asserat romanum Pontificem, eliam in administranda pontificia potestate, à recto bonoque aberrare non posse, esseque infallibilem simul et impeccabilem. Quamobrem regere ea omnia quæcumque ad Dei gloriam, et ad animarum salutem referuntur, hoc est, humana omnia, non ejus profecto est qui se in administranda sua potestate, erroribus et cupiditatibus abripi posse sentiat. Duæ ergo potestates sese mutuo non tantum adjuvent, verum etiam temperent ; neve tu hic mihi cogita eam rerum humanarum pulchritudinem, quam res humanæ ferre non possint ; ac si duæ potestates inter se collidantur, ne propterea putes omnia in incertum fluitare, aut abire in diversa, ut equos ruptis habenis ; sed intus adesse occultum moderatorem Deum, qui sollicitari interdum Ecclesiam suam, non tamen dissipari velit. At enim, inquiunt,[372] ita se habet civilis potestas ad [263] ecclesiasticam potestatem, ut caro ad spiritum, Gregorio Nazianzeno teste.[373] Esto. Non id tamen verum est ratione omni, sed aliqua tantum. Sed hæc more Scholæ, transire sinamus, ut quod in barathrum nos deducant, semel intueri liceat. Pergunt : Atqui spiritus, si necesse sit, carnem quoque adigit ad interitum. Quid tum postea ? Ergo ecclesiastica potestas adigere ad interitum potest civilem potestatem ; decernere potest scilicet ut civilis potestas tollatur è medio, sepeliatur, computrescat ; ipsa interim ab omni civili potestate separata vivet. Transfer in cœlum eam, qui sic ratiocinaris ; vel agnosce potius quam male hæc decidantur institutis comparationibus, quæ comparationes cum certa tantum ratione valeant, si ad extremum urgeantur, ad immane præcipitium nos devolvant.

Atque ut intelligamus quousque protendi comparatio valeat, recordemur id quod supra est dictum,[374] in ordine morum à vera religione pendere civitatem ; at civilem potestatem, quod ad rationem attinet humanæ societatis, per se ac tota sua vi sine vera religione, sine vera Ecclesia, sine vero sacerdotio stare posse.

Interim adjuvent se mutuo utræque potestates : contemptam Ecclesiam, reges pœnis capitalibus, contemptas Reges, Ecclesia anathemate ulciscatur. Hæc passim in Capitularibus, hæc in Gallicanis, Hispanicis, Anglicanis, omnium ubique gentium conciliis legimus. Hæc ad confirmandam mutuam societatem, non ad confundendos utriusque potestatis fines pertinent.

Item quod rex præcipit : « Applica arcam Dei, applica Ephod[375] : » quod denique jubet uti sacerdotes suo fungantur officio : quod item Pontifex in Dei nomine præcipiat regibus uti rempublicam ex Dei legibus administrent, hoc debito ordine ac moderatione factum, societatis est mutuæ. Quod autem aut rex sacerdotibus [264] auctoritate regia, aut sacerdos regibus, clavium potestate depositionem intentent, non jam ad tuendam societatem, sed ad invadendos alterius potestatis fines manifeste spectat.

CAPUT XXXVI.

Canon Omnes, objicitur et solvitur.

Hic adversari videtur Canon, Omnes, Nicolai II Papæ, à Gratiano citatus, cujus hæc sunt verba : « Illam (Romanam Ecclesiam) solus ipse fundavit, et super petram fidei nascentis erexit, qui beato (Petro) æternæ vitæ clavigero, terreni simul et cœlestis imperii jura commisit.[376] » Hæc Gratianus refert ex Papæ Nicolai Epistola ad Mediolanenses, quæ si probi auctoris esse constaret, neque eorum numero habeantur, quæ Gratianus bene multa in suum Decretum falsis titulis corruptisque sententiis consarcinata conjecit, tamen in rectum sensum facile reducuntur. Nihil enim aliud præferunt, quam hoc scilicet : postquam Petro dictum est : « Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in cœlis ; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in cœlis : » ejusmodi esse eam, quæ Petro concessa est, rerum spiritualium potestatem, ut cœlo terraque juxta valeat.

Cæterum neque Nicolai I, neque Nicolai II ullam legimus ad Mediolanenses epistolam. Reliqui Pontifices, qui Nicolai nomen habuerunt, post Gratianum vixere. Ac Nicolaus quidem I ad Michaelem Imperatorem[377] egregiam de sacerdotii regnique finibus scripsit epistolam, in qua nihil aliud quam sancti Gelasii verba descripsit.[378] Neque vero à Gratiano relata verba, ex incerta epistola et incerto auctore decerpta, tot sanctorum Pontificum evertent certas auctoritates. Certe nemo dixerit in unum Romanum Pontificem proprie ac stricte utriusque imperii jura collata [265] à Nicolao I, qui post Gelasium docuit ea necessario fuisse disjuncta, ne unius ordinis modestia gravaretur.

CAPUT XXXVII.

Objicitur à Bellarmino Apostoli locus de judicibus ab Ecclesia constitutis : Jeremiæ locus : duo gladii, regale sacerdotium : allegoria alia et accommodatitia : dictorum in hoc libro recapitulatio.

Pudet adversarios de tanta re, tamque, ut existimant, Ecclesiæ catholicæ necessaria, nihil quidquam expressum inveniri in Scripturis, sed totum negotium agi consecutionibus, iisque falsis, aut certe quod nec ipsi diffiteantur, obscuris et dubiis, ac longe petitis. Quare Bellarminus et alii hunc proferunt Novi Testamenti locum, quo sibi Apostolus tribuisse videatur rerum temporalium potestatem. « Audet, inquit, aliquis vestrum habens negotium adversus alterum judicari apud iniquos, et non apud sanctos. An nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt ? Et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis... Sæcularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles, qui sunt in Ecclesia, illos constituite ad judicandum.[379] » Hic Bellarminus : « Sicut novi judices constitui potuerunt, ita et novi principes et reges, si vires adfuissent.[380] » Scilicet si tantum valerent viribus, novam sibi confestim rempublicam facerent, qui jam judices et magistratus designabant. At quis non statim intelligat, haudquaquam id agere Apostolum, ut ejus auctoritate novos sibi constituant magistratus qui judiciis præsint ; sed ut consensione mutua arbitros deligant, quod legibus romanis licuisse ipsa jura clamant. Sic certe Paulus loquitur : « Si in vobis judicabitur mundus, indigni estis ut de minimis judicetis.[381] » Id ergo profecto agit ne indigni videantur. Neque vero concludit sic : Hæc vobis vestro jure potestas competit ; sed profecto digni estis, ut vestri fratres vos eligant rerum minimarum arbitros, quos summarum quoque judices, et in tremendo illo judicio assessores suos Christus instituit. Ac postea : « Sic non est inter vos sapiens quisquam, [266] qui possit judicare inter fratrem suum ? » Ad id ergo idoneos eos esse contendit per sapientiam : dignos esse docet per tantam Domini dignationem : de legitima cognitione ne quidem cogitat,

Certe si de legitima potestate ageretur, non valeret consecutio : majora potestis, ergo eliam minora, indignumque id apostolica prædicatione esset. Neque enim hic cogitandum est quid curque præstet ; sed quid curque concessum sit. Neque si Deus sacerdotibus maxima concesserit, puta spiritualia judicia, ideo jus fasque sit humana invadere et inconcessa aucupari.

Quare quod legimus à Gregorio VII toties inculcatum : « Si spiritualia judicamus, cur non magis sæcularia[382] ; » si de eo judicio intelligit, quo de temporalibus suo jure decernat, causæ profecto suæ dicta Apostoli præter litteralem sensum accommodat, qui arbitri honorificentiam ac sapientiam, ad ordinarii ac legitimi judicii jus potestatemque transfert.

Cur autem christiani plerumque vetarentur coram judicibus infidelibus agere, multæ causæ erant : imprimis quod judiciis legitimis jurare per Gentilium deos, aut etiam christianam religionem ejurare cogerentur : qua occasione martyrium fecisse sanctam Julittam Martyrem beatus Basilius refert.[383]

Hoc adversarii depulsi unico Novi Testamenti loco, ad prophetica confugiunt, et ad novi sacerdotii auctoritatem referenda contendunt ista : « Ecce constitui te super gentes et super regna, ut evellas et destruas, et disperdas, et dissipes, et ædifices, et plantes.[384] » Dictum ad Jeremiam scilicet. At quæro Jeremias quos reges deposuerit ? Quæ imperia everterit ? Nempe respondebunt nuntiasse eum divinam ultionem regnis ac regibus de propinquo imminentem ; quod cum responderint, et ex Hieronymo aliisque probaverint,[385] statim inferemus : hæc ergo ad ministerium propheticum, hoc est, ad officium extraordinarium pertinere.

Neque tamen negaverim hæc, ut cætera, in figuram nostri facta esse,[386] et ministerio Novi Testamenti, longe meliori jure, quam prophetico convenire ; sed Novi Testamenti more et spiritu. [267] Sunt enim profecto christiani Pontifices super gentes et regna : evellunt, dissipant, plantant victrice prædicatione, verbo etiam ultore, dum cœlum aperiunt aut claudunt ; ut ad tantam potestatem superbi omnes, etiam in soliis positi, contremiscant. Hæc Scriptura clamat. Ut autem invitis regna extorqueant, et quo velint transferant ; ut humana omnia æque ac divina supremo et invicto jure in potestate habeant, hoc est, si proprie loquimur, ut soli ipsi regnent, cæteri sub ipsis precariam veluti potentiam exerceant, tacente Scriptura, imo etiam vetante, dicere non audemus.

Neque porro objiciant adversarii Romanos etiam Pontifices, post Gregorium VII, ad temporalia sibi vindicanda passim usos esse hoc Jeremiæ loco. Nam et apud ipsos, sicut apud alios constat in Decretalibus infinita inveniri Scripturæ testimonia, ad eum translata sensum, qui accommodationis dicitur : quæ quantumcumque inculcent, non profecto efficient, ut valeant ad litteram, aut ad dogmata probanda pertineant ; præsertim cum hæc, assentientibus theologis omnibus, Melchior Canus edixerit : « Aliud intentio conclusioque decreti, aliud ratio et causa.[387] » Quo fundamento nixi, et ipse et alii allatas etiam in Decretalibus Romanorum Pontificum Scripturæ accommodationes potius quam interpretationes reverenter quidem, sed tamen libere planèque rejiciunt. Atque hæc semel dicta volumus, ne locos plurimos à Romanis pontificibus prolatos, aut eas quibus in hac materia utuntur rationes, excutere compellamur.

Posteaquam adversarios in tanta re deficiunt Scripturæ testimonia, ad allegorias nempe confugiunt, memorantque duos gladios penes apostolos fuisse inventos, postulante Christo,[388] et materialem incaute à Petro strictum, ipsius tamen fuisse dictum ; quæ quidem propter beatum Bernardum, qui primus induxit hanc allegoriam suo loco expendemus, et ad rem nullo motio pertinere docebimus.[389] Hic quidem pertractari quæ extra sensum litteralem allata, et ad allegorias deducta nihil probent, ratio non sinit. [268]

Neque etiam arbitramur sollicite esse excutiendum id quod de regali sacerdotio à Petro proditum,[390] Baronius eo transfert, ut sacerdotalis apud christianos auctoritas, etiam de republica, regali quadam auctoritate decernat ; tanquam ad Pontifices proprie, non autem ad omnes christianos dictum sit : « Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis ; » aut non omnes ad Agnum exclament apud Joannem : « Fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes ; et regnabimus super terram.[391] » Sed profecto certum est suo modo sacerdotes regesque esse omnes christianos : ac sacerdotes quidem, ibidem attestante Petro : « Vos autem domus spiritualis, sacerdotium sanctum offerre spirituales hostias acceptabiles Deo per Jesum Christum[392] ; » reges autem, de quibus scriptum sit : « Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo[393] ; » et : « Si sustinebimus et conregnabimus[394] ; et : Consedere fecit in cœlestibus in Christo[395] : » jam scilicet in antecessum devictis hostibus, quodque est vere regium, cupiditatibus subjugatis.

Nos autem omissis allegoricis, tropologicis et accommodatitiis Scripturae allegationibus, litteræ inhæsimus ibique investigavimus eam, quocumque appellent nomine, sive directam, sive indirectam, quam adjungunt sacerdotio, rerum temporalium potestatem. Invenimus autem ante legale sacerdotium supremas potestates à Deo institutas, et à Deo secundas, solique Deo subditas inviolabili majestate : nihil in eo jure postea immutatum, neque sub mosaico, neque sub christiano sacerdotio ; quin etiam explicatum in Vetere Testamento, eadem apud Hebræos, qua apud cæteros majestate regnatum : neque quidquam præ scriptum sacerdotibus aut regibus, quo in temporalibus, vel illi decernerent, vel hi obedirent, ac mansisse regibus, quantumvis idololatris ac saevientibus, potestatem integram, à prophetis agnitam, à plebe sanctisque religiose observatam : neque id à Christo immutatum, neque cum explicaret apostolicam atque ecclesiasticam potestatem, quidquam adjectum esse de temporalibus ordinandis, nedum de deponendis regibus, cum id vel maxime fieri [269] oporteret, et adesset occasio : neque quidquam christianis præscriptum esse adversus mundi potestates, nisi fugam et patientiam, et invictam constantiam profitendæ veritatis, et in iis quæ veritatem et conscientiam non læderent, summam obedientiam : imo jussisse Christum ut Caesares, infideles scilicet, agnito ab omnibus jure regnarent, utque civilis potestas integro jure esset, neque religionis causa sollicitari posset, suo in ordine confirmata : ab eodem Christo Herodem et Pilatum, regesque ac regum ministros à suo regno tutos luisse præstitos : neque spirituali regno in regnandi civili ordine immutatum quidquam, tum eam quam in Ecclesia maximam esse voluit potestatem, non ultra extendi, quam ut christiani contumaces ad ethnicos publicanosque redigantur, spiritualium extorres, nullo temporalium jure aut possessione detracta, denique diserte traditum civilem potestatem et ecclesiasticam, suis quasque finibus ac distinctis officiis circumscriptas, utramque in ordine suo supremam et absolutam esse, ac reges soli divino judicio reservatos. Hæc illa doctrina est, quam in Scripturis legimus. Jam ab ea origine ad posteriora sæcula longe latèque diffusam ordine videamus.

LIBER SECUNDUS

Quo patrum testimonia et exempla afferuntur usque ad gregorium vii.

CAPUT PRIMUM.

Ordo et distributio tractationis hujus, primum in duo tempora, tum in duas quæstiones. Prima quæstio ; de regibus propter scelera reprehensis : an deponendi visi sint ? Patrum doctrina et exempla in persecutione et tribus primis sæculis : an christianorum obedientia ex imbecillitate Ecclesiæ et eorum temporum ratione prodierit ?

Christi et apostolorum doctrinam ea praxis æque res gestæ consecutae sunt, quæ talem institutionem decebant. Meminisse autem lectorem putamus hanc disputationem à nobis ita esse institutam, ut priusquam ad Gregorii VII tempora veniamus, explicemus ea, quæ antecesserunt. Hæc vero ita exponemus, ut quandoquidem vidimus Bellarmini aliorumque judicio duabus de causis reges deponi posse, primum propter crimina, tum etiam absque ullo crimine propter Ecclesiæ necessitatem ; primi generis primum postea secundi generis exempla quæramus.

Primum ergo dicimus, tot labentibus sæculis nunquam fuisse principes depositione mulctatos, cum eadem crimina intervenerint, propter quæ id fieri sequenti ætate Gregorius VII et alii docuere ; atque omnino, quemadmodum impiis regibus, Deum Israelis deserentibus atque idola colentibus, Achabo, Achazo, Manassi, cæteris, Hebræi paruere ; eumdem ad modum paruisse christianos, non modo paganis regibus, sed etiam christianismi desertori Juliano, Hæreticis Constantio, Valenti, Anastasio, reliquis etiam Ecclesiam persequentibus, atque extrema omnia potius pertulisse, quam ut ab eorum fide atque obedientia discederent.

Neque id adversarii diffitentur, sed uno ore respondent : [271] obtemporatum in regibus fuisse, quod Ecclesia necdum adulta ac firmata viribus, eos compescere non posset, atque in ordinem cogere ; nec profecto cogitant ad quantam contumeliam pertineat nominis christiani, ut apostoli, imo vero Christus, ipse, cum illa magnifica patientiæ atque obedientiæ præcepta ediderunt, temporibus tantum ac necessitati servierint, ut melioribus sæculis alia reservarent. Nos autem ea Patrum monumenta proferemus, quibus hæc duo simul elucescant : neque vires Ecclesiæ defuisse, cum paruit : et eis rationibus ad parendum adductam, quæ ad omnem statum, ad omnia tempora æque fundarentur.

Et quidem sub paganis, nihil commovisse se christianos, nihil seditionis agitasse, sed ubique paruisse, atque omnibus aliis fide et obsequio præstitisse constat : eaque est longe maxima religionis nostræ commendatio, quam nunc infringere christiani moliuntur, qui majorum nostrorum infirmis viribus hanc modestiam tribuunt. At illi non intelligebant infirmos esse, qui tanto numero essent, tantoque animo mori possint, Vel Tertullianum audiamus nomine christianorum, probante Ecclesia, ad romani imperii antistites hæc edentem[396] : « Si enim et hostes exertos, non tantum vindices occultos agere vellemus, deesset nobis vis numerorum et copiarum ? Plures nimirum Mauri et Marcomanni, ipsique Parthi, vel quantascumque, unius tamen loci et suorum finium gentes, quam totius orbis ? Hesterni sumus, et vestra omnia implevimus, urbes, insulas, castella, municipia, conciliabula, castra ipsa, tribus, decurias, palatium, senatum, forum : sola vobis relinquimus templa- Cui bello non idonei, non prompti fuissemus, etiam impares copiis, qui tam libenter trucidamur, si non apud istam disciplinam magis occidi liceret quam occidere ? Potuimus, et inermes, nec rebelles, sed tantummodo discordes, solius divortii invidia adversus vos dimicasse. Si enim tanta vis hominum in aliquem orbis remoti sinum abrupissemus à vobis, suffudisset utique dominationem vestram tot qualiumcumque civiumque civium amissio ; imo etiam et ipsa destitutione punisset. Procul dubio expavissetis ad solitudinem vestram, ad silentium rerum, et stuporem quemdam quasi mortui orbis [272] quæsissetis quibus imperaretis : plures hostes quam cives vobis remansissent : nunc enim pauciores hostes habetis, præ multitudine Christianorum, »

At forte multitudini deerant duces, aut milites : quasi vero in tam fortibus animis, et milites, et duces non ipsa necessitas perperisset, si licere credidissent. Sed profecto nec deerant, neque christiani militiam detrectabant. Sic enim sancti martyres intra ipsa martyria inclamabant : « Nos imperatori terrenam quidem militiæ corporalis servitutem debemus[397] ; » neque à militia desistebant, nisi forte per militiæ occasionem ad execranda sacra compulsi. Hinc ille Centurio Marcellus : « Jesu Christo Regi æterno milito. Abjecitque cingulum et arma, et addidit : Ex hoc militare imperatoribus vestris desisto,... si talis est conditio militantium, ut diis et imperatoribus sacra facere compellantur.[398] « Itaque cingulum abjecturi erant, non si eorum pontifex ab officio exsolveret, sed si ad nefaria sacra congerentur. Hinc Tertullianus in illa nobili Apologia : Vobiscum, inquit, militamus ; et testantem audivimus, tantam fuisse christianorum multitudinem, ut implerent non modo urbes, insulas, municipia, sed etiam castra ipsa et omnia præter templa idolorum. Quin integræ legiones præsto erant christianismum professæ. Testis illa fulminatrix sub Marco Aurelio, et Mauricio duce legio Thebanorum quæ, puto, bella haud minus fortiter quam martyria obiisset. An vero duces non erant, ipse Mauritius, Sebastianus et alii, quos commemorare nihil necesse est, fama ac martyrio inclytos et omnibus notos ? Quos profecto, si christiani Pontifices subjectione exsolutos, ad Cæsarum imperia detrectanda, aut ad arma capienda concitare poterant, non erat quod Tertullianus diceret : « Nunc pauciores hostes habetis præ multitudine christianorum ; aut illud : « Per hanc sectam habetis à quibus nihil timere possitis.[399] » Imo vero habuissent infinitam multitudinem, à qua omnia timere debuissent ; quippe quæ, ad excutiendum publicæ potestatis jugum, nihil aliud quam opportunitatem aut jussum Pontificis expectaret. [273]

Sed hæc ab Ecclesiæ sensu procul abhorrebant. Quare christiani, cum suam in Imperatores fidem atque obedientiam prædicarent, nunquam significabant quidquam à se metu aut conditione temporum agi, sed omnia Christi et Apostolorum auctoritate et exemplo, atque amore tranquillitatis publicæ, pronâque in rempublicam voluntate ; quæ ad omnia tempora pertinere non est dubium. Sic audivimus jam dicentem Irenæum,[400] ideo imperio obsequendum, quod publica tranquillitas, publicus ordo à Deo constitutus id exposcat : sic Tertullianum totius Ecclesiæ nomine prædicantem, ideo obsequendum, quod Deus ita velit religiose coli supremam majestatem, se auctore, constitutam, sibique soli subjectam. Hæc sanctus Justinus Martyr : hæc Theophilus Antiochenus : hæc Origenes : hæc alii omnes mira consensione tradunt ; supervacaneumque est hic studiose colligere, quæ libros aperientibus statim obvia sint. Denique uno ore omnes eamdem obedientiam, eadem veritatis æternæ regula, eadem Scripturarum auctoritate profitentur ; ut hæc ad conditionem referre temporum, nihil aliud sit, quam certæ et inconcussae doctrinæ auctoritatem penitus infringere, atque ad hominum arbitria flectere.

CAPUT IL

Quartum sæculum, Julianus Apostata : an Ecclesia tum invalida fuerit ? S. Gregorii Nazianzeni locus : item S. Augustini : S. Thomæ responsio ad locum Augustini, non satis cognito rerum sub iuliano statu.

At forte quis dixerit, ethnicis quidem regibus parendum fuisse, non autem christianis, si à christiana religione defecissent, aut eam insectarentur. Sed quanquam illa distinctio vana omnino est, christianosque jussa Ecclesiæ detrectantes tantum pro ethnicis haberi vult Christus, atque adeo illos haud magis quam ethnicos regnare vetat : tamen ut eam rem certius exploremus, placet intueri Juliani Apostatae tempora ; quem quidem non modo christiano baptismo, sed etiam clericali ordine initiatum, ac Lectoris officio defunctum esse constat. [274]

Ac primum, notum est regnasse Julianum medio quarto sæculo, post Constantium et Constantinum, quorum temporibus fidem christianam et Ecclesiam catholicam mirum in modum fuisse propagatam omnes historici memorant ; ut tanta multitudo, quantam à Tertulliano descriptam vidimus, secutis temporibus comparata, modica haberetur. Sic enim scribit sanctus Gregorius Nazianzenus oratione in Julianum III : « Ac ne hoc quidem perspiciebat (Julianus) quod prioribus quidem persecutionibus, parva perturbatio sequebatur, quia nondum dogma nostrum ad multos propagatum erat, sed in paucis adhuc hominibus veritas hærebat... Nunc autem salutari doctrina longe lateque fusa, et apud nos præsertim dominante, religionem christianam immutare,... nihil aliud fuerit quam Romanorum imperium convellere, ac de rerum summa periclitari.[401] » Non igitur infirma tum erat Ecclesia catholica, sive ipsa veritas et salutaris doctrina, quæ in imperio romano dominabatur ; cum qua rerum summa periclitatura erat, si christiani pristinæ modestiæ obliti anna caperent.

Notum etiam illud Joviani Imperatoris christianissimi et catholicissimi post Juliani necem electi, atque ideo imperium respuentes, quod imperare nollet nisi christianis ; ex quo vox erupit totius exercitus, christianos se esse, atque in pia disciplina Constantino et Constantio imperatoribus educatos.[402] Non ergo multitudo tantum plebis, sed totius exercitus Christo serviebat.

Id eliam docet, quantum praevaleret in romano exercitu vera fides, quod Joviano post sex menses mortuo, Valentinianum haud minus christianum et catholicum, ad hæc fidei confessorem, Augustum elegere.

Quam autem egregie milites, vel Juliano vivo, in Christum animati essent, docet illud à sancto Gregorio Nazianzeno relatum[403] ; nempe propositam fuisse Juliani statuam, quam pro more adorarent, adjunctis tamen idolis, ut ea adorasse viderentur ; tum vero milites donativum accepturos ab eo imperatore, thus [275] quidem incendisse incautos, postea vero monitos quam id ad Gentilium superstitionem pertineret, è publico convivio statim exiliisse atque exclamasse : « Christiani, Christiani sumus » : denique ad imperatorem accurisse, projectâque pecunia, iterum exclamasse : « Non dona accepimus, Imperator, sed morte damnati sumus ; » et quæ præclara hic Gregorius Nazianzenus commemorat.

Quod Cardinalis Perronius objicit, Julianum ab Ecclesia neque prudenter, neque utiliter, potuisse deponi, hoc etiam nomine, quod Arianorum factio Ecclesiam catholicam oppressam teneret,[404] à tanti viri scriptis abesse vellemus. Neque enim id Gregorio Nazianzeno rem coram intuenti, ac Juliani imprudentiam singularem incusanti congruit. Ad hæc satis constat Ecclesiam catholicam, longo intervallo arianis præstitisse, cum primum toto Occidente regnaret, paucis ibi arianis : in Oriente vero universus fere populus in prisca fide staret, solis plerumque episcopis, quos Constantius violenter intruserat, aliud sentientibus, iisque inter se mira confusione divisis. Certe qui vel unum Athanasium legerit, satis intelliget quantum Ecclesia catholica, etiam sub Constantio praevaleret : quod quidem Calvinistis, Arianorum multitudinem et victorias amplificantibus, catholici omnes, et ipse Perronius luce clarius demonstrarunt. Quare quod ariani catholicam Ecclesiam opprimerent, solius Constantii violentiæ tribuendum : quo statim mortuo, catholici adeo praevalebant, ut exercitus nonnisi catholicos Imperatores eligeret.

Cum ergo adeo et multitudine, et robore, et animis valeret Ecclesia ; tamen christiani fidem Imperatori servarunt impio, apostatae, blasphemo in Christum, nihil non molienti ut christianam è medio tolleret religionem. Etsi enim christianismi nomine paucos interfecerit, quod nostris martyrii honores invideret, tamen et iniquis legibus premebat christianos, et plebis in nostros sævientis seditiones alebat ; ut eo nemo fuerit vehementior christianæ fidei insectator. Neque eo magis christiani ab officio recessero ; imo vero ejus statuas, teste Gregorio, cum aliis civibus omnino adoraturi erant, repugnante nullo, nisi eis statuis imperator idola adjunxisset : adeo non modo in necessariis [276] obsequebantur, sed nequidem à superfluis, qui regiæ majestati deferri solerent, honoribus abstinebant.

Memorabile illud apud Theodoretum sanctorum Martyrum Juventini et Maximini, qui cum Iuliano Apostata præcipuo militiæ honore conjuncti, idololatriam ei liberis vocibus exprobrabant : « Hoc unum, inquiunt, in tuo imperio moleste ferimus.[405] » Adeo aberant ab imperio in aliis rebus, atque in militia detrectando.

Attestatur beatus Augustinus his verbis : « Aliquando injustii perveniunt ad honores sæculi. Cum pervenerint et facti fuerint vel Judices, vel Reges, quia hæc facit Deus propter disciplinam plebis suæ, non potest fieri, nisi ut exhibeatur illis honor debitus potestati.[406] » Audis verba, non potest fieri ; quæ certe oratio non est accommodata temporibus ; sed ab inseparabili rerum conditione, naturaque ipsa profecta, ad omnia tempora diffunditur. Cur autem non potest fieri quin exhibeatur ille honor ? Nempe respondet : Quia est illi debitus potestati, et quia hoc facit Deus ; ut illi profecto potestati parere necesse sit eum, qui Deo paret.

Hoc fundamento posito, pergit Augustinus ; cùmque servos memorasset Domino infideli obedire, ad reges progressus, hoc exemplum adducit : « Iulianus extitit infidelis imperator : extitit apostata, iniquus idololatra : milites christiani servierant imperatori infideli. Ubi veniebatur ad causam Christi, non agnoscebant nisi illum qui in cœlo erat ; si quando volebat ut idola colerent et thurificarent, praeponebant illi Deum. Quando autem dicebat : Producite aciem : ite contra illam gentem ; statim obtemperabant. Distinguebant Dominum æternum à domino temporali ; et tamen subditi erant propter Dominum æternum etiam domino temporali. »

Manifeste ergo sanctus Augustinus principem apostatam, Ecclesiæ hostem ac persecutorem, accenset iis principibus, qui licet injusti sint, cum tamen ad honores sæculi pervenerint, « non potest fieri nisi ut exhibeatur illis honor debitus potestati : » et quidem exhibeatur, non illa, quam jactant, prudentia ac metu, sed æterna et incommutabili lege, propter æternum Regem scilicet, qui res humanas æterno consilio ita ordinavit. [277]

Hunc locum interpolatum et mutilum sub Ambrosii nomine Gratianus protulit, atque ita mutilum et truncum sanctus Thomas vidit,[407] ac sibi objecit. Respondit autem sic : « Quod illo tempore Ecclesia in sui novitate nondum habebat potestatem terrenos principes compescendi, et ideo toleravit fideles Juliano Apostatae obedire, in his quæ non erant contra fidem, ut majus fidei periculum vitaretur. » Quae verba sancti Doctoris exscribere non piguit, ne quid dissimulare videremur. Tamen si in Gregorii Nazianzeni locum aliosque similes incidisset, credo, intellexisset non fuisse tum Ecclesiam in sui novitate, nec potestate destitutam ; quippe quæ quadringentis fere annis victrix jam dominaretur, nec nisi imperio convulso labefactari posset. Sed nimirum hæc et alia multa antiquitatis monumenta, librorum inopia ac linguarum imperitia, vix erant cognita : labente etiam disciplina, cum pauca spiritus vestigia superessent. Nos igitur his responsis. Patrum testimonia facile anteponimus, ac de sancto Thoma, cum tota Facultate nostra Petri Alliacensis ore respondemus : « Nos hujus Doctoris sanctitatem veneramur, et ejus doctrinam, quantum fides et ratio patitur, tenendam esse censemus.[408] » Hæc ille, cum de immaculata Virginis Conceptione, sancti Thomæ nomen atque auctoritatem objicerent Quæ semel dicta volumus ad hanc et alias sancti Doctoris auctoritates, quæ objici possent. Quod autem sanctus Doctor addit : toleratum fuisse tum Juliani imperium, ut majus fidei periculum vitaretur : rogo, potuerintne Ecclesiæ res pejore loco esse, quam sub eo principe, qui ut christianam religionem exscinderet, nec dotis, nec donis, nec minis, nec suppliciis parcebat, eòque periculosius sæviebat, quod interdum parcere videretur, sævumque animum quadam clementiæ specie occultaret ; ac denique, teste Gregorio Nazianzeno et aliis, satis praeferret à se extrema omnia adhibitum iri, si de Persis victoriam reportaret ; quam tamen victoriam milites ducesque christiani omni ope promovebant. Quid autem pertimescebant Juliani temporibus, quod non item omni Ecclesiæ tempore pertimescendum fuerit, regibus depositis ? Nempe quotiescumque à Pontificibus depositi sunt, secutæ eæ calamitates, stragesque, et [278] scelera, imo etiam schismata, quæ historiæ produnt, magno fidei animarumque periculo. Quare, si teste sancto Thoma, Bellarmino et aliis, horum malorum metus Pontifices deterrebat merito à Constantio, Valente, Anastasio et reliquis ; et ab omnibus quoque regibus deponendis, pari ratione abstinere oportuit.

Hinc autem exsurgit nostræ sententiæ demonstratio : non eam profecto Christus Ecclesiæ suæ clementi et pacificæ potestatem dedit, quæ sine vi, sine cædibus, sine bellis civilibus, tetrisque schismatibus non posset exerceri[409] ; atqui non aliter exerceri potuisse potestatem illam deponendi reges experientia testatur : non ergo ea potestas à Christo est,

CAPUT III.

A paganis regibus atque ab apostata Iuliam transitus ad hœreticos : Constantius arianus, catholicœque Ecclesiæ persecutor : an imbecillitate factum, quod Hilarius, Athanasius, Lucifer Calaritanus, alii, indirectam potestatem ne quidem intentarent.

Post paganos et apostatas reges, hæretici proferendi. Primus prodeat imperator Constantius, Constantini Magni Alius, arianæ hæresis propugnator, quarto sæculo Ecclesiæ. De eo sic scribit sanctus Hilarius : « Nunc pugnamus contra persecutorem fallentem, contra hostem blandientem... Christi novus hostis es, Antichristum prævenis... Omnia saevissima sine invidia gloriosarum mortium peragis : novo inauditoque ingenii triumpho, de diabolo vincis, sine martyrio persequeris. Plus crudelitati vestræ, Nero, Deci, Maximiane, debemus : diabolum enim per vos vicimus... At tu omnium crudelium crudelissime, damno majore in nos, et venia minore desævis.[410] » Hæc et similia demonstrant [279] non fuisse leviorem habitam Constantii hæretici persecutionem, quod cædibus parceret ; cum interim in pios et orthodoxos, bonorum proscriptione, exilio, carceribus omnique alia crudelitate sæviret.

Sed nec ille cædibus pepercisse putandus est, qui et inflictis incommodis enecaret, et impunes esse vellet eos, qui per seditionem ac plebeios tumultus tot Sanctos trucidarent.

Quin etiam vehementissimæ ac violentissimæ persecutionis fuit, quod episcopos et synodos, ad prodendam fidem compelleret. Sic enim ait Hilarius : « Assisto Orientalium in Seleuciâ synodo, ubi reperi tantum blasphemorum, quantùm Constantio placebat.[411] » Ac postea : O tu sceleste, qui ludibrium de Ecclesia facis. Soli canes ad vomitum suum redeunt : tu sacerdotes Christi resorbere ea quæ respuerant coegisti.[412] » Quæ sane persecutio eo periculosior ac damnosior fuit, quod simplices animæ, episcopali imo et synodali auctoritate deceptæ, auctore Constantio, in hæresim ruerent.

Quin etiam sanctissimum tum fortissimumque Papam Liberium è Petri sede dejecit, substituitque eum quem ariani vellent. Extat apud Theodoretum[413] ejusdem Liberii fortissima cum Constantio Imperatore collocutio, qua Pontifex ejus exilia comminantis iniqua quidem jussa contemnit, in aliis imperatoriam potestatem agnoscit integram ; neque commemorat ei, tam indigna molienti, ullum à se aut ab Ecclesia imminere posse periculum.

Eum postea Constantius exilii tædio ad pravitatem inflexum sedi restituit. Et, ô te miserum, Constanti, dicebat Hilarius, qui nescio utrum majore impietate remiseris quam ejeceris.[414] Quid enim Ecclesiæ damnosius, quam romanum quoque Pontificem fuisse coactum, ut post Nicænam fidem alteri fidei subscriberet ? Hæc tamen perpetranti, hæreticosque omni ope foventi, orthodoxos vero hostiliter insectanti, ac denique Antichristi loco habito, omnes obtemperabant in iis quæ ad imperium pertinerent : in sacris tantum jussa detrectabant. Quæ idem Hilarius accurate distinguit his verbis : « Praetermitto autem, licet potissima regi sit referenda reverentia (quia enim à Deo regnum est), non tamen [280] æquanimiter ejus judicium episcopalibus arbitriis admitti, quia, Cæsaris Cæsari, Deo autem reddenda quæ Dei sunt.[415] » Imperatoria de religione decreta contemnit ; cætera ex Christi mandato servanda profitetur : ex Christi, inquam, mandato, non imbecillitate virium, ut jam obtrudunt.

Hæc scripsit Hilarius, regnante Constantio, quod observatum velim adversus falsam hujus libri inscriptionem : Contra Constantium jam vita functum : neque enim uspiam de morte ejus loquitur, sed semper alloquitur ut viventem, Ecclesias persequentem, et diserte nunc regno potientem. Quin etiam suæ certam scriptionis notam attulit : « Assisto, inquit, Orientalium in Seleucia synodo : » quo tempore constat vixisse Constantium.

Lucifer vero Calaritanus non modo, vivo Constantio, adversus eum scripsit, sed etiam per Diaconum libros ad ipsum imperatorem perferri curavit ; de iisque interrogatus, suos esse magno et invicto animo testatus, catholicis omnibus admirationi fuit.

Et quidem, ex his libris locum jam insignem attulimus,[416] quem nunc non modo repetendum, sed etiam diligentius enucleandum esse duximus.

Jam diximus librum, ex quo ille locus est descriptus, ita inscriptum fuisse : De non parcendo in Deum delinquentibus ; locus idoneus quo discamus quousque et quatenus parcendum sit, necne, imperatori hæretico ac saevienti.

In exemplum adducit Oziam Regem, Regem, inquam, non modo templo, verum etiam publica regni administratione depulsum : quo nullus erat commodior locus, ut ostenderet regno quoque exturbandum Constantium, siquidem id licere sentiret. At eam historiæ partem non assumit in exemplum, verum eam tantum, ubi sacerdotes domini Oziam de templo compulerint egredi, et addit : « Si enim Oziam Dei sacerdotes idcirco pellebant es aula Dei, quia meminissent divinitus præceptum, leprosos ante expiationem ingredi templum prohibitos ; quanto magis nos digne te, conspice, ex Ecclesia pellere Christi, de domo Domini, quia non sit licitum hæreticum convenire cum catholicis, insanum cum sanis, plenum [281] immundis spiritibus cum eis in quibus inhabitat Spiritus Dei.[417] » Summum ergo id erat, quod à Pontificibus imperatores hæretici ac persecutores metuerent, templo Dei. Ecclesia Christi sacrisque arceri conventibus. Hoc tantum prædicabant Domini confessores, cum vel maxime Constantium exagitandum putarent.

Quamobrem cum Lucifer passim ut hæreticum, ut arianum, veræ religionis atque ecclesiasticæ communionis extorrem, Ecclesiæ ac fidei hostem, persecutorem, Antiocho et aliis persecutoribus comparandum, imo pejorem, denique Antichristum, sive Antichristi præcursorem insectatur, neque eo secius imperatorem appellat.

Et quidem contemnit inanem regni gloriam vanamque potentiam, quæ nihil Dei regno nocere possit : illegitimam eam esse erga homines, ne innuit quidem, et omnia quidem extrema in regnum ejus, à Deo nihil ab Ecclesia minitatur : docetque passim quid Dei antistites possint in imperatores quoque : nempe arguere, increpare, arcere à domo et Ecclesia Dei, neque aliud quidquam.

Quin efficacissimis verbis profitetur, nullam esse imperatoris potestatem in iis quæ adversus Dei mandata præcipit : « Proba te, inquit, super nos ad hoc constitutum imperatorem, ut nos armis tuis ad omnem implendam voluntatem amici tui diaboli perduceres.[418] « Quid omissurum putas qui talia scribere haud vereatur ? At interim hæc profitetur : « Nam quia dicas nos debere tibi obsequia, scito quia non tibi soli, sed et omnibus nos in sublimitate degentibus, in obsequiis repræsentantibus, novimus esse debitores. Dicit enim Apostolus : Admone illos principibus et magistratibus subditos esse ; obedientes, ad omne opus bonum paratos esse... Admonet ergo nos esse debere subditos in bonis operibus, non in malis... Quia autem hæc dicis, injuriam patior à Lucifero homine misero, et utique imperator :... et tu arbitraris aliud le posse judicari à me, nisi anathema esse[419] ? »

En quibus se coerceat finibus ille, hæreticis non parcendum docens. Quoniam Constantius assidue jactabat imperatori sibi [282] obediri debuisse, distinguit Lucifer, et Constantium quidem, ut imperatorem legitima imperantem coli oportere, verum, ut hæreticum, omnino anathema esse, neque quidquam amplius.

Ac ne Luciferi auctoritatem elevari posse putent, odio Luciferiani schismatis ; primum salis constat hos libros ante illud schisma conscriptos, imo ante synodum Ariminensem, cujus occasione schisma illud exortum est : cum nihil in iis appareat quod ad eum rerum cardinem spectet ; tum prædiximus illam, qua schisma conflatum est, nimiam Luciferi severitatem, maximo argumento esse, quam inviolata sint in regia majestate, quæ Lucifer ille tam vehemens, in Constantio quoque integra et sancta esse voluit.

Leguntur autem ad Luciferum sancti Athanasii litteræ,[420] hos libros, de quibus inaudierat, mitti ad se postulantis eosque collaudantis ut apostolico spiritu à fortissimo Domini Confessore scriptos, neque mirum à sancto Athanasio comprobatam de colendo Constantio Luciferi doctrinam, quam ipse dictis factisque confirmavit : quippe qui Constantium in se pro causa fidei toties sævientem, ac sæpe hæreticum appellatum, haud minus observat ; ad eumque edit apologiam, qua quidem relegatos queritur tot in orbe terrarum nobiles episcopos, Osium, Paulinum, Dionysium, Eusebium Vercellensem, illum Luciferum, alios vastatasque per Syrianum Ducem Ecclesias, sibi quoque, et suis publice intentatam necem per edicta cruenta imperatoris, quod cum Arianis communicare nollet.[421] Cæterum haud minus ut Imperatorem agnoscit : « Puto enim, inquit, tuam Majestatem in memoria habere suas pollicitationes[422] ; » et : « Neque enim restiti decreto tuæ pietatis ; neque Alexandriam ingredi conabor[423] ; » et : « Tu tamen, Deo dilectissime Auguste, vivas per multos annorum recursus.[424] » Addit ipsi suspectos esse non debere catholicorum conventus et preces ; quippe « cum scias, inquit, omnium vota precesque id expetere à Deo, ut salvus sis et perpetuo in pace regnes.[425] » Idem Athanasius, cum ab impio imperatore etiam laesi imperii accusaretur, non eo se tuetur, quod sibi licuerit [283] negare fidem publico Ecclesiæ hosti : imo Deum hominesque testatur se in fide mansisse, mansurumque porro, fausta omnia imperatori imprecantem.[426]

Quod vero religiosissimam Deoque dilectissimum passim appellat, quem alioquin hæreticum fuisse profitetur, nihil necesse est à nobis diligentius explicari : nemo enim nescit hos titulos imperatoriæ dignitati dari consuetos. Ita enim adscribebant Pietati tuæ, uti nunc nos, adscribimus Majestati tuæ. Quare satis constat hæc non ad fidei commendationem, sed ad honorificentiam pertinere, quam negandam imperatori etiam persequenti Athanasius non putabat.

Audisti tres fortissimos viros Domini Confessores, Hilarium, Luciferum, Athanasium ; vis et Osium Cordubensem, Nicænæ synodi ducem, episcoporum ac synodorum Patrem, adhuc fortem, et invictum fidei Confessorem ? « Tibi Deus, inquit, imperium commisit, nobis quæ sunt Ecclesiæ concredidit, et quem admodum qui tibi imperium subripit, contradicit ordinationi divinæ ; ita et tu cave, ne quæ sunt Ecclesiæ ad te trahens, magni criminis obnoxius fias : Datæ (scriptum est) quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei Deo ; neque igitur fas est nobis in terris imperium tenere ; neque tu thymiamatum et sacrorum potestatem habes, imperator.[427] » Sic officia distinguebant, et in aliis ad obsequium proni, in sacris tantum imperia detrectabant.

Neque id faciebant tantum quod non ita tempora postularent ; sed quod non ea esset sibi attributa potestas, qua de imperio decernerent, quemadmodum nec ulla imperatori data erat, qua de sacris judicaret.

Vis totam synodum proferamus, eamque numerosissimam toto fere Occidente collecto ? Audi Arïminensem, et quidem eo tempore, quo sancta adhuc venerandaque habebatur. Hæc igitur scribit ad Constantium vehementissime sævientem : « Tuam Clementiam iterum obtestamur, Imperator augustissimo, ut ante hiemis asperitatem, modo tuæ Pietati visum fuerit, nobis ad nostras Ecclesias reverti facias potestatem, quo possimus Deo [284] Patri omnipotenti, et Domino et Salvatori nostro Christo, Filio ejus unigenito, pro tuo regno consuetas preces cum populo fundere, sicut et ante fecimus, et adhuc facere non desistimus.[428] »

Sinceram mentem precatio demonstrabat ; satisque constabat eos rebus imperii vero animo, non imbecillitate favisse, qui pro iis Deo cordium inspectori vota facerent.

At si catholici intelligebant deponi ab Ecclesia potuisse Constantium ; quid tandem expectabant ? Quidve tenebat Ecclesiam tot malis vexatam, quominus ea potestate confestim uteretur ? Negant eam fortitudinem his temporibus congruisse ; quasi vero Ecclesia catholica tanta accessione fidelium aucta, ac tot per Constantinum, et sub ipso Constantio, ariano licet, firmata præsidiis, non aliquem inter suos Magnentium invenisset.

Imo sub initia Constantii, cum jam ille arianos ad secreta aulas admisisset, eorum instinctu omnia commoveret, episcopos orthodoxos sede dejiceret, mulctaret exiliis ; habebat Ecclesia Constantem Constantii fratrem in Occidente regnantem ; atque is tanto studio catholicarum partium tenebatur, ut arma intentaret fratri, nisi Athanasium ab ipso Constantio pro fide fugatum sedi Alexandrinæ redderet.[429] Adeo belli causas serere placebat. Neque tamen animum subiit, ut ullum imperii titulum Occidentis imperator à Romano Pontifice impetraret, aut Ecclesia tanto munita præsidio Constantium deponendum aggressa est. Talia quippe tum, ne quidem per somnia cogitabant.

Quod si postea Constantium toti jam orbi imperantem aggredi verebantur, profiterentur saltem, quantam Ecclesia accepisset ad Reges deponendos à Domino potestatem. Sic enim vel Constantium deterrerent, vel certe demonstraret, quantum ei Ecclesia pepercisset. Certe non tacebant Domini Confessores, quid in sacris posset sacerdotalis auctoritas. Cur cætera omittebant ? Cur illam in temporalibus adimendis auctoritatem ? Metune, an adulatione ? Atqui vidisti ut metuerent, ut adularentur. An dices, ne temporibus quidem illis congruisse, ut omnia Ecclesiæ jura proferrent ? Misera vero jura, quae tot labentibus sæculis, data quoque [285] occasione, tacere cogerentur Domini Confessores, nedum exercerent.

Neque obest nobis quod de Constantio mortuo Gregorius Nazianzenus, et alii mitius interdum locuti sunt. Ut enim hæc obiter perstringamus, factum id tum maxime, dum eum cum Juliano Apostata compararent. Neque prætermittendum id, quod à Gregorio Nazianzeno est traditum[430] : nempe famam increbuisse, morientem eum sera pœnitentia hæc tria doluisse : « Quod suos necasset ; quod Julianum Apostatam Cæsarem designasset ; quod novis dogmatibus studuisset.[431] » Cæterum hæc non prohibent, quominus certum sit et Constantium Ecclesiæ persecutorem fuisse acerbissimum, et interim, non modo pro imperatore habitum, sed etiam tanquam ex Dei jussu religiosissime observatum fuisse, etiam eo tempore, quo efferatus sine more modoque vexabat Ecclesiam.

CAPUT IV.

Quarti Ecclesiæ sæculi reliqua exempla proferuntur : Valens hæreticus et persecutor ; sancti Basilii aliorumque Sanctorum sensus ; Justinæ Arianæ, Valentiniani II nomine, catholicos insectanti, sanctus Ambrosius viribus prævalens, quousque repugnari posse putat : quid idem comminatus sit Gratiam et Valentiniano, si sacra paganorum restituerent.

Inter hæreticos imperatores secundus temporis ordine, impietate et crudelitate facile primus, Valens extitit. Hic post Julianum et breve Joviani Principis religiosissimi imperium, à Valentiniano fratre, Orientis imperator factus, arianam hæresim tutabatur ; de quo Gregorius Nazianzenus hæc scripsit : « Imperator auri amantissimus, et Christi inimicissimus..., post persecutorem persecutor, post apostatam non quidem apostata, sed [286] nihilo tamen eo meliorem se christianis præbens.[432] » Hujus imperatoris quanta in orthodoxos crudelitas fuerit, prodit illud relatum à Socrate, quod nempe mitescere visus sit, « cum mortis loco exilium irrogavit sacerdotibus.[433] » Atque hunc tam crudelem, tam impium. Ecclesia nihilominus imperatorem coluit. Ejus ministrum ad se missum cum imperatoris litteris, ut exilium indiceret, sanctus Eusebius Samosatensis episcopus admonuit, ne, causa adventus sui prodita, plebem in se concitaret. Ipse clam, ne turba fieret ulla, ex urbe profectus, populo ad se accurrenti piumque pastorem effusis lacrymis revocanti, « recitavit legem apostolicam, quæ diserte præcipit obediendum esse magistratibus.[434] »

Sic sanctus Basilius Modestum præfectum ad se missum, qui ad imperatoris communionem cogeret ; atque extrema omnia minaretur, non negat legitimum imperium gerere ; atque interroganti : « Nos, inquit, quales tibi videmur ? Nihil, respondit, dum hæc jubetis.[435] » Adeo in una religionis causa detrectat imperia : « Cæterum, inquit, potestate tua fruere : hæc ad imperatorem defer.[436] » Passurum se omnia commemorat, jubente imperatore. Uno verbo, agnoscit potestatem sacram et inviolabilem, abusum potestatis notat et contemnit,

Edessæ sanctus presbyter Eulogius, jussus à præfecto « communicare imperatori iisque quibuscum imperator communicat, respondit : Numquid ille, inquit, una cum imperio sacerdotium adeptus est[437] ? » Sic utriusque potestatis agnoscit limites : imperatorem sua agentem observat : arianis sacerdotibus communicare jubentem despicit,

Sic erga Valentem se gerebat Ecclesia adeo praepollens viribus, ut Valentinianum Valentis fratrem, et postea Valentiniani filium Gratianum, Augustos, fide ac religione præstantes haberet in Occidente ; neque tamen iis præsidiis freta de abdicando Valente quidquam cogitavit, aut saltem ostendit id se posse. Neque Oriens minus Valenti furenti, quam Occidens Valentiniano et Gratiano [287] piis ac faventibus detulit. Sic omnes in diversissimâ Principum erga Ecclesiam voluntate, eamdem majestatem, ut à Deo profectam, venerabantur.

Post Valentiniani I Valentisque tempora, regnavit Gratianus Valentiniani filius, magnumque Theodosium imperii consortem accepit. Valentinianus II, Gratiam frater, Mediolani levabatur nonum fere annum agens, Justina matre, ariana muliere regnum administrante. Tyrannus Maximus, caeso Gratiano, Gallias occuparat ; Romæ atque Italiae victor imminebat. Eo in rerum cardine, Justina principis nomine jussit, uti arianis suis basilicæ à sancto Ambrosio Mediolanensi episcopo traderentur. Ipse oratione habita traditurum se negat, neque enim fas esse sacerdoti tradere impiis ecclesias Christi nomine dedicatas. « Nec mihi, inquit, fas est tradere, nec tibi accipere, Imperator, expedit... Allegatur imperatori licere omnia ; ipsius esse universa. Respondeo : Noli te gravare, Imperator, ut putes te in ea quæ divina sunt imperiale aliquod jus habere : noli te extollere, sed si vis diutius imperare, esto Deo subditus. Est scriptum : Quæ Dei Deo, quæ Cæsaris Cæsari. Ad imperatorem palatia pertinent, ad sacerdotem ecclesiæ : publicorum tibi jus mœnium commissum est, non sacrorum.[438] » Et iterum : « Si tributum petit, non negamus : agri Ecclesiæ solvunt tributum... Solvimus quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei Deo : tributum Cæsaris est, non negatur : Ecclesia Dei est, Cæsari utique non debet addici.[439] » Hæc dicebat Ambrosius : potestati nihil detrahebat : officia discernebat.

Videamus quam vim opponeret impotenti feminæ principis nomine extrema omnia intentanti : hanc nempe : « Tradere basilicam non possum, sed pugnare non debeo... Habeo arma, sed in Christi nomine : habeo offerendi mei corporis potestatem... Habemus tyrannidem nostram : tyrannis sacerdotis infirmitas est : Cum infirmor, inquit, tunc potens sum.[440] » Ipsa plebs exclamabat : « Rogamus, Auguste, non pugnamus ; non timemus, sed rogamus. Hoc, inquit Ambrosius,[441] in vobis hodie Spiritus [288] sanctus locutus est. Hoc christianos docet, ut et tranquillitas pacis optetur, et fidei constantia nec mortis revocetur periculo. » Ita resistebant. At nunc, confirmata Ecclesia, si adversariis credimus, ultro arma jussu Pontificum inferemus.

Piget quidem repetere parum congrua christianis. Sed quandoquidem his urgemur, considerare nos oportet quo tunc loco res essent. Imperabat in Oriente Theodosius Magnus, catholicæ fidei studiosissimus propugnator. Cæso Gratiano, Maximus tyrannus regnabat in Galliis, unde Valentiniani inhiabat imperio, vicinæque Italiae imminebat. Quo autem ille fidei catholicæ studio teneretur, hæc Theodoreti verba docent : « Ubi Maximus accepit ea quæ adversus eximium fidei præconem Ambrosium Valentinianus fecerat, scribit ad Valentinianum litteras, ne pietati bellum inferret, ac patriam religionem proderet ; denique arma minatur, nisi à proposito discederet, nec secus ac dixerat, gessit. Nam Mediolanum promovit exercitum[442] : » Italiam scilicet, ac Valentiniani provincias, ipsamque adeo Romam invasurus. Cui catholicam fidem tuenti, imo vero fidei causa bellum professo, catholici Pontifices, cur non regnum traderent, et ab ariano principe, etiam sæviente, deficerent ? Ad hæc Mediolani pars catholica maxime prævalebat ; quin ipsi Valentiniani milites, qui basilicam circumfusi occupaverant, imperatori nuntiant « se præsto futuros, si viderent eum cum catholicis convenire ; alioquin se ad eum coetum, quem Ambrosius cogeret, transituros.[443] » Licebat ergo tunc fidenter expromere vim illam deponendi reges ; ac si pupillo principi parcerent, licebat arianam mulierem in pueri animos venena hæresis insultantem à gubernaculis amovere. At dicebat Ambrosius : « Dolere potero, potero flere : adversus arma, milites, Gothos quoque, lacrymæ meæ arma sunt ; talia enim munimenta sunt sacerdotis : aliter nec debeo, nec possum resistere.[444] » Nec debeo, nec possum, inquit, cui tot undique auxilia suppeteret. Non enim depositiones tum, non bella civilia jussu Pontificum movenda cogitabant.

Victo Maximo, ad Valentinianum, Theodosium et Arcadium, [289] Augustos, senatus delata est supplicatio,[445] ut ara Victoriæ Romæ restitui juberetur. Scribit Ambrosius ad Valentinianum[446] : « Quisquis hoc suadet sacrificat, et quisquis hoc statuit. » Tum addit : « Certe si aliud statuitur, episcopi hoc æquo animo pati et dissimulare non possumus. Licebit tibi ad Ecclesiam convenire, sed illic non invenies sacerdotem, aut invenies resistentem. » Quid autem est resistentem ? A sacris prohibentem. « Quid, inquit, respondebis sacerdoti dicenti tibi : Munera tua non quærit Ecclesia, quia Gentilium templa muneribus adornasti ? » Et alia ejusdem spiritus. Alias Ecclesia minas, etiam in summis periculis, nesciebat.

CAPUT V.

Sancti Ambrosii cum Theodosio gesta : an Ambrosius aliquid temporalis potestatis attigerit, ut Bellarmino visum ; an vel de eo cogitaverit ? Aliud Ambrosii erga eumdem Theodosium post incensam synagogam.

Jam de Theodosio Magno dicere nos oportet, quod in eum Ecclesia suam potestatem exeruit, et illud exemplum Gregorius VII iterum atque iterum in medium attulit. « Beatus, inquit,[447] Ambrosius, scilicet sanctus, non tamen universalis Ecclesiæ Episcopus, pro culpa, quæ ab aliis sacerdotibus non adeo gravis videbatur, Theodosium Magnum imperatorem excommunicans ab ecclesia exclusit. » Ab ecclesia certe, non à regno. Sed hæc amat miscere Gregorius, tanquam unum ex alio consequatur.

Bellarminus vero intellexit, Theodosio ne quidem intentatas depositionis minas ; adeoque tali exemplo gravari se potius quam [290] juvari, nisi aliquid adderetur. Hæc autem addidit : primum excommunicatum ab Ambrosio fuisse Theodosium, « propter cædem, quam Thessalonicæ à militibus fieri imperaverat : » tum ei præceptum ab eodem Ambrosio, « ut legem ferret, ne sententiæ latæ de cæde vel bonorum publicatione ratæ essent, nisi post triginta dies. » Quæ postquam ex Theodoreto Bellarminus retulit, jam infert : « Atqui non potuit Ambrosius excommunicare imperatorem, nisi prius causam cognovisset et dijudicasset, licet criminalis esset et ad forum externum pertineret : non potuit autem cognoscere, nisi etiam in foro externo judex Theodosii fuisset. » De lege autem sic ait : « Cogere imperatorem ad legem ferendam,... manifeste ostendit posse episcopum interdum potestate temporali uti ;... et si episcopus quilibet id potest, quanto magis Princeps episcoporum[448] ? » Hæc igitur objiciunt. Nos autem factum recensemus ex ipso Ambrosio, et ex Theodoreto, quem Bellarminus laudavit.

Refert igitur Theodoretus,[449] seditione Thessalonicæ facta, quosdam è magistratibus saxis obrutos ; iratum imperatorem misisse milites, qui, nullo habito judicio de reis, promiscua cæde uterentur : septem millia virorum interfectos esse, nullo insontium noxiorumque discrimine. Hæc illa culpa est, quam dicit Gregorius VII « aliis sacerdotibus non adeo gravem fuisse visam. » Cur autem culpam extenuat, nisi ut in gravioribus culpis majora audenda significet ? Non ita Theodoretus, qui Theodosium « imperatorem ut tyrannum, ira pro lege habita, » hæc fecisse memorat. Ambrosius vero ad ipsum Theodosium hæc scribit[450] : « Factum est in urbe Thessalonicensium, quod nulla memoria habet, quod revocare non potui, ne fieret : imo quod ante atrocissimum fore dixi, cum toties rogarem, et quod ipse sero revocando, grave factum putasti. Hoc factum extenuare non poteram. Quando primum auditum est, propter adventum gallorum episcoporum, synodus convenerat : nemo non ingemuit, nullus mediocriter accepit (en culpa quæ aliis non ita gravis videretur). Non erat facti tui absolutio in Ambrosii communione : in me etiam amplius [291] commissi exaggeraretur invidia, si nemo diceret, Dei nostri reconciliationem fore necessariam. » Gravis ergo causa, non Ambrosio tantum, sed cæteris episcopis visa erat, de qua, ipso tacente, cognituri essent. Videamus in tam atroci tamque tyrannico facto, quid Ambrosius fortissimus episcopus fecerit.

Et quidem judicia divina commemorat : Teodosium exemplo Davidis ad pœnitentiam hortatur ; nisi faciat, sacrorum eum extorrem futurum : « Noli peccato tuo aliud peccatum addere, ut usurpes quod usurpasse multis officit. » Et postea ; « Offerre non audeo sacrificium, si volueris assistere. » Postremo : « Tunc offeres, cum sacrificandi acceperis facultatem.[451] » Summum id in imperatorem, ut et in alios christianos.

Quid postea factum sit refert Theodoretus : nempe imperatori pro more Ecclesiam ingressuro occurrit Ambrosius : « Ingressum prohibuit : Quibus enim, inquit, oculis templum aspecturus es ? Quomodo sacrosanctum Domini corpus accepturus es ? Quomodo pretiosum sanguinem, tot hominum fuso sanguine[452] ? » Non, ut Gregorius VII : Quomodo regnaturus es ? Efficiam equidem, ne quisquam tibi pareat. Tunc Ambrosius : « Accipe, inquit, vinculum, » quo sacris profecto, non quo regno arceare. At imperator « gemens in palatium reversus est, his verbis obtemperans : quippe qui probe nosset quæ sacerdotum, quæ imperatorum officia essent. » Sic defert Ambrosio, qui nihil regiæ majestati detraxerat, nihil nisi sacerdotale et ecclesiasticum attrectabat.

Ingemiscebat postea imperator, « quod, ecclesiæ aditu interdicto, clausæ essent cœli fores : memor enim sum, inquit, Dominicae vocis ; Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in cœlis. En quam intelligeret Ecclesiæ potestatem.

Hic Rufinus, nefandi consilii cædisque imperatori auctor, pollicetur suasuram se Ambrosio, ut « solvat vinculum : cui imperator : Non persuadebis, inquit ; novi æquitatem sententiæ illius. » Pergit tamen Rufinus ad Ambrosium ; « cùmque imperatorem brevi adfuturum esse diceret : Ego, inquit Ambrosius, tibi prædico ac praenuntio, me illum ab ingressu sacri vestibuli repulsurum : si Verò imperium in tyrannidem verterit, ego quoque [292] libenti animo caedem excipiam, » En quousque imperatori etiam contumaci et sævituro fortissimus episcopus restiturus esset.

Accessit postea imperator, spe fallente, inflecti posse Ambrosium arbitratus. Illi procedenti cum allata ista essent : « Ibo, inquit, ut justas patiar contumelias. » Ratus Ambrosius ipsum vi in ecclesiam irrupturum, « hujusmodi adventum tyrannicum esse dixit, et Theodosium adversus Deum furere legesque illius calcare. » At imperator alia omnia sentiebat : « Non inquit, non sum violenter ingressurus ecclesiam ; sed à te peto, ut vinculis me absolvas... Cui Ambrosius : Quam igitur, inquit, pœnitentiam ostendisti ? At imperator : Tuum est medicamenta ostendere, mei autem officii oblata suscipere. » Tum præcepit Ambrosius legem indici eam, quam Bellarminus vult exemplum esse gestæ ab episcopo temporalis potestatis ; nempe ut per triginta dies latæ sententiæ penderent. « Hoc vero consilium cum audisset imperator, et utilissimum esse existimaret, legem scribi præcepit, subscriptione firmavit, relaxato vinculo » communionem accepit.

Jam nemo non videt quam vane et extra rem hic, in publico facto, adversus pœnitentem et ultro confitentem, inquisitiones et criminales causas, et forum externum Bellarminus obtrudat. Quæ tametsi omnia in causa ecclesiastica fateremur, quid hæc deinde ad rem ? Neque illud de lege pluris valet. Nam et mitigandæ iræ, per quam Theodosius lapsus erat, imprimis congruebat ; et ipse imperator, teste Theodoreto, utilem existimavit eam, sibi scilicet, et reipublicæ. At profecto, non negamus bonos principes æquo animo laturos, indici sibi ea in pœnitentiam, quæ reipublicæ, quæ frænandis cupiditatibus conferant, quæ ipsis etiam recta et utilia videantur. An ad id cogi depositionis metu, aut eodem illato metu, à malo deterreri possint, id vero quærimus. Ambrosium certe, aut Theodosium, aut eo ævo quemquam, ne id quidem cogitasse ; neque sanctum episcopum adversus principem, quamvis contumacem, ulterius fuisse processurum, quam ut sacris arceret, ac regia vi tentatus mortem pateretur, ipsa gesta à nobis relata clamant

Neque aliud inculcat idem Ambrosius, cum incensa à christianis synagoga Judæorum, jussit Theodosius synagogam ab ipso [293] ædificavi episcopo. Hic Ambrosius : « Non vereris, inquit, imperator, ne acquiescat (episcopus) sententiæ tuæ ? Ne prævaricetur non times ? Non etiam vereris quod futurum est, ne verbis resistat Comiti tuo ? Necesse erit igitur ut aut prævaricatorem, aut martyrem facias.[453] » Nempe, Ambrosio teste, prævaricator fidei foret episcopus, si jussis imperatoris cederet, ac synagogam reficeret : martyr, si repugnans vi regia cogeretur. Negat ergo episcopum parere debuisse ; adversus sævientem principem nulla arma repugnanti tradit, nisi martyrium. Hæc imperatorem monet Ambrosius in regia ; ne, inquit, si necesse esset, audires in Ecclesia.[454] » Nempe increpasset : nempe sacrorum privationem inculcasset : sævienti martyria, non arma objecisset.

An forte respondebunt Romanum Pontificem, cui majora licerent, majora inolitarum fuisse, et graviores illaturum minas ? Absit hoc à theologia portentum, ut Romanus Pontifex alias habeat claves quam cæteri episcopi, alia injiciat vincula. Non ille diversi generis anathema intorquet, sed ejusdem generis ampliore ac suprema potestate : ac si tanta inest vis, ut ligando ac solvendo etiam solvere possit imperia, idem cæteri episcopi poterunt, reservato tantum episcoporum capiti superiore judicio. Neque id adversarii diffitentur ; et contendit Bellarminus, beatum Ambrosium indirecta potestate usum, de temporalibus decrevisse, quod esse falsissimum et ab ejus mente alienissimum vidimus. Ac si somniemus Romano Pontifici reservatum, ut reges deponeret ; ostenderet saltem Ambrosius eam, quæ inesset capiti Ecclesiæ potestatem. Neque vero dicant hæc tantum contumacibus, non autem modestis principibus ostentanda : ecce enim Ambrosius eum animo Theodosium effingebat, qui imperium in tyrannidem verteret, vi sacra corriperet, repugnantem episcopum ad martyrium usque cogeret ; neque tamen ad fastus regios comprimendos, eam Ecclesiæ auctoritatem ostendit, qua etiam imperia solverentur ; et quamvis Ambrosius nihil à Theodosio immodestiæ timuisset aut cogitasset, tamen è re fuisset ut, quod cæteris esset documento, ordo sacerdotalis totam auctoritatem suam modestis etiam principibus vel semel exhiberet. Quid enim prohibebat ? Au [294] quod Theodosius pœnitens in ipso Ecclesiæ limine à tanto episcopo veritatem audire non posset, ac statim in iras verteretur ? Pudeat ergo tandem nos ejus auctoritatis, quam optimis Ecclesiæ temporibus, cum id res vel maxime postularet, neque fortissimi episcopi saltem ostenderent, neque modestissimi princi pes paterentur, neque quisquam hominum cogitaret.

CAPUT VI.

Quinti sæculi exempla : Arcadius, ac de eo Gregorii VII verba : Burgundiones : Visigothi : Vandali : Theodoricus Ostrogothus : Hunericus Vandalus : Odoacer Herulus : Zeno Imperator.

Quinto vero sæculo, de potestate indirecta non magis cogitabant. Eo ineunte regnabant Theodosii Magni liberi Arcadius et Honorius. De Arcadio sic scribit Gregorius VII. « Si, inquit, speciale aliquod de personis principum requiratur exemplum ; Beatus Innocentius Papa Arcadium Imperatorem, quia consensit, ut sanctus Joannes Chrysostomus à sua sede pelleretur, excommunicavit.[455] » Hoc quidem non ita esse consentiunt litterati omnes[456] : nempe conficta est ea, quæ à Nicephoro refertur,[457] excommunicationis formula, cujus est initium : Vos sanguinis fratris mei Joannis : atque ea qualiscumque est, imperatorem à sacris, non ab imperio arcet, cum nequidem de tali potestate cogitarent, qui talia contingebant.

Eodem quinto sæculo ariani multi catholicas provincias obtinebant : nempe Burgundiones, Lugdunensem ac Viennensem : Visigothi, Hispaniam et Galliam Narbonensem : Odoacer Herulus, ac postea Theodoricus Ostrogothus, Italiam ac Romam ipsam ; neque quidquam adversus eos sese Ecclesia, aut Romanus Pontifex commovebat : quanquam Theodoricus extra regnum quoque suum Arianos tueretur, eorumque causa toti Italiae extrema [295] intentaret. Ita enim in libro Pontificali est scriptum : « Pro hac causa, Theodoricus hæreticus exarsit in iram, et totam Italiam voluit gladio extinguere. » Sanctum quoque Joannem Papam coegit legationem suscipere ad Justinum Imperatorem, « ut redderentur Ecclesiæ hæreticis in partibus Orientis : quod si non, omnem Italiam gladio perderet.[458] » Idem Theodoricus catholicos adeo suspectos et exosos habebat, ut Boetium et Symmachum romanæ urbis, et Ecclesiæ lumina, cæderet : Joannem vero Papam, et duos senatores legationis socios, « in custodia afflictos maceravit, ita ut beatissimus Joannes, primæ Sedis episcopus, deficiens moreretur. » Tantæ igitur cædis tantæque impietatis reum, Ecclesia romana sanctique Pontifices coluerunt : nullo unquam adversus eum posterosque ejus, publico occultove molimine, agere visi sunt »

Vandali item ariani, et Gensericus, atque omni bellua tetrior Hunericus, Africanam Ecclesiam devastarunt. At interim catholici omnes in fide se manere testabantur ; ac sanctus Fulgentius Ruspensis episcopus et Christi confessor inclytus, hæc ad Trasimundum regem arianum scripsit : » Cùm pro nostra fide, in quantum facultatem divinitus accepimus, libere respondemus, nulla contumaciae seu contumeliæ debemus suspicione notari, cum nec regiæ simus dignitatis immemores, sciamusque Deo timorem, honorem regibus exhibendum, apostolica ita nos præmonente doctrina : Reddite omnibus debita ; » et paulo post : Cui timorem, timorem ; cui honorem, honorem. » Locum etiam Petri commemorat : Deum timete, regem honorificate.[459] « Competens igitur, inquit, mansuetudini tuæ deferimus honoris obsequium ; cui regalis apicem culminis divina cernimus largitate collatum : nec tamen quemquam sapientem fugit, quanto sempiternus ille Rex regum et Dominus dominantium timore debeat suspicii, qui temporales etiam reges præcipit honorari.[460] » His persuasi decretis, non metu aut infirmitate coacti, reges impios ac religioni infensissimos observabant ; neque temporariam et ab opportunitate pendentem, sed æternis decretis nixam, exhibebant fidem. [296]

Eadem fide erant adversus Gondebaudum arianum, Burgundionum regem, sanctus Avitus Viennensis et cæteri episcopi gallicani, qui perfidi regis imperio suberant ; et habebant quidem Clodovæum Francorum regem, catholicæ fidei defensorem et Gondebaudi hostem. Neque tamen ei adversus Gondebaudum pugnanti, regis ariani regnum dabant, aut à sui regis obedientia recedebant. Extat nuper edita à viro religiosissimo eorum episcoporum cum arianis facta collatio, Apostolorum digna temporibus : qua in collatione ipso Gondebaudo querenti de rege Francorum suos fines invadente, sic sanctus Àvitus omnium respondet nomine : « Ignoramus, ô Rex, quo consilio et qua de causa, rex Francorum facit quod dicitis ; sed Scriptura nos docet, quod propter derelictionem legis Dei, sæpe subvertuntur regna, et suscitantur inimici ex omni parte, illis qui se inimicos adversus Deum constituunt.[461] » Ergo à Deo multa eaque gravia comminantur ; nihil ipsi moliuntur adversus ejus imperium, tanto defensore Francorum rege freti ; et regem suum tam impense colunt, ut is moveretur ; ac tametsi induratum, et à Deo reprobatum, multis argumentis cernerent, haud minus pro rege habuerunt.

De Hunerico et Odoacro scribit Gelasius, Hunerico Eugenium Carthaginensem et catholicos sacerdotes restitisse, extrema tolerantes : se quoque Odoacri scripto cum aliqua non facienda præcepisset, nullatenus paruisse.[462] His docet quousque resistere fas sit regibus iniqua jubentibus : eatenus scilicet, ut extrema omnia tolerentur, ut obedientia non simpliciter, sed tantum in illicitis denegetur, non sane ut imperium abrogetur.

Ad eumdem Hunericum, postquam ab eo interdictum erat catholicis sacerdotibus, ut conventus minime celebrarent, extat sancti Eugenii Carthaginensis episcopi omnium collegarum nomine data Epistola, quæ sic habet : « Nuper potestas regia per Vitaritum Notarium meam parvitatem admonere dignata est, qui nobis de merito ac religione fidei præceptum ejus in Ecclesia, præsente clero et plebe, recensuit. Ex cujus tenore cognovimus ad omnes episcopos meos præceptum regium similiter emanasse, [297] ut die constituta pro disputatione fidei veniatur : quod nos venerabiliter accepisse suggessimus.[463] » Ad eumdem edit professionem fidei, ducto initio ab obedientia debita regiæ potestati : « Regali imperio fidei catholicæ, quam tenemus, præcipimur reddere rationem ; ideoque aggredimur. » Quæ si imbecillitas, non ipsa veritas postulasset, tacere potuisset Eugenius.

Atque hæc de arianis eo ævo regnantibus. Zenonem vero Imperatorem impio decreto, quod Henoticum, id est, unitivum appellabat, et Chalcedonensi synodo anathema dicentem, Simplicius et Felix, Romani Pontifices fortissimi, diutissime, et, quantum in ipsis fuit, pacatissime regnare permiserunt.[464]

CAPUT VII.

Anastasius imperator hæreticus, persecutor, anathemate nominatim in Oriente, et à Romano quoque Pontifice in Occidente damnatus, Ecclesiæ peculiari sacramento obligatus, regno ea conditione suscepto : ejus deponendi mira opportunitas : sancti Pontifices Gelasius, Symmachus, Hormisdas ne id quidem cogitaverunt.

Impio Zenoni successit impius Anastasius, fidei catholicæ persecutor ; omni enim saevitia exagitabat eos qui Chalcedonense concilium, in eoque probatam sancti Leonis Papæ Epistolam prædicabant. Atque hujus quidem tempore, Perronius docet claruisse indirectam potestatem.[465] Nos contra, ex ejus temporis gestis, vel maxime elisam esse contendimus.

Quid ad eum imperatorem sanctus Gelasius Papa scripserit, quamque non modo imperatorem agnoverit, sed etiam distinctis utriusque potestatis officiis, imperium ab ecclesiastica potestate illæsum intactumque præstiterit, copiose executi sumus.[466] Quia vero sancti Papæ Symmachi gesta dictaque tantum delibavimus, ea nunc integra proferimus, ne quid studioso veritatis lectori subtrahatur. [298]

Primum ergo describimus verba Baronii de concilio IV Romano agentis.[467] « Constat, licet synodalia acta desiderentur, in tanta corona Patrum, proposita in medium causa imperatoris hæretici, rogata sententia singulorum, communi omnium consensu à Symmacho Papa excommunicatum impium Anastasium[468] Augustum. At nihilominus pro imperatore est habitus ab omnibus orthodoxis. Vel ipsum Papam Symmachum audiamus, in Apologetico ad Anastasium[469] : « Dices quod mecum conspirante Senatu te excommunicaverim. Ita quidem ego ; sed rationabiliter factum à decessoribus meis sine dubio subsequor. » Nimirum id sibi et antecessoribus suis tribuit, ut imperatorem jure excommunicaverint, qui Acacii damnatæ memoriæ in sacris communicans, ejusque hæresi sociatus, in idem ipse se anathematis vinculum conjecerat. At tanta auctoritate excommunicatum, ut imperatorem salutat, et Principem rerum humanarum vocat ; solutum excommunicatione vinculum, quo cives principi conjunguntur, aut sua auctoritate solvendum, ne quidem cogitat.

Hæc Romæ sentiebant : hæc toto orbe terrarum : nam scribit Evagrius : « Nonnulli Anastasium, tanquam concilii Chalcedonensis adversarium existimantes, ex sacris tabulis exemerunt : Hierosolymis autem anathema fuit illi denuntiatum[470] ; » neque tamen ab ejus imperio recessero.

Quantæ autem venerationi esset Ecclesiæ sententia Hierosolymitanae, hæc Justini imperatoris in eadem Acacii causa verba testantur ad Hormisdam Papam : « Huic, inquit, Ecclesiæ omnes honorem impendunt, quasi matri christiani nominis, ut nemo audeat ab ea sese discernere.[471] » Ab hac tamen Ecclesia expresso anathemate segregatum Anastasium, haud secus pro Augusto habuere. [299]

Ad hunc imperatorem resipiscere visum, professumque sancti Leonis et Chalcedonensis concilii fidem, sanctus Hormisdas, Symmachi successor, legationem misit, cum hoc Commonitorio : « Si imperator dixerit : Ecce mihi communicate qui synodum Chalcedonensem recipio, et epistolas Papæ Leonis amplector : nunc communicate mihi ; respondendum est : Quo ordine Pietas vestra communicari sibi desiderat[472] ? » Tum ea præscribit, quæ ab imperatore subdolo ac fallace postulanda essent, ut perfecte satisfaceret : neque esse antea communicandum ; at interim ut imperator, cum ab ipso Pontifice per litteras, tum à Legatis, Pontificis jussu salutatur.

At si quis unquam extitit imperator solio deturbandus, is maxime fuit Anastasius, quo nullus ad servandam fidem Ecclesiæ esset obstrictior. Scribit enim Evagrius, cum Anastasius, Zenone mortuo, ad imperium eligendus esset, « obstitisse Euphemium patriarcham Constantinopolitanum, quoad Anastasius professionem ipsi Euphemio daret, gravibus sacramentis, manuque firmatam sua, qua testaretur, si sceptra susciperet, servaturum se fidem integram, neque unquam res novas in sanctam Ecclesiam inducturum : quam professionem Macedonio sacrarii custodi tradidit.[473] »

Similia fere scribit Theodorus Lector, et alii.[474] Hæc ab Anastasio, cum suspectae fidei esset, Ecclesia postulaverat : sic eum sibi, non tantum communi religione christiani nominis, sed etiam chirographo et jurejurando obstrictum tenebat. Quam fidem reposcere eo magis poterat Ecclesia Romanusque Pontifex, quod ea imperator conditione regnaret. Sed profecto intellexit potuisse quidem respui eligendum, nisi sana fide esset ; jam electum, jam Augustum, jam divino numine constitutum, non posse à se dejici ; ac manere chirographum ad testificationem officii, non ad imminutionem imperatoriæ potestatis.

Neque occasiones defuere dejiciendi Anastasii, cum multi Caesares adversus eum levarentur ; plebis pars longe maxima, ejus hæresim detestata, Constantinopoli quoque seditiones agitaret, [300] atque eo usque fureret, ut imperator abdicare se cogeretur, corona coram plebe ultro deposita, quam, ipsa plebe sic ad misericordiam inflexâ, quasi precarie recepit.[475]

Hæc Perronius non veretur ad indirectæ potestatis præsidium trahere,[476] quæ huic vel maxime adversantur. Quo enim pertinebat Vitalianum Comitem rebellasse, neque prius dedisse pacem quam catholicos restitueret : quasi ignoremus sæpe factum, ut causa hæresis bella civilia moverentur. Illud tu velim, mihi probes de quo quærimus : id, jubente Ecclesia, jubente Papa, factum esse. Quod cum nullus unquam scripserit, tum fatearis necesse est non id cogitasse, cum tanta opportunitas se offerret, tollesque duces ac populi in imperatorem odio hæresis rebellarent

Quæ cum sponte in Oriente facerent, quid acturi erant, si Romanus Pontifex ab alta Petri sede depositionis dixisset sententiam, aut fidelitatis sacramento absolvisset ? Cur autem id non faceret, si fieri posse crederet ? Quippe imperator erat hæreticus, Ecclesiæ persecutor, eidem Ecclesiæ peculiari juramento obligatus, ea conditione regnum susceperat : plebs veræ fidei favebat. Jam ab Anastasio nullus Pontifici metus. Vivebant enim Romani tum sub Gothorum regno, procul ab imperatoris potestate ac minis : ad eum denique deponendum omnia incitassent. At Symmachus fortissimus, idemque doctissimus Pontifex, id admonet tantum, ne confisus imperio supra hominem se efferret. « Precor, Imperator, pace tua dixerim : memento te hominem, ut possis uti concessa tibi divinitus potestate.[477] »

Illud etiam memorata dignum est, quod sanctus Symmachus ad Anastasium scribens, Petri potestatem et habebat præ oculis, et vehementissime inculcabat ; unde illud : « An quia imperator es, contra Petri niteris potestatem ? » Quam sane potestatem cum imperatoria comparatam, ubique commemorat. Cur autem non explicaret totam ? Cur non id ageret, ut superbus imperator imperium suum à pontificia potestate pendere intelligeret ? Nihil tale Symmachus, suisque se continet finibus, etiam adversus eum principem, qui de religione pro sua potestate decerneret, [301] damnatumque haeresis Acacium ab excommunicatione absolveret. At eum aliena invadentem Pontifex sic alloquitur : « Conferamus, inquit, honorem imperatoris cum honore Pontificis, inter quos tantum distat quantum ille rerum humanarum curam gerit, iste divinarum. Tu, Imperator, à Pontifice baptismum accipis, sacramenta sumis, orationem poscis, benedictionem speras, pœnitentiam rogas ; postremo, tu humana administras, ille tibi divina dispensat. Itaque, ut non dicam, superior, certe æqualis honor est.[478] » Rogo bona fide, qui hæc tam accurate tradit, an omissurus esset quidquam quod ad commendandam pontificiam dignitatem, ac saevi imperatoris retundendam contumaciam pertineret ? At non ultra ecclesiastica prosilit : nec minus sibi quam imperatori modum ponit, quamque eum à sacris arcet, tam se à civilibus, æquo utrinque jure.

Sic deinde prosequitur, paucis interiectis : « Fortassis dicturus es scriptum esse, omni potestati nos subditos esse debere. Nos quidem potestates humanas suo loco suscipimus, donec contra Deum suas erigunt voluntates. Cæterum, si omnis potestas à Deo est, magis ergo quæ rebus est præstituta divinis. Defer Deo in nobis, et nos deferemus Deo in te. Cæterum, si tu Deo non deferas, non potes uti ejus privilegio, cujus jura contemnis. »

Sic docet principi obedientiam denegandam, non quidem simpliciter, cum eum ubique imperatorem, rerumque humanarum principem veneretur, sed tantum in eis quibus princeps in Deum inque Pontificem divina exequentem insurgat, salva in aliis imperii majestate. Neque quidquam agit sacræ dignitatis retinentissimus Pontifex, quam ut Pontifices et reges ex æquo componat, ac mutuo obedire doceat : supremam illam suam, quam tunc maxime urgeri oporteret, in ordinandis rebus etiam civilibus potestatem tacet. [302]

CAPUT VIII.

Sexti ac septimi sæculi exempla : sancti Gregorii Magni ad Mauricium Epistola memorabitis : in eam Baronii nota : quædam de Pontificum subjectione erga Principes.

Sexto vero sæculo, vel ineunte septimo,[479] eodem spiritu ductus sanctus Gregorius Magnus imperatori Mauricio, cum aliquam legem, quæ sancto Papæ parum æqua et pia videbatur, ab eo publicandam pro more transmitteret, hæc rescripsit : « Ego quidem iussioni subjectus, eamdem legem per diversas terrarum partes transmitti feci ; et quia lex ipsa omnipotenti Deo minime concordat, ecce per suggestionis meæ paginam serenissimis dominis nuntiavi.[480] » Non sibi tribuit indirectæ potestatis nomine, ut legem abroget, animarum utilitati parum congruam, quippe quæ conversos milites à monasteriis abstraheret : sed cum intelligeret imperatorem, licet haud satis recte, suo tamen jure usum, monebat, flebat, orabat, parebat interim, ac legem ad alios jussus transmittebat : prævaricator procul dubio futurus, si quam edito decreto pro pontificia potestate solvere potuisset, ad alios quoque habendam observandam que transmitteret.

Notat Baronius initio hujus epistolæ à Gregorio dictum : « Neque ut episcopus, neque ut servus jure reipublicæ, sed jure privato loquor[481] ; » tanquam indignum Pontifice esset ut se regi subjiceret : quo nihil est alienius à Gregorii mente. Nempe putaverat pacatius audiri se, si familiaritatis jure potius quam episcopali ex officio loqueretur. An propterea credimus eum episcopali jure, juri imperatorio non fuisse subjectum ? Ergo, nec ut servus reipublicæ, atque in publicanda lege publico officio functus, suberat imperatori. Quis hoc dixerit ? An vero cum addit Gregorius : « Potestas super omnes homines dominorum meorum Pietati cœlitùs data est,[482] » sacerdotes exceptos volebat ? [303] Quid quod aperte profitetur sacerdotes imperatoribus esse subjectos ? Deum enim inducit Mauricio hæc dicentem : « Ego sacerdotes meos tuæ manui commisi ; » et alia Epistola de eodem negotio agens : « Valde mihi durum videtur ut ab ejus servitio milites suos prohibeat, qui ei et omnia tribuit, et dominari eum, non solum militibus, sed etiam sacerdotibus concessit.[483] » Nempe ait Baronïus[484] : suberat Mauricio Ecclesiam persequenti, ut Neroni et Diocletiano. Id enim comprobat ex Gregorii Commentario in Psalmos pœnitentiales. Quid nostra ? Cum Neroni paruisse christianos, et quidem ex animo, et propter conscientiam, et Dei ordinatione, Scripturæ prodant. Neque hæc dicentes sacerdotium regno cum novatoribus, quod Baronius quæritur, sed sacerdotes regibus ; in iis quidem quæ ad regium officium pertinent, auctore Gregorio, subdimus.

CAPUT IX.

Privilegia ab eodem sancto Gregorio concessa expenduntur. Imprecatoriæ formulæ eo ævo familiares : Gregoriana formula ad alia privilegia non transit

Nunc, cum Gregorius Magnus seque et sacerdotes omnes, tam modeste, tam demisse subjiciat regibus ; jam interrogare juvat, ecquid deceat eum propter unius xenodochii vel monasterii violatum privilegium, reges, judices, sæculares personas dignitate privare, ut Gregorium VII, eumque secutos Baronium, Bellarminum et alios objecisse videmus.[485] Quis autem vel fando audiit, Gregorii ævo totque anteactis sæculis, ob violatam fidem et canones, cuiquam, excommunicato licet, vel unum servulum Ecclesiæ auctoritate detractum ? Nunc autem imperia regnaque adimuntur ob unum xenodochium. Sed ista omittamus ; rem ipsam explicemus.

Gregorii ergo nomine hæc prodeunt privilegia sancti Medardi, et xenodochii Augustodunensis, in Epistola ad Senatorem, [304] quibus id edictum legimus : « Si quis regum, antistitum, judicum vel qualiumcumque sæcularium personarum his contradixerit... ; cuiuscumque dignitatis vel sublimitatis sit, honore suo privetur..., à consortio christianitatis, et corpore ac sanguine Domini nostri Jesu Christi sequestretur.[486] » Simul enim spirituales ac temporales pœnæ in utroque privilegio conjunguntur.

Mitto id quod à plerisque et recte dicitur : hæc quidem collectim et in confuso dici, pœnis temporalibus spiritualibusque uno tenore connexis ; distributæ tamen, sive respective, ut vocant, intelligenda esse, cuique ordini sua pœna applicata. Mitto temporum stylique, ac rerum gestarum notas, quibus hæc, ac maxime sancti Medardi privilegium, falsitatis insimulent. Ad ea enim nos recurrere nihil necesse est, cum manifestum sit his Gregorii vobis, quatenus de temporalibus decernit, nihil aliud contineri, quam imprecandi formulam hisce temporibus usitatissimam.

Solebant ergo passim etiam laici imprecationes facere excommunicandi ritu, tanquam de spiritualibus decernerent : quo nihil mirum sit, etiam Pontifices imprecandi formula, de temporalibus decrevisse visos. Vel Baronium audiamus, quo teste, hæc sepulchris inscripta visuntur : « Nemo suum, nec alienum corpus super me mittat ; quod si hoc præsumpserit, maledictus sit, et in perpetuum anathemate constrictus.[487] » Quibus ex monumentis aliisque plurimis, docet à privatis factas donationes, appositis formulis imprecatoriis, tanquam anathematis ritu fuisse conscriptas.

Huc accedunt relatæ passim à Marculpho Formulæ in donationibus laicorum : « Si quis huic voluntati meæ obvius, vel repetitor, convulsor etiam, aut tergiversator extiterit, anathema sit : et tam qui fecerit, quam qui consentiendo fecerit, anathema sit ; » et alia formula : « A conventu omnium christianorum vel limitibus ecclesiarum, extraneus habeatur, à communione extraneus efficiatur.[488] » [303]

Sexcenta ejusmodi commemorare possumus ; quibus profecto formulis, haud magis Pontifex reges deponere, quam excommunicare privatus aut laicus valeat ; ut profecto pudeat à viris etiam doctis, tam vana, tam absona pro argumentis adduci.

Et tamen certum est eam formulam quam nos in duobus tantum Gregorii Magni privilegiis invenimus, quod certo quodam sensu videretur arrogantior et iniquior, à secutis Pontificibus fuisse prætermissam. Privilegium datum Fulrado Abbati sancti Dionysii ejusque successoribus à Stephano II Papa sic habet : « Interdicentes omnibus cujuslibet Ecclesiæ præsulibus, vel cujuscumque dignitatis præditis potestate, sub anathematis interpositione[489] ; » nec aliud quidquam. Item in privilegiis sancti Dionysii, ab Adriano I ; Floriacensis monasterii, à Joanne VIII ; Solemniacensis, à Marino datis,[490] nihil aliud legimus, quam ut contemptores sint « auctoritate apostoli Petri anathematis vinculo innodati, à regno Dei alieni, ab apostolica communione anathematis animadversione separati, alieni à sacratissimo corpore Domini Jesu Christi, » aliaque ejusmodi nota, et ecclesiastica.

At in Tricassino concilio II, anno 878, Joannes VIII distinctius : « Si quis hujus apostolicæ censuræ violator extiterit, si sacerdos fuerit, proprio honore privetur, et christiana communione cassus, anathematis vinculo innodetur : si laicus similiter perpetua damnatione cum Juda traditore torqueatur.[491] » De laico non addit ut honore privetur, sicut de ecclesiasticis sanxerat Ecclesiasticos honores secernit à laicalibus ; communem utrique ordini Excommunicationem intentat.

Verbo dicam : nullum contigit videre privilegium, præter illa duo Gregorii, in quibus dignitatis regiæ privatio legatur. Nam quod interdum, ut in privilegio sancti Carilefi, à Nicolao I constituitur : « Ut quisquis hoc molitus fuerit, sui honoris dignitate privetur, sive sit sæcularis, sive ecclesiasticæ personæ[492] ; » de his dignitatibus et honoribus, qui ad Ecclesiam pertineant intelligitur. Satis enim constat cœpisse tum patronatus laicales : habuisse [306] ecclesias vicedominos ductoresque militum, quos ad exercitus regios summittere tenebantur, aliosque sæculares suæ potestati obnoxios ; ut omittam, in iis privilegiis sanciendis sæpe concurrere utramque potestatem, quemadmodum est hic adscriptum, « ut et pontificale decretum, regumque immunitates, Romanique Pontificis constitutum inviolabilem perpetuis temporibus obtineant firmitatem. » Decretis enim communi consensione munitis aliquid reverentiæ et auctoritatis accedit.

Addo ejusmodi formulas ad terrorem et majestatem quamdam plerumque compositas, non tanti esse roboris, ut jus novum condere et antiquam Ecclesiæ Patrumque traditionem à Scriptura manantem convellere, aut utriusque potestatis, tanta ab antiquis subtilitate distincta jura et officia confundere valeant : cum potius ex ecclesiastica traditione ac Patrum doctrina explicari et ad rectum sensum redigi revocarique debeant,

CAPUT X.

Sancti Maximi monachi et confessoris locus de monothelitis imperatoribus.

Septimo sæculo sanctus Abbas Maximus, cum tanta pateretur ab imperatoribus monothelitarum hæresim professis, atque Ecclesias persequentibus, hæc suo nomine ad imperatorem perferenda edixit : « Ecce dico, audiente Deo, ac sanctis angelis et omnibus vobis, quoniam quidquid jusserit mihi, supra quacumque re cum hoc sæculo destruenda et corrumpenda, prompte faciam.[493] » Quo spiritu sancti Pontifices, ac Martyres, Martinus Papa et alii, Heraclii et Constantis decreta, Ectheses nimirum ac Typos hæretica declararunt, pro fide exilia et mortes tolerarunt, erga imperatores in fide et obsequio perstiterunt. [307]

CAPUT XI.

Octavi sæculi exempla : iconoclastœ imperatores : ac primum Leo Isaurus : de eo Bellarmini argumentum ex Baronio solvitur : quæ hic sint demonstranda proponuntur.

Octavo sæculo, Leo Isaurus Imperator sanctas imagines confringebat, atque omni crudelitate depopulabatur Ecclesiam : Pontifici quoque Gregorio II dira minabatur : postremo sicarios summittebat. Ipse Gregorius in concilio Romano insanæ hæresi anathema dixit[494] ; Quo tempore inclaruisse maxime indirectam potestatem volunt. Sic enim objicit Bellarminus : « Gregorius II Leoni imperatori iconomacho à se excommunicato prohibuit vectigalia solvi ab Italis, ac proinde mulctavit eum parte imperii.[495] » Cedrenum et Zonaram, historicos Græcos refert, qui hoc narrant, neque reprehendunt.

Sic quidem, si adversariis credimus, imperatores vel toto imperio, vel parte imperii mulctantur, utcumque Pontifici collibitum est : neque cogitant quam mutila respublica futura sit, si regnantibus ac bella gesturis tributa tollantur. Quod quidem nihil est aliud quam imperii potestatem velle illis relinquere, succidere interim nervos, et mancum imperium hostibus objicere. Cur autem non ut tributa, ita vel arma, vel judicia detrahant, atque ad sua arbitria de imperiis ludant ? Sed hæc alii amplificent : mihi significasse sufficiat, quanta ignorantia sive despicientia publicæ potestatis hæc tractent.

Jam Bellarmini argumentum, ex Græcorum historicorum auctoritate repetitum, solvet Baronius. Et certum quidem est Leonem Isaurum depositis fractisque, tanquam falsorum numinum idola essent, Christi Salvatoris ac Sanctorum imaginibus, tota quidem Ecclesia, sed toto maxime Occidente exosum fuisse : per eam occasionem Italos rebellasse, tributa negasse, idque et alia per seditiones facta, sancto pontifici ab imperatore imputata [308] fuisse. Quod autem historici græci in eam de Gregorio II opinionem inducti fuerint, hos Baronius falsi convincit his verbis : « Hæc Theophanes,... Zonaras,... et reliqui Græcorum historici ; sed rerum latinarum ignari, ut quæ sumus dicturi manifeste docebunt. In odium enim atque invidiam Romanæ Ecclesiæ, jacturam factam Occidentalis imperii in Romanum Pontificem Græci schismatici retorquere soliti sunt, ad commovendos, tum imperatorum, tum aliorum animos in Romanam Ecclesiam.[496] »

At idem Baronius, qui de græcis historicis, ad annum 726 hæc scribit, idem ille, ad annum 730, iis maxime auctoribus probare nititur,[497] Leonem Isaurum à Gregorio II Papa non modo anathemate percussum, sed etiam toto Occidentali imperio, auctoritate apostolica fuisse privatum : cum græci historici de imperio nihil aliud dixerint, quam Gregorium ab obedientia descivisse, ab eoque, Italos et Occidentem totum ad defectionem esse pertractes.

Nos autem, quod illi Gregorio II Papæ defectionem imputant Italiæ, id vel odio confictum, vel Leoni Isauro hæc ad Gregorium maligne referenti temere creditum demonstrabimus : neque modo Gregorium II, sed ejus successores ad extremum usque in fide atque obedientia romani imperii permansisse, certis monumentis, ipsaque rerum serie, ac Baronio demum fatente firmabimus ; nihil ut sit vanius, quam illud de Gregorii defectione, vel ut Baronius interpretatur, de Leonis lsauri depositione figmentum. Sed quo res clarius elucescat, ante omnia græcorum historicorum verba referamus

CAPUT XII.

An græci historici à Baronio et Bellarmino in Gregorii II ac Leonis hauri rebus adducti, atque ab eis relata gesta indirectæ potestati faveant

Hoc in negotio tres omnino historici græci memorantur : Theophanes, Georgius Cedrenus, et Joannes Zonaras, Et Theophanes quidem, in Chronographiâ sua hæc scripsit ad annum Leonis [309] nonum, qui Christi 724 à Baronio numeratur : « Hoc anno impius imperator Leo de proscribendis et deponendis sanctis imaginibus primum tractare cœpit : quæ cum accepisset Gregorius Papa Romanus, Italiae ac Romæ tributa ad ipsum deferenda prohibuit, scripta prius ad ipsum Leonem dogmatica sive decretali epistola, qua monet non oportere imperatorem de fide quidquam statuere, et antiqua Ecclesiæ dogmata, à sanctis Patribus firmata innovare aut convellere.[498] »

Ad annum vero Leonis decimum tertium, sive, ut Baronius computat, decimum quartum, qui Christi est 730, idem Theophanes hæc narrat : « In veteri Roma, Gregorius sacratissimus, vir apostolicus, Petrique Apostolorum coryphæi consessor, verbo et opere prælucebat : qui Romam atque Italiam, totumque Occidentem, à Leonis obedientia tam civili quam ecclesiastica, et ab ejus imperio subtraxit[499] : » græce ἀπέστησε, ad defectionem perpulit, deficere fecit ; quæ vox manifestam perduellionem sonat.

Narrat deinde sanctum Germanum patriarcham Constantinopolitanum, sacrarum imaginum defensorem, à Leone dejectum, Leonis impietati faventem Anastasium, ejus loco substitutum. Tum addit : Cæterum Gregorius sacer Romæ Præsul, quemadmodum jam praemisi, hunc una cum libellis (fidei suæ, quos ad Sedem apostolicam pro more miserat) abdicavit, Leonemque ipsum tanquam impium per epistolas redarguit, ac Romam cum universa Italia ad defectionem ab ejus imperio perpulit. »

Idem tamen historicus id postea Constantino Copronymo, Leonis Isauri filio et successori tribuit, ut « es prava ejus sententia orta sit Italiae defectio[500] : » ut nec sibi satis constitisse videatur.

Hæc Theophanes, haud procul ab iis temporibus ; quippe qui sub Leone Copronymo, Leonis Isauri nepote, clarescere coeperit, atque ad longissimam ætatem provectus, sub Michaele Balbo, Ludovici Pii, Franci Imperatoris, temporibus, nono sæculo scripserit. Georgius vero Cedrenus et Joannes Zonaras, duodecimo demum sæculo, hoc est, quadringentis post res gestas annis, suas historias ediderunt ; quos tamen, quia cardinales Bellarminus et Baronius his utuntur, audire nos oportet. [310]

Et Georgius quidem Cedrenus utrumque Theophanis de Leonis Isauri temporibus locum exscripsit,[501] ut eum referre sit supervacaneum : cujus tamen hæc verba Theophani addita, observare placet : « Gregorius à Leone ob ejus impietatem defecit, et pacto cum Francis icto, tributa Leoni denegavit. Anastasium ac socios anathemate percussit, atque imperatorem multis epistolis notissimis palam redarguit, » Zonaras vero sic scripsit : « Qua de causa Gregorius, qui repudiata societate Præsulis novæ Romæ, necnon illorum, qui eum sequerentur, illos una cum imperatore synodico anathemate obstrinxit, et vectigalia quæ ad id usque tempus imperio inde pendebantur, inhibuit, icto cum Francis fœdere, unde illi occupandæ Romæ occasionem habuerunt : neque enim Romani generis sunt Franci.[502] » Hæc Zonaras. Cùmque narrasset Francorum in Romanos odia et bella, addit : « Igitur Papa Gregorius deficiens ab imperatoris obedientia, ut dictum est, cum Francis pepigit ; » quod quidem alibi repetit iisdem fere verbis. Hæc Cedrenus et Zonaras scribunt, haud satis suis distincta temporibus, et confuso rerum ordine, ut infra videbimus. Scribunt autem, præsertim Zonaras, manifeste eo animo, ut amissi Occidentalis imperii odium in Romanam Ecclesiam detorquerent. Quare hos nihil moramur, tot sæculis à rerum fonte dissitos, meritoque suspectos, conflato jam schismate, apertisque Græcorum in Ecclesiam Romanam odiis.

Theophani vero græco, quemadmodum de Græcorum rebus recenti memoria scribenti fidem non detrahimus ; ita, cum de Occidentis rebus scriberet ; more Græcorum, nihil nisi rumusculos collegisse credimus. Id rerum Francicarum periti norunt, fœdique anachronismi, ac de Merovingianis postremis regibus, quos inertes vocamus, portenta fabularum abunde demonstrant.

Neque hic expers fuerit illius odii ac livoris, quo Græci amissae Romæ, memores in Ecclesiam romanam exardescere tum cœperant, ut scriptæ ad Gallos Nicolai I de Græcorum objectionibus repellendis, testantur litteræ,[503] sub imperatore Michaele Balbo, quo in Græcia imperante, Theophanem scripsisse vidimus. [311]

His ergo expositis, multa jam intelligimus : primum, haud satis ex vero dixisse Bellarminum, quæ Græci ac Zonaras ipse de negatis tributis retulerint, nulla Pontificum Romanorum reprehensione ab illis dictum ; cum defectionem atque inobedientiam, pactaque foedera cum Francis romani imperii hostibus, ac Romam ipsam proditam exprobrent.

2° Apparet à Græcis nullum esse memoratum decretum, quo mulctatus imperator fuerit Occidentis imperio. Atque illi anathematis quidem decretum memorant : quod autem ad imperium attinet, defectionem solam atque inobedientiam, quæ, si decreto diserte ea de re edito facta esset, eo magis vel ipsa rei novitate memoranda videretur.

Quod ergo Baronius inde colligit, Leonem Occidentis imperio auctoritate apostolica mulctatum fuisse, duo peccat hic, doctissimus alioquin Annalium scriptor ; et quod defectionem à græcis historicis exprobratam, in titulum apostolicæ auctoritatis verterit ; et quod tantum detulit græcis historicis, quorum antea tam digna censura tamque invictis argumentis fidem elevavit.

3° Neque eo se tueri potest, quod Theophanes quidem ex odio Romanæ Ecclesiæ scripserit, anno Leonis nono, statim atque ille in impietatem proruit, ei, auctore Papa, negata esse tributa, quod præcipitantiæ fuerit : cæterum, id verum, quod, crescente Leonis contumacia, anno ejus decimo quarto depositionis tulerit sententiam, quam Græci item ex odio defectionem appellent. Hoc enim est historiam fingere, non scribere, ac testes quidem allegare, quos merito infamaveris, sibique interim uni, non illis credi velle.

4° Jam illud, quod Baronius urget, Leonem Italia ac toto Occidente à Gregorio II fuisse mulctatum, multiplici laborat incommodo. Nam statim quærimus, cur depositionis decretum in Oriente non valuerit, cum Sedis apostolicæ auctoritas, cui annexam esse volunt hanc in reges potestatem, totam Ecclesiam complectatur.

At enim Gregorius II de solo Occidente decrevit. Cur ? An nihil ad ejus curam reliqua Ecclesia pertinebat ? Aut Græci, orthodoxi licet tum sedique apostolicæ adhærentes, his depositionibus [312] credituri non erant ? Quis autem non videat, quam fluxum vanumque sit dogma, quod tanta pars Ecclesiæ ignoraret, contempturaque esset ?

Quid quod Sicilia Italiæ vicina, consensu omnium, nihilque repugnantibus Romanis Pontificibus, in imperatoris fide mansit, ut depositionis sententia ne Siculum quidem fretum trajecerit ? Quid quod in ipsa Italia Apuli, Calabri, ac vicinæ regiones in imperatoris obedientia perstiterunt, reclamante item nemine ? An igitur ne Italia quidem tota Romano Pontifici imperatores deponenti creditura erat ? Nam quod ad reliquum Occidentem attinet, quis nesciat ante Leonis tempora, Gallias, Germaniam, Hispanias, aliasque provincias, quin etiam maximam Italiæ partem, quæ Longobardis parebat, ab imperio romano pridem fuisse avulsas ; ut se illa potestas deponendi reges, quam tota Ecclesia valere volunt, Roma quidem, ac forte Exarchatu Ravennate, vicinisque aliquot regionibus contineret ? Quod cum absurdum sit, tum illud facile demonstramus, ne in Exarchatu quidem, imo ne Romæ quidem, ac nequidem à Papa, aut ab ullo mortalium fuisse cognitam.

CAPUT XIII.

Gregorium II nihil in imperatorem hæreticam movisse, imo ea occasione aliquid molientibus obstitisse, ex ejus gestis, epistolis, doctrina demonstratur.

Id primum ex ipso Gregorio II comprobamus. Cum enim imperator, nono seu decimo imperii anno Constantinopoli Salvatoris imaginem dejecisset, edicto imagines proscripsisset, multos impiis conatibus obsistentes omni crudelitate necasset ; Luitprandus, Longobardorum Rex, Ravennam vicinasque regiones per eam occasionem invasit : « Imperatorem scilicet detestatus, et indignum ratus, ut catholicis imperaret, qui bellum eo modo in Christum indixisset.[504] » Hæc quidem Luitprandus, teste Baronio. At Gregorius II falsæ pietati obstitit, deditque ad Ursum ducem Venetiarum Iitteras, in quibus eum ad imperii defensionem [313] adhortatur his verbis : « Ut ad pristinum statum sanctæ reipublicæ, in imperiali servitio dominorum nostrorum Leonis et Constantini, magnorum imperatorum, ipsa revocetur Ravennatum civitas, ut zelo sancteque fidei amore in statu reipublicæ et imperiali servitio, firmi persistere, Domino cooperante, valeamus.[505] » Sic apostolicæ doctrinæ, priscæque traditionis memor, zelo et amore sanctæ fidei, non ulla alia necessitate sanctus Pontifex in imperatoris etiam hæretici ac persecutoris obedientia permanebat, ac Luitprandi zelum præposterum cohibebat, veramque pietatem ac mores antiquos, fideli in talem principem obsequio tuebatur.

Quam autem id certa firmaque ratione faceret, docent epistolæ duæ, quas ad Leonem à sancto Pontifice scriptas, idem Baronius græce et latine primus edidit, memoratque datas ad annum 726, « cum ad eum Leo spirans minarum et cædis scripsisset. »

In iis autem epistolis, id primum occurrit, quod tantæ impietatis atque hæresis anathemate damnatæ auctorem, ipsique Pontifici diras ac sacrilegas intentantem minas, nihilo secius imperatorem appellat, et caput christianorum.[506] Neque apostolicæ potestatis oblitus hæc loquitur ; nam pœnam commemorat, quam irrogare possit ; « ut qui, inquit, facultatem et potestatem atque auctoritatem à sancto Petro Principe apostolorum habeamus.[507] » Interim quantum abesset ab eo ut crederet pœna à se irroganda posse imminui imperatoriam potestatem, hæc epistolæ verba demonstrant : « Scis, Imperator, sanctæ Ecclesiæ dogmata non imperatorum esse, sed Pontificum, qui tuto assolent dogmata tradere. Idcirco Ecclesiis præpositi sunt Pontifices à reipublicæ negotiis abstinentes : et imperatores ergo similiter ab ecclesiasticis abstineant, et quæ sibi commissa sunt capessant.[508] » Nihil ergo erat imperatorium impediturus officium. Quin potius sanctorum antecessorum more, sibi eamdem quam imperatori legem dicit ; ut nec ille de rebus ecclesiasticis, uti fecerat, nec de temporalibus Pontifex ipse decernat. At quomodo id diceret, cui id incumberet officii, ut cum res Ecclesiæ postularent transferret imperia, summamque rempublicam capesseret ? [314]

Dices : Nondum advenerat tempus, quo eam potestatem exerceret, priùsque tentanda erant remedia lenia, quam ad extrema decurreret. At si charitas ac prudentia christiana prohibebant, ne totam potestatem exereret ; non illæ prohibebant quominus ostensa ea saltem, superbum principem à nefariis consiliis deterreret. Nam imperator hæc erat comminatus, ipso Papa referente : « Romam mittam et imaginem sancti Petri confringam, sed et Gregorium illinc Pontificem vinctum adduci curabo, sicut Martinum adduci Constantius jussit.[509] » Impius imperator hæreticorum etiam Principum, qui sanctos Pontifices persecuti erant, sequenda sibi exempla proponit. Videamus quid Gregorius talia meditanti, atque imperatoriam jactanti potentiam reponendum putet. An eam in sua potestate esse, pontificio scilicet arbitrio, detrahendam ? Ne id quidem cogitat. Sed hac una defensione utitur : optare se martyrio consummari, exemplo Martini, quem omnes colunt. Adeo aberat ab eo, ut defectiones, arma viresque viribus oppositas, aut depositiones animo agitaret.

CAPUT XIV.

An Gregorius II, imbecillitate virium, ab indirecta potestate exercenda, vel saltem ostendenda temperarit.

At forte suum illud objicient, infirmam tum fuisse Ecclesiam, necdum satis viribus confirmatam. Imo infirmissimum in Italia imperium fuisse, hæc Gregorii II ad minacem imperatorem verba testantur : « Ad quatuor et viginti stadia secedet Romanus Pontifex : (quo scilicet imperium non pertingat) ; tum tu, inquit, vade, ventos persequere.[510] » Addit prohibituros reges Occidentis eas injurias, quas beato Petro imperator inferre cogitaret. « Quod, si, inquit, velis experiri, plane parati sunt Occidentales ulcisci eliam Orientales, quos injuriis affecisti. » Etiam, inquit, Orientales ; non nos tantum : et beatum Petrum ; tum : « Totus Occidens, sancto Petro apostolorum Principi, fidei fructus offert. [315]

Quod si quospiam ad evertendam imaginem miseris sancti Petri, vide, protestamur tibi, innocentes sumus à sanguine quem fusuri sunt ; verum in cervices tuas et in caput tuum ista recident.[511] » Neque hæc immerito ille jactabat : Omnino enim putamus reges occidentales, imprimis vero, pietate florentes Sedique apostolicæ deditissimos Francos non fuisse laturos, ut impius imperator sancti Petri templum, et commune orbis christiani sacrarium violaret. Videmus igitur non defuisse sancto Pontifici opportunitatem temporum. Quas vero tum depositiones Gregorius VII non esset comminatus ? Quanta voce intonasset, à se posse non modo adimi imperium, sed etiam tradi alicui occidentalium regum, qui ad bella inferenda ultro parati sint, sola contumelia fidei permoti ? At Gregorio II non is erat animus, necdum enim talia cogitabant.

Et quidem pontificia charitas id effecit ut Gregorius ostentaret imminentem imperatori à tot regibus metum : cæterum Gregorius non erat concitaturus eos. Parati, inquit, sunt ; et sponte ipsi accurrent. Hoc tantum ostentat, regna prædæ exposita, et ultro accensos ad bella principes, titulumque grassanti cupiditati datum, nec tamen id intentat tanto præsidio fretus, et Christi Sedisque apostolicæ contumeliis incitatus : imo vero distinctis utriusque potestatis officiis, profitetur, pontificiæ potestati in republica quidem nihil licere.

CAPUT XV.

Gregorius II confiteri pergit nullam esse suam in rebus civilibus potestatem.

Neque id semel inculcat : sed cum imperator atrocius rescripsisset, ipse secunda epistola data sic incipit : « Accepimus vestri à Deo conservati imperii atque in Christo fraternitatis litteras, meque prorsus vitæ meæ tæduit, quod sententiam non mutaris, sed in eisdem malis perseveres.[512] » At in his obstinatissime perseverantem ut imperatorem salutat ejusque à Deo imperium [316] conservatum colit : tum iterum inculcat illud : « Non sunt imperatorum dogmata, sed Pontificum : militarem et ineptum quem habes sensum et crassum, in spiritualibus dogmatum administrationibus habere non potest. Ecce tibi palatii et ecclesiarum scribo discrimen, imperatorum et Pontificum : agnosce illud, et salvare ; nec contentiosus esto... Quemadmodum Pontifex introspiciendi in palatia potestatem non habet, ac dignitates regias deferendi ; sic neque imperator in ecclesias introspiciendi, et electiones in clero peragendi, neque consecrandi, vel symbola sacramentorum administrandi ; sed neque participandi absque opera sacerdotis ; sed unusquisque nostrum in qua vocatione vocatus est à Deo, in ea maneat.[513] » Videmus in quo reponat Pontificum munus : Non habet, inquit, Pontifex potestatem deferendi regias dignitates. At si tales, quales nunc Romanos Pontifices circumsistunt, consiliarios habuisset, nequaquam dixisset id : Non hanc habet Pontifex potestatem ; sed non hanc habet voluntatem. Non ita Gregorius II, sed plane : Non habet potestatem Pontif ex deferendi regias dignitates, haud magis quam imperator ecclesiasticas ; quo nihil dici potest apertius. At nunc ducatus, marchionatus, regna etiam ipsa atque imperia deferunt ; adeo à prima illa gravitate ac simplicitate defecimus.

Gregorius II, qui tanto à se studio temporalium potestatem amolitur, quid in spiritualibus possit non tacet ; imo : « Persequeris me, inquit, ac tyrannice vexas militari ac carnali manu : nos inermes ac nudi, qui terrenos et carnales exercitus non habemus, invocamus principem exercitus omnis creaturæ sedentem in cœlis Christum, qui est super omnes exercitus supernarum virtutum, ut immittat tibi dæmonem, sicut ait Apostolus,[514] tradere hujusmodi Satanæ in interitum carnis, ut spiritus salvus sit.[515] » Summum ergo illud est, quo potestas pontificia se extendat ; excommunicare nempe, quod est Satanæ tradere ; revera malorum omnium in hac vita extremum, et æternæ damnationis præjudicium ; sed nimis ludibrio habitum, ex quo Pontifices non contenti sua sorte tantaque divinitus tradita potestate, aliena et inferiora occuparunt. [317]

Hæc Gregorius II, fortissimus juxta ac modestissimus Pontifex, rescribit ad minaces cædemque spirantes impii imperatoris litteras. Hanc doctrinam sanctos antecessores suos Gelasium et Symmachum secutus, Christi tradebat ecclesiis. Jam vero quid egerit, utque se gesserit, cum ei imperator toties intentaret necem, latinos scriptores narrantes audiamus.

CAPUT XVI.

De Gregorii II gestis latini historici proferuntur, Paulus Diaconus et Anastasius bibliothecarius : eæ his demonstratur, nihil ab eo, nisi pro tuendo imperio gestum, etiam post anathema imperatori dictum.

Græcos scriptores produximus : Gregorium ipsum animi sui sensa promentem legimus. Jam ad certam gestorum fidem, latinos historicos, his proximos temporibus, Paulum Diaconum, Caroli Magni æqualem, et Anastasium Ecclesiæ Romanae bibliothecarium, noni sæculi historicum audiamus.

Et Paulus quidem Diaconus, libro VI de Gestis Longobardorum, de hoc negotio sic scribit : « Eo tempore Rex Luitprandus Ravennam obsedit, classem invasit, atque destruxit. Tunc Patricius Paulus ex Ravenna misit, qui Pontificem interimerent. Sed Longobardis pro defensione Pontificis repugnantibus, Spoletanis in Salario ponte, et ex aliis partibus Longobardis Tuscis resistentibus, consilium Ravennatium dissipatum est. Hac tempestate Leo imperator apud Constantinopolim Sanctorum imagines depositas incendit. Romano quoque Pontifici similia facere, si imperialem gratiam habere vellet, mandavit. Sed Pontifex hoc facere contempsit. Omnis quoque Ravennæ exercitus vel Venetiarum, talibus jussis unanimiter restiterunt ; et nisi eos prohibuisset Pontifex, imperatorem super se constituere fuissent aggressi.[516] » Hæc quidem sunt quae de Gregorio II scripsit. Quo loco eum pro imperio romano sollicitum, atque alios à defectione prohibentem, non defectionis auctorem, aut tributa prohibentem legimus.

Jam vero Anastasium bibliothecarium audiamus, Pontificum [318] Romanorum vitas ex Ecclesiæ Romanæ scriniis describentem. Sic autem Baronius divisit temporibus ea, quæ Anastasius in vitis, ordine quidem, sed nulla temporum nota, exposuit.

Ad annum Christi 726, Leonis undecimum, refert edictum hoc ab imperatore missum, ut in nulla Ecclesia imago haberetur ; id si Gregorius fieri prohiberet, à suo gradu derideret. Qua de re Anastasius : « Respiciens pius vir profanam principis jussionem, jam contra imperatorem, quasi contra hostem se armavit, renuens hæresim ejus, scribens ubique cavere se christianos, eo quod orta esset impietas talis.[517] »

Ne vero hic mihi tu bella in imperatorem tanquam depositum auctore Pontifice gesta, aut arma carnalia suspicere, cum depositionem, nec ipse Baronius ad hæc tempora, et ad undecimum Leonis annum referri posse putet. Anathema ergo audis, et imperatorem hostem Ecclesiæ judicatum, et arma expedita, sed spiritualia atque apostolica, quæ scilicet renuant hæresim : neque concitatos ad defectionem Italos, sed admonitos ubique Christianos cavere se ; eo quod tanta auctoritate tantæque majestatis nomine, orta esset talis impietas. His anathema clare expressum est, quod post eas quas legimus admonitiones, merito sequebatur.

Et Itali quidem per eam occasionem bella moverunt ; sed quam invito Pontifice, docent sequentia : « Cognita imperatoris nequitia, omnis Italia consilium iniit, ut sibi eligerent imperatorem, et ducerent Constantinopolim. Sed compescuit tale consilium Pontifex, sperans conversionem Principis[518] : » non quasi desperata ea, ipse ultro cum aliis in principem insurrecturus esset ; sed exponit Anastasius quid eum incitaret vel maxime ad rebelles compescendos ; nempe quod speraret principem suis obsequiis delinitum, ad meliorem mentem reversurum ; qua spe et seipsum sustentabat et Italorum mitigabat iras.

Hoc animo eum fuisse res postea gestæ declarant. Nam cum populus, imperatoris duces, qui Pontifici necem intentabant, per tumultum ac seditionem cæderet, « missum Patricium [319] occidere voluerunt, nisi defensio Pontificis nimia præpedisset.[519] » Neque tantùm populum à caedibus prohibebat, verum etiam « ne desisterent ab amore et fide romani imperii admonebat : » adeo non ejus consultu aut instinctu bella civilia movebantur. Sic etiam post dictum anathema, in impii ac sævientis imperatoris obsequio, et ipse mansit, et manere porro omnes voluit. Quin etiam « cum Tiberius Petasius regnum romani imperii usurpare conaretur,... Exarchus hæc audiens turbatus est ; quem sanctissimus Papa confortans, et cum eo proceres Ecclesiæ mittens atque exercitum, profectus est.[520] » En quo studio Exarchum tuebatur eum qui in ipsius vitam toties conjuraverat : quæ Baronius ad annum refert 729, Leonis decimum quartum.

Satis, opinor, Gregorius his omnibus demonstrabat se extrema quæque passurum, potius quam ab obedientia discederet. At eum pro tuendo etiam imperio tanta perpessum, tandem ultimo vitæ, anno Christi 731, Leonis decimo sexto, inducit Baronius « apostolica auctoritate clamantem : Securi ad radicem admota, succidite arborem. Quo tonitru, inquit, excitati fideles occidentales mox desciscunt à Leonis imperio.[521] Quo pertinebat magnifico vocabulo occidentales dicere ; cum pridem Gallia, Hispania, Germania, ipsa etiam Italia magnam partem à romano imperio avulsæ essent ? Ubi vero decretum illud Gregorii, aut à quo est historico memoratum ? Quid autem fuit novæ causæ cur sic repente de imperio decerneret, nihil unquam tale comminatus : imo hæretico diris condemnate atque Ecclesiam persequenti, hucusque obsequendum ratus ? Sane, ut imperator de dicendo anathemate sæpe est à Papa commonitus ; ita, de dicenda depositionis sententia commoneri oportuisset ; neque defuissent, qui novum atque inauditum hactenus de imperatoris depositione decretum memorandum putarent.

Anastasius quidem bibliothecarius nihil prætermisit, quo Gregorius H erga imperatorem impium ejusque asseclas præclare officio esse functus videretur ; neque conticuit quid de Anastasio Constantinopolitano patriarcha decreverit : quem imperatori [320] assentientem Gregorius II extorrem à sacerdotali officio esse mandavit. Atque id Baronius factum esse vult[522] eodem fere tempore, quo imperator ab occidentali dejectus imperio est. Sed cum Anastasius bibliothecarius patriarcham depositum memorant, de imperatore deposito minime tacuisset, pontificiæ potestatis studiosissimus, Sedisque apostolicæ privilegia amplificare potius quam imminuere solitus. Vide autem quid de utroque, de patriarcha nempe, et de imperatore scripserit, « Anastasium Patriarcham extorrem à sacerdotali officio esse mandavit : imperatori quoque suadens salutaria, ut à tali execrabili miseria declinaret commonuit, » Id enim admonendum supererat, postquam imperator etiam anathemata contempsisset. En quam diserte Anastasius bibliothecarius significet sanctum Pontificem de patriarchatu quidem, non autem de imperio adimendo cogitasse. Cætera quæ Baronius nullo auctore, nullo teste, nullo documento memorat, ignoravit : quin etiam demonstravit non haberi à se Leonem pro deposito, quem toto opere imperatorem appellare non cessat.

CAPUT XVII.

Cur Græci illud de tributis Gregorio II objecerint ? Id utcumque se habete an nostræ sententiæ noceat ?

Hæc lectis visisque Ecclesiæ Romanæ actis docet Anastasius, pontificiæ historiæ scriptor vernaculus, cui potius quam Græcis longe positis, nec pari diligentia ac fide ista tractantibus, credimus.

Ac profecto manifestæ indiligentiæ, ne dicam invidentiae, est, quod Græci Gregorii II in Romanum imperium merita prætermittant ; defectiones autem Pontifici de republica Lene meritissimo, ac prohibita tributa et pacta cum Francis foedera ; denique ea omnia quæ in Ecclesiam Romanam apud Orientales invidiosa erant, tantum commemorent.

At enim, inquiunt, in Anastasii ecclesiastica Historia, eadem [321] quæ apud Theophanem de Gregorii defectione prohibitisque tributis legimus. Certe, Namque Anastasii Ecclesiastica Historia, nihil aliud est, quam Theophanis de verbo ad verbum interpretatio. Quærere autem nos oportet, non quæ fidus interpres verterit, sed quæ ex scriniis Ecclesiæ Romanae auctor ipse scripserit.

Idem de Landulfo dicimus, qui in Miscellæ Historiæ centonem à se continuatum,[523] Theophanis Historiam totam, ex Anastasii versione transtulit. Quare hæc omnia nihil aliud quam Theophanem sonant, quem cæteri Græci secuti, defectionem ac tributa prohibita exprobrarint.

Neque Theophanes hæc ipse confinxerit. Hæc enim omnia Leo Imperator sancto Pontifici imputabat, eodem animo, quo, teste Theophane, sanctum Germanum Constantinopolitanum « observans, atque submittens quosdam sermones, satagebat sicubi inveniret eum contra imperium suum agentem ; quatenus hunc ut conjuratorem, non ut confessorem à throno deponeret.[524] »

Neque movere nos debet id quod ipse scripsit Anastasius in Gregorio II : « Paulus Exarchus, imperatoris jussione, eumdem Pontificem conabatur interficere, eo quod censum in provincia ponere præpediebat.[525] » Quis namque non videat ab Anastasio referri, non quid egent Gregorius, sed quid infando sceleri Paulus Ëxarchus, et ipse etiam imperator obtenderit : eodem plane animo, quo Judæi de Christo ipso hæc jactabant ; « Hunc invenimus prohibentem tributa dare Cæsari,[526] » ut mirum non sit servum ac vicarium, eadem qua Dominum calumnia fuisse imperium. Neque vero Gregorii rebus gestis, et tantæ modestiæ ac magnanimitati congruit, litigasse de vectigalibus, cum in reliquis omnibus ad finem usque vitæ romano imperio tam impense studuerit ; aut eum obsecutum dicenti Apostolo : Cui honorem, honorem ; obitum vero esse quæ his cohærent : Cui vectigal, vectigal.[527]

Quod autem commemorant Græci ; et ipse Baronius de fœdere [322] cum Francis inito, id quidem ad Gregorii III ejusque successoris tempora pertinere liquido ostendemus.

Ac si de tributis instant, quid tandem consequentur ? Aliud quippe est abrogare imperium, aliud per aliquod tempus tributa denegare. Certe enim poterant tot in gravibus Italiæ ac civitatis romanæ incommodis, ac Longobardorum incursihus, honestæ et verisimiles ostendi causæ, cur tributa interim negarentur, integra in reliquis imperii majestate : tantoque esset certius Gregorium II nihil de defectione esse conatum, quod Anastasius de negatis tribulis loquens, de depositione ac defectione tacuerit. Denique si tanti interesse putant Gregorium II aliqua saltem ex parte fuisse perduellem, nihil aliud ab invitis extorquebunt, quam ut respondeamus : nos scilicet ejus doctrina nixos, hæc exempla improbare, et Domini jussu sequi quæ docuerit ac dixerit, non quæ gesserit ; atque omnino adhærescere dicenti, apostolico ordine, nullum sibi esse jus in publica munera, potestatem nullam. Cæterum quantumcumque facilis solutio est, veritatis tamen amore ducti, sancti Pontificis tuemur innocentiam, prætendimusque eum, sua ipsius dogmata veneratum, ab imperio romano nunquam recessisse : quod etiam secutorum Pontificum obsequiis ac fide clarius demonstratur.

CAPUT XVIII.

De Gregorio III, Gregorii II successore, ejusque erga Leonem Isaurum et Constantinum Copronymum ejus filium obsequio : de ejus Pontificis duplici legatione ad Carolum Martellum, quarum alteram Baronius Gregorio II assignavit.

Mira confidentia, pace tanti viri dixerim, scripsit Baronius Gregorium II, in deponendo Leone Isauro, « dignum posteris exemplum reliquisse, ne in Ecclesia Christi regnare sinerentur hæretici principes, si sæpe moniti in errore persisterent,[528] » At nunc ex successorum gestis apparebit, à Gregorio II ad posteros non desciscendi, sed obsequendi exempla manasse. [323] Gregorius III ei proximus sedit. Refert autem Anastasius statim atque pontificatum iniit, « persecutione grassante, misisse commonitoria scripta ad imperatores Leonem et Constantinum.[529] » Vides pro imperatoribus haberi, etiam post dictam à, Gregorio II (si quidem Baronio credimus) depositionis sententiam.

Paulo post, eodem teste Anastasio, Gregorius III, habita synodo nonaginta trium episcoporum, decrevit, ut qui imagines improbaret, « sit extorris à corpore et sanguine Domini, vel totius Ecclesiæ unitate atque compage. » Ita synodi anathemata decernebant : depositiones à sæcularibus dignitatibus ne quidem cogitabant.

Exinde memorat Anastasius hæc : « Cuncta generalitas istius provinciæ Italiæ, similiter pro erigendis imaginibus supplicationum scripta unanimiter ad eosdem principes dilexerunt.[530] » Ita pii et orthodoxi etiam in Italia Leoni ut imperatori supplicabant, post ea quoque tempora, quibus Occidentem totum ab eo recessisse Baronius memorat.

Ubi tunc ea exempla, quæ his data esse vult à Gregorio II, ne obstinati hæretici regnare sinerentur ? At eum, quo nemo fuit aut pestilentior, aut obstinatior, Gregorius III non modo regnare sinebat, sed ipse ultro datam ad sanctum Bonifacium archiepiscopum epistolam[531] hac temporis insignivit nota. « Data iv Kalendarum novembris, imperante Domno piissimo Augusto Leone, imperii ejus anno xxiii, sed et Constantino Magno imperatore ejus filio, anno xx, indict. viii : » quod ad annum Christi 739, Gregorii nonum, refert Baronius.[532]

Idem ad eumdem annum[533] refert, quod est ab Anastasio in Zacharia proditum, Gregorium III ejus antecessorem in maximas conjectum esse angustias, cum magna esset turbatio inter Romanos et Longobardos[534] ; ipsa Urbs gravi obsidione à Luitprando Longobardorum Rege pressa, resque in extremum discrimen adductæ essent, nulla à Romanis imperatoribus præsidii spe. « Pro [324] quo, inquit Anastasius, vir Dei, Gregorius Papa, undique dolore constrictus, sacras claves ex confessione beati Petri Apostoli accipiens, direxit navali itinere ad partes Franciæ, Carolo (Martello) sagacissimo viro, qui tunc regnum regebat Francorum, per Missos suos, id est, Anastasium sanctissimum virum episcopum, necnon et Sergium presbyterum, ad postulandum à praefato excellentissimo Carolo, ut eos à tanta oppressione Longobardorum liberaret.[535] » Confugit itaque ad Francos Gregorius III, sed necessitate coactus, nec adversus romanum imperatorem, sed adversus Longobardos, non minus romani imperatoris, quam romanæ civitatis hostes.

Extant etiam Gregorii III litteræ[536] ad Carolum Martellum de tuenda sancti Petri Ecclesia adversus Longobardos, qui eam opprimerent : quibus etiam litteris missa à se sacra munera, ac Petri claves è venerando sepulchro depromptas, sanctus Pontifex commemorat.

Cum autem duplex Legatio à Gregorio III ad Carolum missa sit, quid tractatum cum eo fuerit, nostri historici diligenter tradunt.

Et quidem auctor Appendicis ad Gregorium Turonensem, sive Fredegarius, sive alius quilibet, hujus certe temporis scriptor, hæc prodit : « Eo tempore bis à Roma, Sede sancti Petri Apostoli, beatus Papa Gregorius claves venerandi sepulchri cum vinculis sancti Petri, et muneribus magnis et infinitis, legatione, quod antea nullis auditis aut visis temporibus fuit, memorato principi destinavit, eo pacto patrato, ut ad partes (hoc est, consueto hujus ævi stylo à partibus) imperatoris recederet, et Romanum consulatum præfato Principi Carolo sanciret.[537] »

Easdem legationes copiosius referunt Annales Metenses anno 741 : « Carolus Princeps bis eodem anno legationem beatissimi Gregorii Papæ, ab apostolica Sede directam suscepit, qui sibi claves venerandi sepulchri Principis apostolorum Petri, ejusdemque pretiosa vincula cum muneribus magnis delatis obtulerunt, quod antea nulli Francorum Principi, à quolibet Præsule romanæ urbis directum fuit. Epistolam quoque decreto Romanorum [325] Principum sibi prædictus Præsul Gregorius miserat, quod sese populus Romanus, relicta imperatoris dominatione, ad suam defensionem, et invictam clementiam convertere voluisset.[538] » Eodem vero anno obiisse Carolum refert, diviso inter filios Francorum regno.

Ex auctore Appendicis statim memorato, contendit Baronius[539] à Gregorio II missam legationem adversus imperatorem, eamque ab hac Gregorii III legatione diversam, errore manifesto. Nullam enim legimus à Gregorio II ad Carolum missam legationem ; et quam auctor Appendicis à Baronio laudatus, atque Annales Metenses narrant, eam ad Gregorii III tempora constat pertinere ; atque illi quidem auctores binam legationem memorant à Gregorio missam, sed eodem anno. Quare utraque ad Gregorii III tempora refertur ; diserteque tradunt primam legationem eam fuisse, quam Sedes apostolica ad Francorum misisset Principes. Nulla igitur erat ad Martellum missa legatio ; neque Gregorius II quidquam egisse videtur cum eo principe, nisi ut Bonifacium ad Germanos directum tueretur. Qua de re extant Gregorii II epistolæ, septima ad Martellum, et octava ad Bonifacium.[540] Quod autem Græci ad ejus tempora hanc legationem referre videantur, hoc ideo contigit, quod utrumque Gregorium, alterum alteri proxime succedentem, facile confuderunt.

Majoris momenti est quod Gregorius III, apud Fredegarium et Annales Metenses, ab imperatore recessisse videatur ; quippe qui instiget Martellum ut ab eo recedat, et accepto consulatu, populi romani tutelam suscipiat. Sed hæc nihil ad nostram quæstionem. Profecto enim quærimus, an propter hæresim decreto edito depositus fuerit à Romano Pontifice Leo persecutor. At franci scriptores nihil tale tradunt : hæc enim apud eos vidimus : « Scripsisse Gregorium, decreto Romanorum Principum, quod sese populus romanus, relicta imperatoris dominatione, ad suam defensionem et invictam clementiam convertere voluisset. » Nulla hæresis mentio, nullum decretum, cujus Pontifex auctor extiterit. Imo ipse, decreto Romanorum Principum, scribit : [326] « Populus romanus ad extrema redactus per Longobardos, invictum defensorem quærit. » Probaverit Gregorius III quod ipsa necessitas extorquebat : pro grege Pastor optimus ad Carolum Martellum intercessor extiterit, ac remedium aliquod rebus desperatis quæsierit, aut quærendum suaserit ; quanquam hoc nec historiæ produnt, quid ad nos ? Hæc quidem non ad decreti apostolici auctoritatem, sed ad rerum tractandarum industriam modumque pertinent. Quam autem Pontifices à defectione abhorrerent, sequentia demonstrabunt.

CAPUT XIX.

Zacharias in obsequio perstitit : Stephanus II, pro imperio conatus omnia, nonnisi necessitate ad Francos refugit : ad eos translatum imperium sub Leone III, cum græci imperatores ad fidem catholicam rediissent.

Gregorius quidem III, has inter angustias, paulo post est mortuus. At sanctus Zacharias Pontifex ei successor datus, statim atque respiravit, totum eo se convertit, ut Exarchatum Ravennatem imperio conservaret. Refert Baronius ex Anastasio, ad annum 743, ubi etiam id notat : « Es his vide quam injustæ sint querelæ Orientalium de Romano Pontifice, quod exuerit occidentali imperio orientales imperatores.[541] » Non ergo, quod Baronius paulo ante volebat, à fide et obedientia romani imperii, aut Pontifices recesserant, aut ipsi Italos repellebant.

Quin ipse Imperator Constantinus Copronymus, Leonis Isauri filius, ac paternæ impietatis hæres, sancto Pontifici reipublicæ bene gestæ dedit testimonium, atque ejus rei gratia, prædium quoddam concessit Romanæ Ecclesiæ : « Hac saltem ex parte, inquit Baronius, ei placere desiderans qui ob hæresim omnino sciret se illi displicere[542] : » neque cessavit unquam pro imperatore habere Copronymum, quem eo minus agnoscere debuisset, quod Leonis depositi, si quid Baronio credimus, filius, ipse patrem impietate et crudelitate superaret. [327]

Stephanus vero II,[543] recurrit quidem ille ad Pipinum Francorum Regem, sed postquam « cerneret ab imperiali potentia nullum esse subveniendi auxilium : » ita Baronius post Anastasium.[544]

Quin ipse Pontifex, de rebus imperii in Italia tuendis, ad impium et persecutorem Constantinum Copronymum legatos misit, rediitque cum ejus legatis Joannes « imperialis Silentiarius, deferens jussionem imperialem, in qua inerat insertum : ad Regem Longobardorum (Aistulphum) eumdem sanctissimum Papam esse properaturum, ob recipiendam Ravennatium urbem, et civitates ei pertinentes.[545] » Hæc Anastasius, qui jussioni Stephanum paruisse memorat. Neque refugit legationem ab imperatore hæretico impositam sanctissimus Pontifex, quod reipublicae causa, pium id sanctumque duceret. Sed quid impetraret à superbis hostibus, inermis imbecillisque imperatoris nullo exercituum robore suffulta legatio ? Vix à Longobardorum manibus Francorum auctoritate Stephanus se proripuit ; ac tum adversus eos ad Pipinum confugit, cum omnia alioquin desperata essent.

Neque vero peccare se putabat in Romanum Imperatorem, si Romam, bello sine viribus suscepto, perituram, salvam esse mallet sub Francorum tutela, quam eversam ac perditam frustraque renitentem, in Longobardorum tamen manus devenire[546] ; neque tantum imperio perire, sed etiam è medio tolli, pari Ecclesiæ ac reipublicæ discrimine.

Neque interea sanctus Pontifex à romano Imperatore penitus recedebat : sed utcumque poterat, sustentabat imperii dignitatem, Constantinumque Copronymum pro imperatore legitimo agnoscebat : cum etiam à Franciâ reversus, pactoque cum Francis fœdere, hanc privilegio Fulradi ac sancti Dionysii adponeret temporis notam : « iv Kalendas Martii, imperante Domino piissimo Constantino à Deo coronato, magno imperatore, anno xxxviii.[547] » Nullum omisit titulum, qui ad imperatoriam [328] honorilicentiam pertineret, demonstravitque se ad nullius extranei principis tutelam confugiturum fuisse, si romano imperatori aliquid virium superesset.

Sic agebant cum impio Copronymo paternæ hæresis sævissimo atque obstinatissimo defensore ; ad hæc etiam auctore insanæ synodi, quæ se septimam appellabat.[548] En ut hæreticos regnare non sinerent.

Post Stephanum II, Romani Pontifices Francis quidem addicti erant, quibus defensoribus necessario uterentur. Cæterum, exemplo Stephani, Constantinum et Leonem ejus filium, pro hereditariis Augustis habuere. Ac Paulus I, teste Anastasio,[549] « suos missos cum apostolicis obsecratoriis, atque admonitoriis litteris, præfatis Constantino (Copronymo), Leoni (item Copronymo, à parente Constantino in imperii societatem assumpto) Augustis direxit pro restituendis imaginibus ; » ut in Paulo I refert Anastasius.

Hoc jure hæreditario Constantinus Leonis Copronymi filius, sub Irenes matris tutela imperavit. Hi Nicænam synodum II convocarunt, et antecessorum hæresim à sancta synodo condemnatam, penitus abjecerunt. Ad eam vero synodum vocatus ab imperatoribus Adrianus Papa legatos misit cum litteris sic inscriptis : « Dominis piissimis et serenissimis imperatoribus ac triumphatoribus... Constantino et Irenæ Augustis.[550] » Quibus proinde Constantinum agnoscit pro hærede legitimo legitimorum imperatorum. Acta sunt hæc anno 785.

Sub his Augustis, ac postea sub eodem Constantino solo, fides catholica floruit. Eo mortuo, cum jam Leo III pontificatum gereret, devenit imperium ad Irenem solam ; neque ita multo post Carolus Magnus Romæ Augustus est appellatus, anno 800.

Ex hac rerum serie satis intelligitur male à Baronio, male à cæteris dictum, imperatores à Pontificibus propter hæresim fuisse depositos, translatumque ea de causa ad Francos imperium : cum [329] contra pateat, etiam dum hæretici fuere, haud minus pro imperatoribus in Italia quoque, et Romæ, et à Pontificibus fuisse habitos ; ac translatum denique ad Francos imperium, cum abjecta hæresi, Irene catholica mulier imperaret.

Patet etiam Pontifices primum confugisse ad Francos, non propter hæresim imperatorum, sed necessitate per Longobardos facta, rebus scilicet desperatis, nullaque alia præsidii spe : quo factum est, ut etiam imperante Constantino Irenes filio, catholico principe, sub Francorum tutela necessario remanerent.

CAPUT XX.

An valeant allatæ à Baronio causæ, cur Constantino Irenes filio, catholico imperatori, imperium restituendum non fuerit ; Adriani I locus nihil ad rem ; recapitulatio dictorum de iconoclastis imperatoribus : de fide illis servanda Orientalis Ecclesiæ sensus : illi imperatores in coronatione jusjurandum dederant de tuendis Ecclesiæ dogmatibus ac ritibus : ex his argumentum.

Scripsit Baronius Constantinum Irenes filium, catholicum licet, ac de fide catholica bene meritissimum, tamen « non fuisse dignum habitum, cui restitui deberet imperium, quod ablatos à prædecessoribus hæreticis imperatoribus archiepiscopatus et episcopatus, qui immediate essent sub juribus Romanæ Ecclesiæ, et dempta ejus amplissima patrimonia, admonitus licet per Adrianum Pontificem, minime restituere voluisset.[551] » Jam æquus lector judicet, ecquid sit verisimile, propter aliquot prædia et aliquot episcopatuum immediatam subjectionem, neganda fuerit Constantino Irenes filio, catholico principi, à piis Pontificibus imperatoria dignitas, quam Leoni Isauro, Constantino et Leoni Copronymis, hæreticis, impiis, persecutoribus, illaesam mansisse vidimus.

Neque illud est validum quod Baronius memorat ex Adriano I, quod nempe de Constantino ad Carolum Magnum hæc scripserit : « De diœcesi sanctæ nostræ Ecclesiæ Romanæ, tam [330] archiepiscoporum quam episcoporum, seu de patrimoniis, iterum increpantes commonemus ; et si noluerit ea sanctæ nostræ Ecclesiæ, Romanæ restituere, hæreticum eum pro hujusmodi erroris perseverantia esse decernemus.[552] d Decernemus, inquit. Minas audimus, et fortasse nimias : sed certe tantum minas, et tantum initum animo consilium, non prolatum decretum. Quid porro ad rem nostram : Hæreticum decernemus ? Esto : an et illud addit ? Imperio in æternum privatum declarabimus. Quale autem illud est, ut propter excommunicationem, forte decernendam, imperio indignus sit, cum hæresis manifestæ damnatos Leonem Isaurum, Constantinum Copronymum et Leonem ejus filium, haud minus pro imperatoribus habitos esse constet ?

Sed esto, Constantinus episcopatus aliquot ac prædia retinens, indignus imperio sit, saltem occidentali : nam de orientali nemo litem movebat. Quid hoc ad Irenem ? Pessima quidem mulier, sed nihil ad rem nostram ; cum nullius sceleris rite postulata, nedum condemnata sit. Hæreses insectabatur, fidem tuebatur, fovebat Ecclesiam, ditabat ecclesias ; nemo Ecclesiæ Romanæ res ab ea repetierat. At illa sub ipsa imperii initia, toto Occidente statim mulctata est. Quo jure, suo loco facile exponemus.[553] Certe id non hæresi, non ulli impietati, non persecutioni, non etiam anathemati tribuendum esse, luce est clarius.

Huc accedit Orientalis Ecclesiæ testimonium. Ea enim Romanis Pontificibus adhærebat, iisque anathematizantibus hæreticos imperatores obsecuta erat : denique ab imperatoribus extrema quæque patiebatur, neque eo secius in obsequio persistebat. Sanctus etiam Germanus Constantinopolitanus antistes, egregius ille his temporibus fidei catholicæ propugnator, teste Baronio, « reprehendebat Italos, quod ita penitus ab imperatore resiliissent.[554] » Extat enim in græco codice Orientalium canonum, ejusdem sancti Germani epistolæ fragmentum, in eos qui ab imperio descivissent. Non ergo placebat ista defectio, etiam hæresis causa. Sancti quique Martyres sub Leone et Constantino tanta passi, ipsos nihilominus pro imperatoribus salutabant. Id passim acta [331] Martyrum à Baronio relata testantur.[555] Iidem martyres, et sanctus Germanus, Paulus, Tarasius, Constantinopolitani antistites, aliique episcopi contemnunt quidem Leonem Isaurum de fide decernentem, quod id alienum esset ab imperatoria dignitate et potestate : nullam illi movent litem de iis quæ in civilibus pro imperio statuisset. Sancta ergo Orientalis Ecclesia anathematizatos quosque principes, pro veris principibus coluit.

At profecto Romanus Pontifex haud minus orientali quam occidentali Ecclesiæ præsidebat ; ac si depositi imperatores essent, haud minus in Oriente quam in Occidente eis abrogaretur imperium ; turpissimumque fuisset Romanis Pontificibus, sibi et Occidenti, deposito imperatore, consulere, contemnere Orientem longe graviora passum, cum ab imperatoribus apud se agentibus premeretur.

Sic tota Ecclesia catholica, quacumque patebat, Leonem Isaurum, dirum persecutorem, et Constantinum Copronymum triginta et amplius annis sævientem, Leonemque IV haud minus crudelem, pro imperatoribus habuere : ac totis sexaginta annis, quibus impia domus vastabat Ecclesiam, de movendo imperio per decreta legitima, nemo in Oriente, nemo in Occidente, non plebs, non episcopi, non religiosi, tot licet vexati suppliciis, non ipsi Romani Pontifices cogitabant.

Attamen omnia intervenerant propter quæ deponi oportere imperatores adversarii docent : hæresis, pertinacia, immanis persecutio : ad hæc, quod maximi ponderis esse volunt, violatum jusjurandum, quandoquidem imperatores Ecclesiæ, Deo teste, spoponderant, se in religionem nihil novitatis inductores.

Scribit enim Theophanes, sanctum Germanum Constantinopolitanum, Leoni Isauro « reduxisse ad memoriam ejus sponsiones ante susceptum imperium sibi factas, Deo in fideijussorem dato, quod in nullo Ecclesiam commoturus esset à suis apostolicis et divinitus traditis ritibus.[556] »

Hæc autem cum ita se haberent, non modo persecutorem pro imperatore colebant ; verum etiam, qui per eam occasionem [332] seditiones cogitarent, atque ab imperio deficerent, gravi, quoad poterant, auctoritate comprimebant ; adeo ab hominum mentibus hæc aberant, in quibus nunc spem Ecclesiæ et Pontificis robur collocatum volunt.

CAPUT XXI.

Noni sæculi exempla ; Ludovici Pii imperatoris depositio : hæc et inde secuta, impia, irrita, nulla, male intellecta, nihil ad rem, nobisque potius favent quam adversariis : an expectata, ad restituendum Ludovicum, Gregorii IV auctoritas.

Nono sæculo memoranda nobis est depositio Ludovici Pii imperatoris et Francorum regis, per Lotharii filii impiam ac nefariam factionem, protractis in consensionem sceleris, non modo proceribus ac militibus, verum etiam episcopis, Ebbone Rhemensi seditionis incentore. Quanquam enim hæc paulo post communi consensione rescissa sint, ac teste Baronio, « rem per vim ac metum actam, coloratamque falso religionis pigmento, nemo non dixerit, atque improbarit[557] ; » non desunt tamen, qui hæc quoque infanda ac toti Ecclesiæ detestata, nobis objiciant. Nempe, inquiunt, extant et apud Baronium et in conciliorum libris Compendii acta, quibus titulus : Exauctoratio Ludovici Pii episcoporum nomine publicata.[558] Ex his autem patet Ludovicum Pium, anno 833, imposita publica pœnitentia, deposuisse cingulum militare, judicatumque ab episcopis, secundum canones id consequi, « ut post tantam talemque pœnitentiam, nemo ultra ad militiam sæcularem redeat, » quod idem profecto erat, ac regno exclusisse : idque adeo fas esse episcopis judicabant, ut etiam Ludovicus ab ea sententia eorum auctoritate absolvi se vellet. Scribit enim coævus auctor vitæ Ludovici : « Imperator episcopali ministerio voluit reconciliari, et per manus episcoporum armis accingi consensit.[559] » Quin etiam Baronius Gregorii IV Papæ auctoritate restitutum eum fuisse, ex Paulo Æmilio rerum [333] francicarum scriptore, et Mariano Scoto antiquiore annalista, probare nititur.[560]

Nos autem, etsi ea, quæ à rege imbecilli et per proditionem deposito, atque à seditiosis episcopis, inaudito exemplo, sunt gestæ, ut nulla et irrita contemni potuerunt ; tamen, veritatis amore ducti, rem ipsam expendimus, proferimus acta causamque nostram adjuvari iis, paucis demonstramus.

Et primum quidem, quoniam vidimus hujus temporis episcopos eo maxime nixos fuisse, quod imposita publica pœnitentia, atque abjecto cingulo militari, non liceat ultra ad militiam sæcularem redire, id qualecumque sit, nihil ad reges pertinere facile demonstramus, eorum quoque auctoritate qui talia gesserunt.

Certe constat paulo antea, anno scilicet 822, eumdem Ludovicum Pium ab iisdem episcopis gallicanis, in Attiniacensi conventu pœnitentiam publicam suscepisse. Quo quidem in conventu, auctor vitæ Ludovici, à Baronio relatus, etiam supra memoratus, hæc gesta narrat : « Anno 822, Ludovici nono, dominus Imperator, primo quidem fratribus reconciliari studuit, quos invitos attonderi fecerat, deinde omnibus quibus aliquid læsuræ intulisse videbatur. Post hæc autem palam se errasse confessus, et imitatus Theodosii Imperatoris exemplum, pœnitentiam spontaneam suscepit, tam de his, quam de iis quæ in Bernardum nepotem[561] (Caroli Magni) fecerat.[562] » Hunc autem excæcatum neci tradiderat.

An ergo in eo conventu, ubi omnia pacate atque ordine gerebantur, de tollendo per militiæ omittendæ speciem imperio quidquam episcopi cogitarunt, audiamus quid hujus temporis auctor scripserit[563] ? « dcccxxii, Ludovicus Imperator sacerdotum usus consilio, de omnibus quæ publice perperam gessit, publicam pœnitentiam egit, et post hæc cuncta, quæ in regno suo corrigenda invenire potuit, corrigere atque emendare curavit, » Non ergo regno amovendos per pœnitentiam publicam, sed ad regnum bene administrandum animandus esse putabatur. [334]

Idem scribit Agobardus Lugdunensis : « Sacer et religiosus Dominus noster Imperator, evocato conventu in Attiniaco, agebat strenue, providens de omnibus utilitatibus commissorum sibi populorum.[564] »

Hic ille est Agobardus, qui anno postea 833, vix undecim elapsis annis, in Compendiensi conventu,[565] libello edito, gloriatur se accessisse ad eorum episcoporum partes, qui pœnitentia publica imposita, spem omnem reditus ad militare cingulum Ludovico ademere : quæ Attiniaci iisdem episcopis, cum de iisdem pene criminibus ageretur, ne quidem in mentem inciderant.

Quam autem impie et præter fas omnia Compendii gererentur, vel ex eo liquet, quod non piguit episcopos adscribere inter scelera, pro quibus Ludovicus pœnitentiæ addictus est, etiam illa maxime, quæ Attiniaci jam expiata erant ; cum à Deo præscriptum sit, et sacris canonibus toties inculcatum, non bis vindicabis in idipsum : quod etiam ejus ævi scriptores seditiosis episcopis merito exprobrabant.

Hæc primo loco notamus : secundo loco dicimus, quæ Compendii acta sunt, acta esse in Ludovicum jam privatum, jam depositum, atque omnino ad quæstionem nostram non pertinere.

Id vero testantur ipsa acta Compendii, ipsaque horum actorum inscriptio, quam apud Baronium, et in Conciliorum quoque voluminibus legimus : qua inscriptione constat hæc omnino gesta esse contra Ludovicum, postquam regno privatus est.[566]

Acta ipsa sic habent : « Nos episcopi, sub imperio Domini et gloriosissimi Lotharii Imperatoris constituti, anno Incarnationis Domini Jesu Christi dcccxxxiii, ejusdem principis i. » Ergo Lotharium pro imperatore habebant, non jam Ludovicum : cui, aiunt, etiam acta hæc, post subtractam potestatem, et, potestate privato, id unum superesse, ne animam perderet. Eumque ideo appellant, non jam imperatorem, sed venerabilem virum. Agobardus quoque in libello suo aperte declarat acta hæc esse, « præsidente serenissimo et gloriosissimo Lothario imperatore, adversus ignaviam Domini Ludovici venerandi quondam imperatoris. » In hoc ergo conventu Lotharium pro imperatore, Ludovicum pro privato habebant.

Itaque Ludovicus non coronam, non purpuram, non alia quævis ornamenta regalia deposuisse fertur : sed ut miles duntaxat cingulum et gladium, referente Thegano, actis attestantibus,[567] omnibus fatentibus.

Quando autem, et quomodo depositus fuerit Annales produnt : nulla scilicet vel in speciem forma legitima, quæ in tanto facinore nulla esse potuisset ; sed per vim et scelus apertum ; factione filiorum ejus, Lotharii præsertim, qui regiam sibi potestatem vindicarat, defectione militum, ducum proditione, consensione procerum, quibus episcopi, primi scilicet inter proceres, assentiebantur, Ebbone Rhemensi sceleris hortatore : qui quidem episcopi postquam hæc cum cæteris egissent proceribus, nempe id sibi ut sacerdotibus reservabant, ut imponerent privato eam pœnitentiam, qua reditum ad militiam intercludere niterentur.

Cæterum inter omnes constat, neque à Lothario et proceribus jure potuisse deponi Ludovicum, neque ullo item jure prohiberi potuisse ab episcopis, quominus ad regnum revocaretur, revocatusque consueto regendæ militiæ munere fungeretur ; atque omnino hæc omnia nulla, irrita, absurda, impiis conatibus esse gesta, magno bonorum omnium luctu. Quare summo omnium applausu Theganus chorepiscopus, vir optimus atque sanctissimus, ejus ævi scriptor, in Ebbonem sic invectus est : « Crudelis, cur non intellexisti præcepta Domini ? Non est servus super dominum suum ; quamobrem contempsisti præcepta apostolica : Omnibus potestatibus superioribus subditi estote : non est potestas nisi à Deo, et iterum alias dicit : Deum timete ; regem honorificate. Tu vero nec Deum timuisti, nec regem honorasti.[568] » Satis ergo intelligebant, quam inviolata esset, et ab omni alia potestate immunis, divino etiam jure, potestas regia. Quare nec fraus illa scelusve diu valuit, sed statim ad officium Franci rediere.[569] Ebbo depositus ; acti in exilium reliqui : Lotharius omnium fuit [336] execrationi : campus ille, in quo Ludovicus desertus fuerat, Campus mendacii dictus, ad tantæ proditionis infamiam sempiternam : totaque ea res inter exempla pessima, divinâque ultione reprobata, ab ævo sequente ac secutis Conciliis relata est.[570] Quod ergo Ludovicus, ut auctor vitæ prodit, per episcoporum manus armis accingi consensit ; factum id, ut et ipsi dissolverent quod male fecerant, datumque est id timori imbecillis principis ; non quod vim haberent ullam, quæ per metum, errorem ac proditionem acta, ne in privatum quidem valuissent : resque tanta omnium, non modo consensione, verum etiam exultatione contecta est, nihil ut sit vanius, quam recurrere Romam, ac Ludovici restitutionem Gregorii IV auctoritati cum Baronio tribuere. Certe ejus ævi auctores in ea restitutione, ne Gregorium quidem nominant. Marianus Scotus, à Baronio laudatus, primum post trecentos scripsit annos : tum ne id quidem dixit quod Baronius memorat : imo vero hæc habet, anno 835 : « Pipinus et Ludovicus patrem suum restituerunt in regnum, » nulla Gregorii mentione facta. Paulum Æmilium nostri ævi scriptorem à Baronio allegatum nihil moramur ; totaque hæc historia certo argumento est, quantum episcopi etiam perduelles ab eo abessent, ut per episcopale ministerium deponi posse principem cogitarent.

CAPUT XXII.

Lotharii Junioris excommunicatio, propter Valdradam, nulla unquam depositionis mentione.

Eodem procedente sæculo, Lotharius Junior, imperatoris Lotharii supra memorati filius ac Ludovici Pii nepos, idem Austrasiæ Rex, repudiata Teutbergâ legitima conjuge, ac Valdradâ pellice superducta, Romanos Pontifices merito concitavit. Et quidem Nicolaus I, doctissimus juxta ac fortissimus Pontifex, insanis amoribus irretito excommunicationem intentat ; de regni privatione ne cogitat quidem. « Cavendum est, inquit, ne cum ea (Valdradâ scilicet jam excommunicata) pari mucrone percellaris [337] sententiæ, ac pro unius mulieris passione et brevissimi temporis desiderio vinctus et obligatus, ad sulphureos fœtores et ad perenne traharis exitium.[571] » Ac paulo post : « Cæterum præcave ne quando nos secundum Domini præceptum duos aut tres testes adhibeamus ; imo vero ne hoc Ecclesiæ sanctæ dicamus, et, quod non optamus, fias cunctis sicut ethnicus et publicanus. » Neque quidquam inculcat aliud, cum ea de re longe plurimas ad proceres, ad episcopos, ad reges Lotharii patruos, ad ipsum Lotharium, easque fortissimas atque amplissimas litteras dederit.

Ergo extrema omnia, quæ ecclesiastica potestate fieri possent, interminatus, nihil de depositione somniabat ; quod quidem si ecclesiasticæ potestati concessum his temporibus cogitassent, non defuissent Nicolao rei exequendæ vires, cum Lotharii patruos ac præsertim Carolum Calvum ejus regno inhiare intelligeret.

Quod autem scribit ad Ludovicum et Carolum reges, Lotharii patruos, « dilatam à se vindictam in eum, ne sanguis effunderetur, et ne bella excitarentur[572] ; » non hæc eo pertinent, quasi ipse Pontifex Lothario regnum adimere, aut alteri tradere moliretur, sed quod principes adversus Deum et Ecclesiam contumaces, contemptu et odio populorum, civilibus bellis agitari soleant.

Cæterum non modo adhibitas in Lotharium excommunicatio-

is minas, verum etiam datam excommunicationem ipsam, hæc Nicolai ad episcopos in regno Lotharii constitutos scribentis verba testantur : « Nostræ communionis cum mœcha sibi sociata et suis fautoribus ipse dudum factus est exsors.[573] » Quo etiam factum, ut excommunicatione perculsum Carolus ad osculum atque colloquium admittere recusaret, ut legimus in Capitularibus[574] ; neque eo secius pro rege habet, neque uspiam increpiti proceres, ac populi, qui in ejus obsequio permanebant : aut excommunicatum licet, Nicolaus I et Adrianus II regni extorrem fuisse, aut futurum esse pronuntiant. [338]

CAPUT XXIII.

Adrianus II Carolum Calvum à Lotharii mortui regno deterret excommunicatione ; quam grave Francis visum fuerit terrenis rebus immiscuisse se Pontificem, nihil de depositione cogitantem : Hincmari locus,

Posteaquam Lotharius per apertam Dei vindictam extincto est, Adrianus II Carolum Calvum ejus patruum, ab ejus regno invadendo gravibus deterret minis : captum jam et occupatum regnum, Ludovico imperatori Lotharii fratri reddendum, eadem interminatione præcipit ; neque tamen aliud quidquam præter excommunicationem, et beati Petri Romanam Ecclesiam protegentis iram intentat : « Si quis contra fecerit, excommunicationis nexibus, vinculis anathematis obligatum, in gehenna cum diabolo deportandum » declarat.[575] De regni privatione, quod nihil ad suam potestatem pertineret, gravissimus licet et minacissimus Pontifex, ne verbum quidem facit.

Attamen illa etiam excommunicatio, quod temporalis regni gratia lata erat, Francis gravis visa est. Scribit enim Hincmarus ad ipsum Pontificem[576] respondisse ipsos non defuisse regi justas causas, cur regnum Lotharii occuparet, ab ejus regni proceribus invitatus ; ac Ludovico quidem tacite exprobrabant, quod ad regnum obtinendum Papæ excommunicationes adhiberet. Dicebant autem episcopis, qui pontificia mandata attulissent : « Petite Domnum apostolicum, ut quia rex et episcopus simul esse non potest, et sui antecessores ecclesiasticum ordinem, quod suum est, et non rempublicam, quod regum est, disposuerunt, non præcipiat nobis habere regem, qui nos in longinquis partibus adjuvare non possit, contra subitaneos et frequentes, paganorum impetus ; et nos Francos non jubeat servire, quia istud jugum sui antecessores nostris antecessoribus non imposuerunt, et nos illud portare non possumus, qui scriptum esse in sacris libris [339] audimus, ut pro libertate et hæreditate nostra usque ad mortem certare debeamus. » Addebant : « Non convenit uni episcopo dicere, ut christianum, qui non est incorrigibilis, non propter propria crimina, sed pro terreno regno alicui tollendo vel acquirendo, nomine christianitatis debeat privare, et eum cum diabolo collocare. » Denique : « Si Domnus apostolicus vult pacem quærere, sic pacem quærat, ut rixam non moveat ; quia nos non concredemus ut aliter ad regnum Dei pervenire non possimus, si illum, quem ipse commendat, regem non habuerimus. »

Hincmarus hæc, Francorum procerum nomine sic explicat ; ut à se collegisque probata satis aperte significet. Quæ responderit jubenti Pontifici, ut à regis excommunicati alloquio, præsentia, salutatione abstineret, quamque hæc omnia evanuerint, supra exposuimus.[577] Hæc docent, si quis tum regna decretis bullisque pontificiis dari aut adimi contendisset, quam Galli exhorruissent, qui adeo exarserunt cum ne quidem talia Romani Pontifices cogitarent.

CAPUT XXIV.

Eodem nono sæculo Stephani V epistola ad Basilium Imperatorem, de finibus utriusque potestatis.

Eodem sæculo ix, Photianum illud schisma est conflatum ; quo initio, adversus Romanam Ecclesiam Græca Ecclesia rebellavit. Atque idem ipse Photius à Romanis Pontificibus sæpe prostratus, adnitente VIII generali Synodo, Joannis VIII fœda indulgentia, et Basilii Macedonis Græci Imperatoris auctoritate, valentior resurgebat. Resurgentem Marinus, Adrianus III, Stephanus V, resumptis viribus conterebant. Hic Basilium ecclesiastica invadentem his verbis coercebat : « Licet ipsius Christi Imperatoris similitudinem geras in terris, rerum tamen mundanarum et civilium tantum curam gerere debes, quod etiam precamur ut ad multos annos præstare valeas. Quo igitur pacto à Deo largitus es nobis terrenis rebus præesse ; ita etiam nos per Principem [340] Petrum spiritualibus rebus Deus præfecit. Accipe, quæso te, benigna fronte quæ sequuntur : datum est tibi curare ut tyrannorum impietatem et feritatem gladio potentiæ concidas, ut justitiam ministres subditis tuis, ut leges condas, ut terra marique militares copias disponas : hæc est præcipua cura potentiæ et principatus tui. Gregis cura vero nobis commissa est, tanto præstantior, quantum distant à cœlo ea quæ in terris sunt.[578] » Sic docet eminere regia potestate pontificiam potestatem, quod hæc majoribus rebus præsit, non profecto, quod illam ea temporalium ad spiritualia subordinatione quam fingunt, in ordinem cogere ac loco movere posset. Hæc scripta sunt ad annum Christi circiter 885. Ea tum modestia agebatur.

CAPUT XXV.

Eodem sæculo Fulconis Rhemensis locus à Perronio objectus.

Per eadem fere tempora, Fulconis Rhemensis nobis objicitur auctoritas, qui eodem sæculo exeunte, anno scilicet 898, perturbatissimis Galliæ rebus, licentius scripserit ad Carolum Simplicem, Ludovici regis filium, quem regno pulsum, sex annorum puerum, ex hostium manu Fulco eripuerat, domique diutissime aluerat : mox puerum adhuc, ac sua tantum opera patrio regno restitutum, prisco cathedræ suæ jure Rhemis inunxerat : unus denique adversus Eudonem regem à proceribus electum, totoque fere regno potientem, auctoritate, opibus, armis etiam sustentabat, quibus scilicet tum Ecclesia Rhemensis praevaleret. Ad eum igitur Fulco hæc scripsit, cum se improvidus, atque ad extrema redactus adolescens, adversus prævalidos hostes, Normannis idololatris regnum invadentibus sociaturus esse videretur : « Sciatis, inquit, quia si hoc feceritis, et talibus consiliis acquieveritis, nunquam me fidelem habebitis : sed et quoscumque potuero, à vestra fidelitate revocabo ; et cum omnibus coepiscopis meis vos et omnes vestros excommunicans, æterno anathemate [341] condemnabo. Pro fidelitate, quam vobis servo, haec gemebundus scribo ; quoniam cupio vos secundum Deum et secundum sæculum semper esse honoratos, et non Satanæ, sed Christi adjutorio, ad debitum vobis conscendere regni fastigium.[579] » Hæc Fulco patria veluti libertate, ad octodecim annorum scribit adolescentem, quo, trepidum vixque regnantem, atque ex ope pendentem sua, gravibus minis ab impia societate deterreret. Atque interim quod ipse proprio nomine scripserat, diligenter secernit ab iis, quæ coepiscoporum nomine minitaretur : « Cum episcopis, inquit, æterno anathemate condemnabo, » Regemque, et qui simul in impiam societatem consensissent. At suo nomine, ut procerum primus, atque in regno maxima pollens auctoritate : « Nunquam me fidelem habebitis, et quoscumque potuero à vestra fidelitate revocabo. » Hujusmodi vero minas per ea tempora passim à proceribus adversus imbecillem regem, infirmissimo imperio ac regno jam à Carolinâ stirpe ad aliam familiam inclinato, pridem inolita superbia jactatas, si quis ad certum jus legitimique exempli auctoritatem trahat, næ ille non jam Romano Pontifici atque omnibus episcopis, sed omnibus omnino proceribus permittat omnia adversus regiam majestatem. Certe hic nihil synodice, nihil legitimo ordine gestum ; sed unius viri factum ; imo vero non factum, sed dictum, nullo effectu consecuto, nullo antea, nullo postea exemplo legimus. Hæc illa sunt, quibus jus novum omnibusque retro sæculis inauditum sancire se posse arbitrantur »

CAPUT XXVI.

Atto Vercellensis, Burchardus Vormatiensis, decimi sæculi auctores proferuntur.

Decimo sæculo Attonis episcopi Vercellensis claret auctoritas. Is igitur epistola ad Valdonem[580] episcopum multa de regibus, eaque superiorum sæculorum traditioni consentanea tradit. Hæc [342] imprimis de fidelitate perversis etiam regibus præstanda[581] : Davidis ac Samuelis exemplo Christique auctoritate observandos eos : supremam eorum esse solique Deo subditam potestatem, evictum ex illo Davidis : Tibi soli peccavi ; atque ex interpretatione Cassiodori, ea quam supra retulimus[582] : tum quanta cautela bonis obsequendum, cum nec malos repellere liceat, atque ex Chrysostomo, esse « in potestate populi facere regem quem vult ; factum, de regno repellere, non in ejus potestate[583] ; » utque « fidelitatem quam jurando regi promiserint inviolabilem, teneant,[584] » Nondum scilicet juramenta fidelitatis solvi à pontifice cogitabant. Hæc de Attone paucis, ne ab aliis Patribus jam audita cum lectoris taedio repetamus. His liquet priscam traditionem proximis etiam Gregorii VII temporibus viguisse.

Per eadem tempora floret beatus Burchardus, Vormatiensis episcopus, doctus, ac pius canonum compilator. Ibi Decretorum libro xv, multa de regum suprema atque à Deo constituta, solique Deo subjecta potestate, ex sancto Isidoro Hispalensi collecta legeris : neque hic, neque alibi quidquam de deponendis regibus, aut solvendo fidelitatis sacramento legitur, ut in secutis postea canonistis. Nondum hæc decreta, nondum hi tituli vel nomine noti erant : nondum enim Gregorius VII prodierat.

Quare cum eodem sæculo exeunte, Robertus rex Francorum,. Hugonis Capeti filius, ea commisisset, propter quæ excommunicandus videretur, dicta quidem ea sententia est : de deponendo eo, aut de obedientia deneganda nihil tentatum, nihil dictum, nihil cogitatum fuit. Sed tanta res paulo diligentius pensitanda.

CAPUT XXVII.

Eodem sæculo decimo, Robertus Francorum rex excommunicatus, nulla depositionis mentione.

Roberti Francorum regis historiam Baronius ex coaevis auctoribus sic refert.[585] Anno 998, Robertus incestum conjugium cum [343] Berthâ sibi affinitate conjuncta fecerat, cui conjugio cum episcopi faverent, à Gregorio V merito reprehensi sunt. Id scribit sanctus Pontifex Leo IX ad Henricum Roberti filium, Ivone Carnotensi referente.[586] Ea reprehensione commoti, « omnes fere Galliarum episcopi virum et uxorem communi simul sententia excommunicavere. » Petrus Damiani cardinalis, vir doctissimus atque sanctissimus, hæc scripsit.[587] Scriptum item in Historiæ Aquitanicæ fragmentis, ex Pithœi collectione editis (alii Historiæ Francorum fragmenta vocant ) quod agnoscens (illicitum nempe Roberti conjugium) Papa Gregorius totam Franciam anathemate percussit. His subdit nota illa de Berthæ monstroso partu[588] ; quibus Robertus ad se reversus, ac deinde cum toto regno anathemate est absolutus. Sub tam tremendo anathemate, per omnes episcopos, atque ipsum postea Romanum Pontificem pronuntiato, nemo scripsit, nemo intellexit detractum aut detrahendum Roberto imperium ; neque in republica quidquam immutatum fuit. Quod Petrus Damiani refert, « à regis societate recessisse universos, et tantum duos servulos ad necessarii victus officium[589] » remansisse, vel inflatum est ab iis qui pio viro hanc historiam enarrarunt, vel ita temperandum, ut neque intermissa sint à publicis regni administris necessaria officia, sine quibus regna, ne modico quidem tempore stare possunt. Cæterum si publica officia vel tantillum cessassent, tali interregno, ac necessario secuta rerum confusione, omnes historiæ personarent. [344]

CAPUT XXVIII.

Undecimi sæculi exempla et testimonia sub Leone IX et Victore II, paulo ante Gregorium VII : Petri Damiani, ejusdem Gregorii VII familiarissimi, locus à Baronio reprehensus.

Undecimo sæculo, ante Gregorium VII, nemo ab antiqua traditione discesserat.

Anno 1052, sanctus Leo IX, profectus est in Germaniam ut inter Henricum II imperatorem et Andream Hungariæ regem, post atrocia bella pacem componeret. Qua de re Hermannus Contractus ad annum eum sic habet : « Dominus Leo Papa ab Andrea accitus, cum pro pace componenda intervenisset, imperatorem ab obsidione avocavit, eumque sibi per omnia consentaneum inveniens, sed è contra Andream consiliis suis minus parentem exponens, offensus, eique excommunicationem, utpote delusa Sede apostolica, minitans, cum imperatore discessit.[590] » Audis excommunicationem minitans, non sane depositionem. Nondum hæ formulæ invaluerant, nondum ille, quem vidimus, Gregorii VII ritus, quo minabatur regibus, nisi obtemperarent, se ab eorum obedientia subditos populos repulsurum.

Necdum eam formam noverat Victor Ii, anno 1055, cum petente imperatore Henrico II, ab eo pontifice concilioque Turonensi decretum est : Ferdinandum Castellæ et Leonis regem, « nisi desistat à cœpto, excommunicatione percelli, et universam Hispaniam ipsi subjectam interdicto subjici debere.[591] »

Per ea tempora Petrus Damiani, Romanæ Ecclesiæ cardinalis, episcopus Ostiensis, Hildebrandi tum archidiaconi cardinalis, mox Gregorii VII familiaris, sanctitate, doctrina ac pœnitentiæ christianæ mira laude floruit. Is ab episcopis arma tractari studiosissime prohibebat : « Cum præsertim, inquiens, inter regnum et sacerdotium propria cujusque distinguantur officia ; ut rex [345] armis utatur sæculi, et sacerdos accingatur gladio spirituali, qui est verbum Dei. De sæculi enim principe Paulus dicit : Non sine causa gladium portat ; Dei enim minister est, vindex in iram ei qui male agit. Ozias rex, qui sacerdotale usurpat officium, lepra perfunditur : et si sacerdos arma corripit, quod utique laicorum est, quid meretur[592] ? » Prorsus ex prisca disciplina. Quæ si quis intellexerit, haud magis arma, quam cætera temporalia ac civilia, ab ecclesiastica potestate, ut quidem ecclesiastica est, penitus amovebit.

Cum autem objicerent Leonem (IX) bellicis usibus se frequenter implicuisse Pontificem, nihil hæc moratus exempla, respondet : « Numquid hoc legitur vel egisse, vel litteris docuisse Gregorius (ille Magnus scilicet) qui tot rapinas ac violentias à Longobardorum feritate est perpessus ? Num Ambrosius bellum arianis se suamque Ecclesiam crudeliter infestantibus intulit ? Numquid in arma Sanctorum quispiam traditur insurrexisse Pontificum ? » Qui si deponi reges, substitui alios, atque ad ea decreta statuenda, bella civilia concitari vidisset, eodem profecto jure inclamaturus esset : Num Longobardos reges Gregorius ; aut Arianos Ambrosius deposuisse legitur, aut adversus eos Sanctorum quispiam traditur insurrexisse Pontificum, aut fidelitatis sacramenta solvisse, aut ad arma sumenda subditos populos incitasse ?

Sensit Baronius quo ista pertinerent, atque allatis Petri Damiani verbis, hæc adscribere non veretur : « Hucusque Petrus Damiani, cui catholica dogmata penitus adversantur, quibus hæresis errore notantur omnes, qui ab Ecclesia Romana, cathedra Petri, è duobus alterum gladium auferunt, nec nisi spiritualem concedunt.[593] » En quales hæreses comminisci, et sanctissimis viris ac de Sede apostolica bene meritissimis exprohrare non dubitant. [346]

CAPUT XXIX.

Ejusdem Petri Damiani sub Alexandro II, proximo Gregorii VII antecessore, insignis locus, quo docet utrasque potestates, et discretas esse, et supremas et socias.

Summa ejus, quam tradidimus, doctrinæ fuit, utrasque potestates et esse discretas, et ia suo ordine supremas, et interim socias. Ea de re extat ejusdem Petri Damiani locus egregius, quem eo diligentius notari peto, quod, ejus doctrina, quædam difficultates postea subortura facile dissolvantur.

Petrus igitur Damiani anno 1062, sub Alexandro II, proximo Gregorii VII antecessore, adversus Cadaloum Parmensem[594] Antipapam scripsit dialogum, qui inscribitur : Disceptatio Synodalis : quo in dialogo hanc tractat quæstionem : an Alexander II sine auctoritate imperatoris rite electus fuerit, adversus consuetudinem, et concessa imperatoribus privilegia. Petrus Damiani ea quidem privilegia agnoscebat : sed regis puerilitatem, ac necessitatem causabatur. Qua quidem in Disceptatione, multa de regum, multa de Pontificum auctoritate occurrebant ; istud imprimis, quo sanctus cardinalis sermonem conclusit : « Amodo igitur, dilectissimi, illinc regalis aulæ consiliarii, hinc Sedis apostolicæ comministri, utraque pars in hoc uno studio conspiremus laborantes, ut summum sacerdotium, et romanum simul concederetur imperium : quatenus humanum genus, quod per hos duos apices in utraque substantia regitur, nullis, quod absit, partibus, quod per Cadaloum nuper factum est, rescindatur : sicque mundi vertices in perpetuæ charitatis unione occurrant, ut inferiora membra per eorum discordiam non resiliant, et [347] quatenus ab uno Mediatore Dei et hominum, hæc duo, regnum scilicet et sacerdotium, divino sunt conflata mysterio ; ita sublimes istæ duæ personæ tanta sibimet unitate jungantur, ut quodam mutuæ charitatis glutino, et rex in Romano Pontifice, et Romanus Pontifex inveniatur in rege, salvo scilicet suo privilegio Papæ, quod nemo præter eum usurpare permittitur. Cæterum et ipse delinquentes, cum causa dictaverit, forensi lege coerceat, et rex cum suis episcopis super animarum statu, prolata sacrorum canonum auctoritate, decernat ; ille tanquam parens paterno semper jure praeemineat ; iste velut unicus ac singularis filius, in amoris illius amplexibus requiescat.[595] » Posteaquam hæc scripsit vir sanctissimus, paulo ante Gregorii VII pontificatum, moritur.

Hic ambæ potestates inter se ut duo apices comparantur : his sua in utraque substantia, terrena scilicet et cœlesti, assignantur officia : eæ, ut principes, suoque in ordine supremæ, sociali tantum fœdere conjunguntur, non altera alteri in suis quidem rebus subditur ; et quo jure regi permittitur, ut super animarum salute, sed ex canonum auctoritate decernat, eodem jure permittitur Pontifici, ut delinquentes etiam pœnis temporalibus, sed forensi lege, non innata sibi potestate coerceat : quæ multum aliena sunt ab ea subordinatione, eâque in temporalibus, licet indirecta, sed tamen suprema et absoluta, ipsique Pontifici innata et congenita potestate quam jactant.

Quod autem Papæ suum salvum esse vult privilegium, quod nemo præter eum usurpare permittitur ; hoc eo certe pertinet, ne quod proclive erat, ac per ea tempora usitatissimum, imperator etiam vetita et inconcessa tentaret, atque ut, quemadmodum subdit, Papa, tanquam parens paterno semper jure præemineat : non ia eo profecto, ut alienum eliam invadat officium, et utramque substantiam, terrenam ac cœlestem, in ambos divino numine disperdam, quocumque nomine sibi vindicet. [348]

CAPUT XXX.

Gesta sub Alexandro II et Gregorio VII usque ad inceptum annum 1076. Dictorum in hoc libro circa primam quæstionem summa et conclusio.

Hæc ergo societas ambarum potestatum, innato cuilibet ac supremo jure sua tutantium ; sub Alexandro II, Gregorii VII antecessore, vigebat. Et ille quidem, anno 1073, Henricum Teutonum atque Italiæ regem, in ordine regum III, imperatorum IV, Romam vocavit, ad satisfaciendum pro simoniaca hæresi, aliisque nonnullis emendatione dignis. Sic ipse Baronius, ex Conrado Abbate Urspergensi docet. Memorat idem Baronius, ex Lamberto Schafnaburgensi, horum temporum historico elegantissimo pariter et diligentissimo, ausum esse imperatorem prohibere Thuringos, ne ab episcoporum synodo ad Sedem apostolicam appellarent.[596] Nihil hactenus aliud nec in historiis nec in citatione apparet, præter causas ecclesiasticas. Cujus autem pœnæ interminatione vocatus sit imperator, an excommunicationis, ut fieri solebat, an depositionis, tacent historici. Sed ipso silentio, nihil extraordinarium aut novum intervenisse probant. Quin etiam Gregorius VII, Alexandro paulo post mortuo, negotium prosecutus, citat ille quidem Henricum anno 1076, sui pontificatus quarto, sed qua pœna intentata auctores diserte memorant. Nempe denuntiatum ei est Papæ nomine, ut se Romæ sisteret ad secundam feriam secundæ hebdomadæ in Quadragesima ; ac nisi dicto die judicio se sisteret, « sciret se absque omni procrastinatione eodem die de corpore sanctæ Ecclesiæ, apostolico anathemate rescindendum esse. » Hæc refert Baronius ex Lamberto Schafnaburgensi.[597] Eadem habet auctor Historiæ Saxonici belli ; « Si sacris canonibus noluisset rex obediens existere, et excommunicatos à societate sua repellere, se eum velut putre membrum anathematis gladio ab unitate sanctæ matris Ecclesiæ minabatur [349] abscindere. » Hactenus more majorum, pro ecclesiastica potestate, anathema, non depositionem comminatur. Quomodo huc decurrerit, ad alteram hujus tractationis partem attinet. Quamobrem hic figamus pedem, ac reliqua in suum mittamus locum. Hic quidem demonstrasse sufficiat ad Gregorium usque VII, imo ipso Pontifice, ad annum 1076 jam incœptum, totis fere undecim sæculis, nullum exemplum occurrere, quo delinquentes reges à Pontificibus depositione mulctati sint, aut ulla depositionis interminatione à gravissimis quibusque sceleribus deterriti : cum magnis viribus magnisque animis polleret Ecclesia, ac toties eædem causæ intervenerint, propter quas Gregorius VII ac secuti Pontifices à se id maxime fieri posse confisi sunt.

Quid autem memoro reges ? Imo, cum tot extiterint in privata fortuna impii, scelerati, hæretici, nihil unquam juris in eos Ecclesia sibi sumpsit, utcumque Ecclesiæ essent nocentissimi nisi ut sacris arceret, vel à sacerdotali ordine moveret. Cæterum in eorum bonis, fortunis, familia, civili ac temporali statu, nihil omnino tentavit, nihil à se immutari posse credidit. In exilium acti sunt passim hæretici, sed ab imperatoribus : quod officium ubi imperatores omisere, sua quidem peregit ; at in temporalibus nihil aggressa Ecclesia est : mulctati auro hæretici, sed item ab imperatoribus ; non id Ecclesia decernebat, sed ab imperatoribus decerni interdum supplicabat. Id conciliorum acta, id Patrum monumenta testantur. Atqui ecclesiasticæ rei plerumque conducit animadverti, non tantum in reges, sed etiam in privatos, ac si illi ratiocinio locum damus, ab ecclesiastica potestate posse ea fieri in rebus etiam temporalibus, quæ saluti animarum, reique ecclesiasticæ necessaria videantur ; haud minus privati quam reges sua dignitate, honore, possessione, familia dejiciendi erant. Verum id Ecclesia nunquam sibi tribuit. An vero imperatores magis quam privatos in potestate habebat ? Aut quæ familias intactas relinquebat, imperia commoveret ? Absit ; ac succurrit illud Tertulliani : « Quod in neminem licet, id forte nec in ipsum (imperatorem scilicet) qui per Deum tantus est.[598] »

CAPUT XXXI.

An valeat id quod Perronius cardinalis ad antiquitatis exempla responderit.

Ex antedictis vero facile solvitur Perronii cardinalis, tanto viro, nisi vehementissime fallor, parum digna responsio. Is celebri illa oratione in conventu totius regni habita, ait : Juliani et aliorum quorumdam exemplis haud magis concludi, deponi non posse reges, quam non posse excommunicari : quippe qui ut depositi non sunt, ita nec nominatim excommunicati.[599] Qua responsione nihil est vanius. Quorsum enim, quæso, pertineret nominatim excommunicari Iulianum, quasi non ipse se ab Ecclesia satis insolenter atque impie abrumperet ? Aut vero non satis fureret in christianos, nisi etiam ultro exacerbarent inani illata contumelia ? Non id profecto res poscebat, ut excommunicarent impium et contemptorem, qui nihil nisi talia derideret, plebi vero christianæ satis ipse per se execrationi esset. Dejicere imperio, subtrahere ei plebis obsequium, ac robur exercitus oportebat, si quidem fas fuisset. Quidni enim ? cum et vires et animi supputerent, neque Ecclesiæ res in gravius unquam discrimen adductæ fuissent. Hoc primum : tum, si Ecclesia, primis illis sæculis, ab impiis excommunicandis, atque hæreticis, aut sceleratis regibus interdum abstinuit, quando satis eos existimavit notatos esse, aut alia id argumenta suaserunt ; at sæpe in alios principes vim suam exeruit. An non enim Anastasium et Leonem Isaurum, ejusque successores, Lotharium etiam juniorem Regem, et alios nominatim etiam excommunicatos vidimus ? Quin Ecclesia, ipsa comminatione, quid in reges quoque posset, ostendit ? Denique, si de regibus censura ecclesiastica tacuisset, exerebat se certe in privatos : cum interim Ecclesia, quanta poterat voce inclamaret : reges in ecclesiasticis haud minus sibi subjici, quam cæteros, neque enim personarum acceptionem esse apud Deum.[600] Neque vero necesse est id probari, quod nemo negaverit. Jam vero [351] exsurgit invicta argumentatio : censuram suam Ecclesia, suam illam à Christo traditam in irrogandis spiritualibus pœnis potestatem, ab ipsa christianitatis origine, ubique terrarum, et semper, exeruit in principes, in privatos, in clericos, in laicos, effectu, judiciis, interminatione gravi : at eam, quam ipsi tribuunt, potestatem delicta coercendi per temporales pœnas, scilicet depositiones et privationes ipsius auctoritate irrogatas, totis mille et quod excurrit annis, nusquam in principes, nusquam in laicos, nusquam sententia dicta, nusquam interminatione demonstravit : quam ergo certum est, vim illam adhibendæ delictis pœnæ spiritualis, per sese Ecclesiæ institutione Christi convenire ; tam perfecto certum est, vim adhibendæ pœnæ temporalis non ipsi à Christo esse datam, nihilque omnino est verius, quam quod asserimus : potestatem illam non esse Ecclesiæ à Deo datam, quam tot labentibus sæculis nunquam exercuerit, nunquam agnoverit.

CAPUT XXXII.

An ejusdem Perronii cardinalis distinctio valeat, paganos inter principes et christianos, aut Ecclesiæ fidem juratos : romanum imperium pridem christianum, alia christiana regna ; necdum tamen memorata potestas reges deponendi.

Quod autem idem Perronius eloquentissimus cardinalis, miro ambitu apparatuque verborum venditabat, à paganis regibus maximo haberi discrimine eos reges regnaque, quæ jam Christo colla subdiderint, et Christum Regem agnoverint[601] ; id vero cum sponte corruit, nullo unquam in Scripturis ac traditione Patrum hujus discriminis vestigio ; tum ex antedictis perspicue confutatur. Ecce enim in undecimo versamur sæculo : sexcenti fere anni sunt, ex quo sanctus Remigius id quod est hic à cardinali Perronio memoratum, Clodoveo dixit : Mihi, depone colla, Sicamber[602] : necdum aliquid inaudivimus de regibus, judicio ecclesiastico, regni privatione damnandis. Atque, ut jam anteriora [352] sæcula omittamus, sexto Ecclesiæ sæculo, Anastasius ; octavo, Leo Isaurus, ejusque successores fidem Ecclesiæ ejurati ; et tamen hæretici ac persecutores, romanum imperium Rornamque ipsam obtinebant : cum multis ante sæculis sanctus Augustinus romanum imperium christianum appellasset. Notum illud : hæresi Pelagiana « universam Romanam Ecclesiam, romanumque imperium, quod Deo propitio christianum est, fuisse commotum.[603] » Eoque antiquior Optatus Milevitanus scripserat : « Ecclesiam esse in imperio romano, quod Libanum appellat Christus in Canticis Canticorum, cum dicit : Veni, sponsa mea, veni de Libano, id est, de imperio romano.[604] » Ratus, id quod erat, romanum imperium ipsi Evangelio, ipsique Ecclesiæ propheticis vocibus ac singulari providentia dedicatum. Quo factum, ut Roma caput gentium, in Ecclesiæ religionisque caput consecrata fuerit, Christique imperio prisci Curii, Fabii, Scipiones, ipsi etiam Cæsares nescii majorique vi acti, militarint.

Quin etiam sub paganis imperatoribus, persecutione fervente, eam cum Ecclesia romani imperii conjunctionem Patres intelligere visi, cum Melito Sardianus, in Apologia ad Marcum Aurelium data, annotaret sub Augusto incœpisse prædicationem evangelicam,[605] eo scilicet tempore, quo imperatores summa cum potestate Romæ esse coeperunt, « congenitamque imperio romano christianam philosophiam, » ipsi imperio ornamento ac præsidio fuisse ; tanquam eam, quæ secuta est romani imperii cum Ecclesia Christi, societatem præsagirent.

His ergo completis, quæ prophetica eloquia praedixerant, tamen imperium romanum, jam christianum, jam Christo consecratum, Constantii, Juliani, Valentes, Anastasii, et alii innumerabiles hæretici atque persecutores tenuerunt, nihil prohibente Ecclesia, cum etiam, id quod illi gravissimum putant, ipsi imperatores dato sacramento, Christo Regi addicti essent.

Nempe Christiani intelligebant imperium romanum, hospitam in terris atque peregrinam complexum Ecclesiam, haud minus [353] eadem regnandi jura servare ; neque obesse religionem imperio, quod non illa fecisset, sed omnibus numeris absolutum ingressa esset. Unde illa manarunt sancti Optati Milevitani donatistas increpantis,[606] cum adversantibus christianis imperatoribus immodeste obstreperent : « Non enim respublica est in Ecclesia, sed Ecclesia est in republica, hoc est, in imperio romano, » et cætera, quæ jam retulimus ; quo deinde concludit : « Merito Paulus docet orandum esse pro regibus et potestatibus ; etiamsi talis esset imperator, qui gentiliter viveret : quanto quod Christianus, quanto quod Deum timens, quanto quod religiosus, quanto quod misericors ? » Ut hæc quidem causa sit studiosioris obsequii in imperatorem, quod sit christianus : cæterum imperium gentili æque ac christiano constet. Atque hæc de regibus hæreticis, aut propter scelera exosis, usque ad Gregorii VII tempora dicta sint.

CAPUT XXXIII.

Altera Quæstio : an nullo quoque interveniente peccato, propter ecclesiasticam utilitatem, reges deponendi visi sint ab ecclesiastica potestate ? Childericus regum Merovingianorum ultimus. Cap. Alius, 15, q. 6, ex Gregorio VII ; Glossa in illud caput : majorum de eo capite sententia.

Altera pars hujus, quam impugnamus, sententiæ est : ab ecclesiastica potestate deponi principes etiam innocuos, si id res Ecclesiæ postularint. Jam ergo tantæ rei, quæ proferant, exempla videamus.

Primum istud produnt in Childerico Rege, medio octavo sæculo, anno scilicet Domini 752, quod imprimis notari volumus, ut statim animadvertant quam hæc tot sæculis inaudita fuerint.

Legamus postea quomodo factum referat Gregorius VII : « Zacharias Papa Regem Francorum deposuit, et omnes Franci genas à vinculo juramenti, quod sibi fecerant, absolvit.[607] » Hæc libro IV epistola ii ; libro vero VIII, epistola xxi, paulo fusius : « Alius item Romanus Pontifex (Zacharias videlicet) Regem Francorum, non tam pro suis iniquitatibus, quam pro eo quod tantæ [354] potestati non erat utilis, à regno deposuit, et Pipinum Caroli magni imperatoris patrem, in ejus loco substituit, omnesque Francigenas à juramento fidelitatis, quod illi fecerant, absolvit[608] : » ex quibus Gregorii verbis conflatum est caput Alius sub Gelasii nomine, à Gratiano per summam temporum inscitiam editus.[609]

Hic notanda verba quædam : primum illa : Non tam pro suis iniquitatibus, quam pro eo quod tantae potestati non erat utilis. Certissimum enim est Childericum nullius sceleris fuisse accusatum : quod autem Glossa hic memorat in verbum, inutilis ; id ita interpretandum esse, quod fuerit dissolutus cum mulieribus et effeminatus ; absurdam interpretationem quis non videat ? Sed tamen Glossatorem puduit, innocuum principem ac nullius unquam sceleris postulatum, tamen depositum fuisse : quare hæc falsa et inania de mulierum amoribus, nullo unquam auctore, commentus est. Quod vero addit, si tantum inutilis fuisset, dandum ei coadjutorem, satis profecto ostendit quam parum probaret deponi principem eo nomine, quod esset inutilis. Ex quibus manifestum est glossatores romanos, quantumvis potestati pontificiæ faveant, adeo puduisse eorum quæ Gregorius VII dixerit, ut ea qua poterant interpretatione mollirent.

Secundo nec repetam de verbo, deposuit, quod idem Glossator, ut nimium, ad hunc modum molliendum censuit : Dicitur deposuisse qui deponentibus consensit.

Tertio, notandum illud : Substituit Pipinum, quod adeo est manifeste nimium, ut à nullo indirectæ potestatis vel studiosissimo defensore, Romano Pontifici tribui posse putem. Si enim non modo reges ac domum regnatricem solio exturbare, verum eliam nobilissimum regnum, ejusque optimates, populumque universum eligendi libertate privare, sibique jus designandi principis arrogare potest : non video jam quid in regna non possit, aut cur non eum pro uno omnium gentium à Deo constituto imperatore habeamus.

Quare, cum audimus auctoritate Zachariæ Pipinum Childerico fuisse substitutum, nisi intelligamus consilio id, non imperio factum, omnino nimii, adeoque vani sumus » [355]

Quartò, notandum verbum illud, à juramento fidelitatis absolvit : quod à nullo idoneo auctore proditum gesta declarabunt.

Atque hæc quidem Gregorii VII verba sunt : quomodo autem rem omnem intellexerint, qui post eum scripsere nostri antecessores, paucis exponere erit operæ pretium.

Summa est ; Deposuisse, id est, deponendum consensisse, suasisse, consuluisse, idque volentibus ; jam consilium à Papa, ut à viro sapiente ac patre spirituali, exquisitum : at si pro imperio aliquid decrevisset, nunquam permissuros fuisse Barones regni Franciæ.[610]

Gerson vir maximus sub Carolo VI, libro de Potestate ecclesiastica, consideratione xii, ad adulationem refert, quod de « depositione unius regis Franciæ per Papam Zachariam dicitur, tanquam papalis auctoritas transferre possit gentes et regna.[611] »

Almainus vero sub Ludovico XII hæc scripsit : « Quia tunc temporis non erat universitas Parisiensis,... et sic pauci erant docti in Francia, habuerunt recursum ad Papam[612] : » adeo abhorrebant ab eo, ut putarent Francorum Regem à Papa pro potestate fuisse depositum.

Neque est prætermittendum, id quod Philippi Pulchri tempore à Joanne Parisiensi, nobilissimo Prædicatorii ordinis theologo, scriptum est : « Non oportet ex ejusmodi factis singularibus, quæ interdum ex devotione ad Ecclesiam, vel personam ecclesiasticam, vel ex favore, vel ex causa alia, et non ex debito jure fiunt, argumenta sumere[613] ; » quo uno responso tota objectio statim concidit.

Sed quandoquidem hoc exemplo maxime abutuntur, ut rei veritas elucescat, gestorum seriem ab alto repetitam referimus. Cujus tractationis non is est scopus, ut quid jure, quid injuria factum sit, inquiramus ; sed ut statuamus seu jure, sive injuria factum, nihil omnino ad hanc causam pertinere. [356]

CAPUT XXXIV.

Rei sub Zacharia gestæ series : regni Francici status : evictum hæc nihil ad nostram quæstionem pertinere.

Post Dagobertum I, anno Christi circiter 641, Sigeberto et Clodoveo II ejus filiis, Francorum in Austrasiâ et Neustriâ regibus, cœpit majorum-domûs auctoritas invalescere. Exinde sub Clodovei II liberis ac secutis regibus, nomen ac titulus imperii penes reges, vis penes majores-domûs fuit. Hi exercitibus summo jure imperitabant : regia auctoritas, etiam apud milites, vilis ac nulla habebatur.

Primus hic gradus est, quo regia infringi cœpit auctoritas : constituto scilicet totius consensione gentis ordinario magistratu, eoque perpetuo, qui summæ rerum suo jure præesset, militiamque omnem in potestate haberet. Neque reges id sibi saltem reservaverat, ut eum magistratum designarent ipsi : consensione procerum creabatur, ac semel constitutus, inconsulto rege, omnia peragebat.

Interim Ansegisus inclyta stirpe prognatus, ac sancti Arnulphi filius, majoris-domûs nomine, rerum potitus in Austrasiâ, Martino et Pipino Heristello liberis[614] tantam auctoritatem reliquit, ut ejus regni principes summo jure fierent, ad annum circiter Christi 687.

Is secandus gradus, quo majores-domùs Austrasiani regni, summo et absoluto jure, facti principes hereditarii, nulla jam in Austrasiâ regum potestate.

Huic principatui ad se unum postea devoluto, Pipinus Heristellus, magna victoria de Neustriis reportata, adjunxit majoris-domus in Neustriâ potestatem, totamque Franciam suis subegit legibus, ac Francorum princeps dictus est, anno Christi 691. [357]

Is Austrasiæ principatum, ac majoris-domûs in Neustriâ dignitatem suis hæreditariam fecit ; qui tertius gradus est. Eo autem jure Carolus Martellus ejus filius, Dux et princeps Francorum fuit summa potestate, nullo rege in Austrasiâ, in Neustriâ diversis regibus, sed nomine tenus : quippe quos Carolus Martellus regeret, crearet, amoveret, reficeret, prout collibitum erat. Gesta hæc sunt ab anno 714 ad annum 741, quo Carolus Martellus victoriis clarus obiit, totius Franciæ principatu, non modo ad se translato consensione gentis, verum etiam inter filios, Carlomanum et Pipinum, summa ac suprema potestate diviso.

Carlomano, ad annum Christi 747, monachatum professo, Pipinus rerum potitus est : Childericus, ultimus Merovingianæ stirpis, regis nomen obtinebat, nulla potestate.

Nihil hactenus de Sede apostolica audivimus dictum : tantæ mutationes una procerum totiusque gentis consensione factæ ; summique principatus vis, in sancti Arnulphi domum transiit, repugnante nullo.

Hoc rerum statu, cum Pipinus universi Francici nominis, summo cum imperio ac totius gentis consensu, hæreditarium principatum teneret ; regia familia regnum abdicasse, seu potius ipsa penitus interiisse videbatur, abjectâ quidem regni cura, ipsaque potestate in alium magistratum, eumque hæreditarium translata. Eo enim statu non unus aut alter rex, sed tota domus regia ; nec jam personarum vitio, sed ex ipsa rerum constitutione erat inutilis : inutile quoque ac vanum ipsum nomen regium, et quo inutile, eo etiam noxium dissolvendae scilicet, atque dissipandæ reipublicæ natum ; neque stare poterat regni corpus, quod in duas familias tanquam in duo capita scinderetur : cum utraque familia, jure successionis parto, supremæ potestatis, altera vim ac rem, altera titulum propagatura esset. Cui ut incommodo mederentur, anno 749, collecti optimates una cum Pipino consilium habuerunt, ut regis nomen cum ipsa potestate conjungerent. Placuit consulere Zachariam Papam in hanc formam, auctore hujus ævi referente : « Si ita manere deberent Franci, cum pene nullius essent potestatis (reges) solo regio nomine contenti. Quibus legatis Romanus Pontifex respondit : illum [358] debere vocari regem qui rempublicam regeret. Detonso igitur Childerico, et in monasterium detruso, mos Franci Pipinum sibi regem constituunt.[615] »

Hic profecto videmus, ut in magna et ambigua re, exquisitum consilium, quo nullum esset gravius, Sedis nempe apostolicæ. Proposita difficultas : An ita manere deberent Franci, regia potestate scilicet à regio nomine separata ? Responsum datum : Debere vocari regem, qui rempublicam regeret. Nempe de nomino quæsitum et responsum est, cum de re constaret, ac vim ipsam principatus, totius consensu gentis, penes Pipinum esse nemo dubitaret.

Accepto responso, Pipinus rex est constitutus, sed à Francis : Franci, inquit, sibi Regem constituunt ; neque enim à Pontifice postulabant, ut id ipse faceret, sed interrogabant, rectene id ipsi facturi essent.

Eamdem consultationem huic ævo proximus et Caroli Magni familiaris Eginhardus, his verbis refert : « Missi sunt Burcardus et Folradus Romam ad Zachariam, ut consulerent Pontificem de causa regum, qui illo tempore fuerunt in Francià, qui nomen tantum regis, sed nullam potestatem regiam habuerunt. » Hæc consultatio. « Secutum est responsum : melius esse illum regem, apud quem summa potestatis consisteret *. » Jam ergo potestas ipsa penes Pipinum erat, non à Pontifice concessa, sed totius consensione gentis Pipino attributa. Cætera Eginhardi postea memorabimus : nunc ad auctores ejus ævi redeamus.

Fredegarius seu ejus continuator hæc scripsit : « Quo tempore una cum consilio et consensu omnium Francorum missa relatione, à Sede apostolica auctoritate percepta, præcelsus Pipinus electione totius Franciæ in sedem regni cum consecratione episcoporum et subjectione principum, cum Regina Bertradane, ut antiquitus ordo deposcit, sublimatur in regno.[616] » Vides qua potestate rex sit sublimatus. Nempe electione totius Franciæ. Antecessit, ut in magna re à Francis ipsis missa relatio seu consultatio [359] ad Zachariam Pontificem, tum ab ipso responsum, seu auctoritas, quæ vox latine persæpe consilium sonat. Neque tamen negamus justæ decisionis loco fuisse profectum à tanta Sede, ex ipsa totius gentis consultatione, responsum. Sed aliud est, datum ambigentibus, gravissima etiam auctoritate, consilium, aliud prolatum de rebus civilibus ordinandis pro potestate decretum.

Reliqui scriptores passim consultum et interrogatum Zachariam referunt[617] : Papæ secutam responsionem memorant : quam modo consilium, modo auctoritatem, modo consultum, modo mandatum, modo pro honorificentia Sedis apostolicæ jussionem, sanctionem, imperium etiam nonnulli appellant : quæ voces, quoniam diversissimæ virtutis sunt, ad unum sensum, ex rei gestæ serie reducuntur : nempe, ut quæ Zacharias consultus interrogatusque responderet, consuleret, mandaret, hoc est, ejus ævi vulgari et nota significatione, rescriberet, id Franci proceres, quasi jussionis certæque auctoritatis loco sponte acciperent, atque ex Pontificis sententia rem gererent, eo magis, quod ipsis placita eorumque rationibus consentanea respondisset.

Quare omnes uno ore scribunt totius electione gentis Pipinum constitutum ; quique in explicando Zachariæ decreto, imperii voce usus est scriptor coaetaneus, à doctissimo sanctissimoque viro Joanne Mabillonio Benedictino in opere Diplomatico relatus, hæc addit : « Pipinus rex pius per auctoritatem et imperium sanctæ recordationis Domini Zachariæ Papæ, et unctionem sancti chrismatis per manus beatorum sacerdotum Galliarum, et electionem omnium Francorum, in regni solio sublimatus est.[618] »

Ergo auctorum omnium consensione liquet, Pipinum electione Francorum regem fuisse factum, neque alia ratione dejectum Childericum : ut hæc ad Zachariam referre, proprio ac stricto, ut aiunt, verborum sensu, nihil aliud sit, quam toti antiquitati illudere.

Cæterum quod Bellarminus ejusque asseclæ, post Gregorium VII, de exsoluto per Zachariæ auctoritatem fidelitatis sacramento passim inculcant, nulla hujus rei apud auctores istius vel [360] proximæ ætatis mentio est ; magnique interest, quid auctores ipso rei gestæ tempore, vel ejus recente memoria scripserint, ab iis secernere, quæ posterioribus sæculis conjectura vel ratiocinio addiderint ; neque tantum auctorum verba, sed etiam ipsa rei series contestatur, id egisse proceres Francos ; non ut Pontifex regem pro potestate tolleret aut faceret, aut jusjurandum suo arbitrio solveret ; sed tantum, ut ab ipsis, magno auctore, magna res ageretur, nec plebs temere factum arbitraretur, quod tantus Pontifex comprobasset.

Summa est : ut in gravi et ambigua re quæsitum à Pontifice, an liceret regem appellare, qui regia potestate esset ; responsum, id licere : responsum ea auctoritate editum, qua nulla sit major, pro justa ac legitima decisione habitum, ex eâque auctoritate jam ab ipsa gente regnum Childerico abrogatum, atque in Pipinum translatum esse : quandoquidem non id factum est, ut Pontifex regnum adimeret aut daret, sed ut declararet adiciendum vel dandum ab iis, quibus id juris competere judicasse !.

CAPUT XXXV.

Clarius demonstratur hæc, utcumque se habent, nihil ad rem facere.

Sed si vel maxime adversariis concedimus, Francos jurejurando à Zacharia exsolutos, nihil hoc ad propositum. Esto enim Franci, qui nihili jam facerent Childericum, eumque solo contentum nomine regio, rem ipsam quodammodo abdicasse judicarent, tanquam ad cautelam, ut aiunt, et propter ipsam jurisjurandi reverentiam, à Zacharia petierint, ut declararet illud esse irritum, eâque religione rite exsolutos Francos ; hi postea principem jam ipsa re nullum, neque admodum fortasse, qua erat inscitia atque imbecillitate, repugnantem, ipso nomine exuerint : quid hoc ad quæstionem nostram ? An id propterea extorquebunt, ut Pontifex principem pleno imperii jure gaudentem dejicere, aut populos nihil tale cogitantes jurejurando solvere, omnia denique erga ipsos nolentes reluctantesque facere suo jure possit, quæ hic erga volentes petentesque facta essent ? Nihil est absurdius. [361]

At quæres : cum eo tandem devenisse videamur, ut jam fateri necesse sit, deponi posse reges ; cur non id potius Pontifici, tuendæ religionis, quam tuendæ reipublicæ causa, proceribus permittamus, cum multo majoris sit religionis, quam regni incolumitas ? Respondemus primum, falso id imputari nobis, ut quæ erga Childericum gesta sunt, tanquam proba asseramus : neque enim quidquam aliud nobis proposuimus, quam ut de facto quaereremus, eoque exposito doceremus, totum hoc negotium, tanta adversariorum ambitione jactatum, nihil omnino ad rem, aut ad eam, quam Pontifici assertam volunt potestatem, pertinere.

Jam si vel maxime hæc probare cogeremur, respondemus secundo ex antedictis : multo quidem esse majoris, religionis quam reipublicæ incolumitatem, in genere moris, et quod attinet ad salutem animarum : quod autem attinet ad civilis societatis rationem, atque, ut vocant substantiam, non ita ; quippe cum prostrata religione, civilis societas suo in ordine stare possit : prostrata autem republica, civilis societas jam nulla sit, quam tamen etiam penes religionis hostes manere integram, Deus optimus, maximus, humanique generis amantissimus voluit.

Adde quod, eo quo erant res Franciæ statu, regni proceres existimasse videantur, non tam dejiciendos reges, quam iis, deposita jam regni cura atque commissa potestate, dejectis, verum regem substituendum esse, tanquam regia familia interiisse !.

Cur autem id regni proceribus, non ecclesiasticæ potestati ac Romano Pontifici tribuamus, quis non videat hinc esse exortum, quod omnis respublica, seu civilis societas perfecta ac libera, id jure gentium atque etiam ipso jure naturæ habeat, ut saluti suæ consulere per se ipsa possit ; et ab aliis, non quidem potestatem, quæ ipsi est insita, sed consilium tantum, aliaque ejus generis exquirere debeat : quod etiam in hoc negotio à majoribus nostris factum esse vidimus*

Jam si ad summum urgere pergant, jussionis, aut etiam imperii vocem, responso pontificio attributam, cum certissime constet Pipinum electione regem esse constitutum, quod tamen scriptores ad jussionem Zachariæ referunt : quærimus ipsi vicissim, [362] ecquid fas esse putent Romano Pontifici, ut liberæ genti de eligendo principe pro potestate imperet ? Quod cum per se sit nimium, tum jussionis vocem ad æquiorem sensum, uti fecimus, temperandam, ipsi ultro fatebuntur.

Iterum quærimus, an magnæ esse videatur potestatis indicium, ut Zacharias eum regem fieri procuraret, qui jam, omnium consensu, rerum potiretur ; ut profecto nec mirum sit ei multum fuisse delatum, qui consultus à Francis, quæ vellent suaderet ?

Tertio atque ultimo quærimus : si vel maxime stricto et summo jure, jussionis vocem hic, aut Franci, aut Pontifex acciperent ; ex facto singulari ecquid juris oriatur ? Erraverint majores nostri, quod plus æquo Pontifici tribuerint : erraverit Pontifex, quod plus æquo sibi sumpserit : quid hoc ad jus ipsum ? Neque enim contendit quisquam. Pontifices Romanos ejusmodi in negotiis infallibilitate gaudere, ut propterea nobis necesse sit omnia Zachariæ gesta sensaque, ut certa ratione nixa tueri. Neque majores nostri uno singulari facto, tantam rem perficere potuerunt, ut regna danda et adimenda in potestate Pontificum essent. Qui enim, quæso, factum est, ut Franci in Neustriâ rem ipsam, hoc est, summam potestatem, in Austrasiâ, etiam summi principatus nomen ab regia domo in majores-domûs aliamque domum transferrent, ac translatum jure putarent, nulla expectatâ Pontificis jussione, ac tantum consulerent eum, cum jam de regis nomine tantum, non de ipsa potestate regia ageretur ? Quid quod, et auctoritatem et regium nomen, in Hugonem Capetum, inconsulto Pontifice, contulerunt ? Certa hæc argumenta sunt, totum id quod Romano Pontifici delatum semel est, occasione Pipini, non ad necessariam Romani Pontificis jussionem atque auctoritatem, sed ad consultationem pro temporum ratione factam, omnino referendum.

Quare nec Romani Pontifices, qui his proximis temporibus Sedem apostolicam tenuerunt, cum ab ipso Pipino ejusque filio Carolo multa poscerent, id unquam in medium adduxerunt, regnum iis à Romana Ecclesia esse concessum ; quod utique nec illi, nec alii Pontifices omisissent, qui Sedis apostolicæ gesta factaque magnifice commendare ac prædicare soleant. Neque majores [363] nostri ejus animi erant, ut de regno Franciæ decerni à Zacharia sinerent, cum hujus facti recente memoria, ad Adrianum II minora tentantem scripserint ea quæ jam audivimus ; « Dominus Papa rex et episcopus simul esse non potest : ejus antecessores disposuerunt ordinem ecclesiasticum, quod suum est, et non rempublicam, quod regum est ; non nobis præcipiat habere regem quem commendaverit, et nos Francos servire non jubeat, quia istud jugum sui antecessores nostris antecessoribus non imposuerunt, et nos illud portare non possumus, » ut non immerito Doctores nostri Gregorii VII dicto responderint : « Si quisquam Pontifex de regno Franciæ pro imperio decerneret, id Barones regni laturos non fuisse.[619] »

Denique si stricto jure agamus, nihil ad nostram quæstionem pertinet, quid hic Franci, quidve Zacharias egerint, aut quo tandem modo de regio nomine quæsierint, suaserint, decreverint, licebatque nobis hunc nodum amputare, plane respondentibus, nihil hic ordine esse gestum, sed aut per errorem innocuum, aut etiam, si Iubet, per apertam injuriam omnia perpetrata ; detonsumque immerito adolescentem regem, et in gratiam audentioris ac valentioris acta esse omnia, adversus insontem et invalidum, neque uno exemplo, eoque pessimo, tantam rem à nobis extorqueri posse, ut ad Pontificis arbitrium imperia transferantur. Quo jure si ageremus, nempe adversarii statim obmutescerent. Neque enim quidquam prohibet, quominus Pipinus, magnus vir, Augusti exemplo, male partam potestatem bene gesserit ; neque eo minus post mortuum Childericum, in eoque extinctam Merovin-gianam stirpem, quod statim contigit, Pipino ejusque filio, Carolo Magno, ipsa consensione ac possessione, sua auctoritas constitisset. Qua defensione cum uti jus fasque sit, agnoscant oportet, nos ad molliendam recta interpretatione jussionis vocem, et ad alia, quæ diximus, nulla causæ necessitate, sed amore veritatis, et historicorum verbis et ipsa rerum serie esse deductos. [364]

CAPUT XXXVI.

Quaeritur quo jure facta sit translatio imperii occidentalis ad Francos : duo præmittuntur status imperii : tum in Pontificibus, et sacro ordine jura duplicis generis distinguuntur : Romanus Pontifex labente imperio caput civitatis habitus.

Liceret autem eadem ratione translatum à Græcis ad Francos occidentale imperium defendere. Neque enim, quod Baronius fusè agit, tot ac tanta in Ecclesiam ac rempublicam ex ea translatione diffusa bona satis probant, rem ab origine certo jure nixam et constabilitam fuisse ; cum hoc plerumque habeant res humanæ, ut pessimis ab initiis, optimo Deo ita providente, maxima bona proveniant. Qua una defensione adversariorum argumenta concidunt- Verum alia à nobis, non causæ nostræ ratio, sed ipsa veritas poscit ; neque tantum Baronio Bellarminoque assentimur, justam ac piam illam translationem fuisse ; sed etiam aggredimur validiore eam ratione tueri, quam qua ipsi usi sunt.

Ut autem ex ipso tractationis ordine veritas elucescat, duo quædam cogitare nos oportet : imprimis quo loco esset romanum imperium, amissa Hispania, Gallia, Africa, Roma ipsa toties capta, ac vix tandem recepta Justiniani I tempore : Italia vero, postquam erepta est Gothis, adeo infirma, ut statim Longobardis, crudelissimae genti, pareret ; exigua interim ac pene nulla ab imperatoribus præsidii spe, labascente scilicet etiam in Oriente imperio, ac Saracenis, Bulgaris aliisque barbaris undique invalescentibus. Quo etiam factum est, ut Longobardi omnia devastarent, Romamque indefensam omni vexatione premerent. Quam autem misera, quam omnium egena ipsa esset, jam inde à Gregorii Magni temporibus ejus testantur litteræ. Sed profecto proxima excidio videbatur, postquam Constans II, Heraclii nepos, ad annum 664, in Italiam transportato exercitu, Longobardos aggressus, à Grimoaldo victus profligatusque est. Quin etiam Romam receptus, depraedatus ipse est eam, quam lucri non posset, aufugitque latronis more in Siciliam. Quo statu tanta urbs à suis [365] quoque imperatoribus devastata, vicinis Longobardis magis magisque ludibrio ac prædæ fuit.

Leonis Isauri tempore, anno circiter 726, rebus in deteriora lapsis, cum ipse in Oriente bellis impeditus, in Occidente quoque propter impietatem odio et contemptui haberetur, evenit illud quod Gregorius II ad eum imperatorem scribit. « Longobardi ; inquit, et Sarmatæ... miseram Decapolim incursionibus infestarunt, ipsamque Metropolim Ravennam occuparunt, et ejectis magistratibus tuis, proprios constituere magistratus, et vicinas nobis sedes regias, ipsamque Romam sic tractare studuerunt, cum tu nos defendere minime possis.[620] » Quæ ultima verba diligenter advertere nos oportet Neque enim ex eo tempore Longobardi destiterunt Urbem non modo assiduis depraedationibus, verum etiam gravibus obsessionibus premere, omnique ope anniti, ut occuparent eam, quam sui jam principes tutari non possent. Itaque nulla omnino, collapsis rebus, spes erat, donec in Francorum auxilio acquiesceret.

Hoc primum considerari volumus, tum illud : accurate ac subtiliter secerni oportere eam potestatem, quam Christus ipse episcopis sacroque Ordini, ejusque capiti Romano Pontifici concesserit, ab ea quam sibi tanti nominis auctoritate ac sacrorum reverentia compararint.

Quid enim episcopi, primis Ecclesiæ temporibus, in judiciis potuerint neminem latet ; probatque titulus de episcopali audientiâ in Codice,[621] ut hic alia principum constituta omittamus. Tanta poterant, cum necdum aliquid publici muneris attigissent

Cum autem commissos greges, paterna charitate, etiam in negotiis sæcularibus adjuvarent, ipsique reipublicæ non tantum ornamento, verum etiam tutelæ ac firmamento essent, eos tanta regum ac civium charitas et reverentia prosecuta est, ut jam reipublicæ pars maxima, interque optimates primi haberentur ; multi etiam lapsu temporis suarum urbium principatum ditionemque obtinerent, quæ sacro conjuncta ordini, et ejus dignitate [366] tanquam fundamento nixa, longe tamen absunt ab iis, quæ primæ institutionis esse constat.

Distinguamus itaque, quæ institutionis sint, quæ sint accessionis ; quæ primaria, quæ secundaria ; quæ innata, quæ annexa sint.

Pontifices Romani, quo altiore loco erant, Petri nomine ac majestate primum, quæ post Christum erat maxima ; tum dominæ Urbis splendore commendati, hæc annexa et secundaria longe eminentius obtinebant. Cœpit ergo Romana Sedes, non modo in ecclesiasticis, quod et ipsi innatum, sed etiam in civilibus majestatem habere negotiis ; eo maxime tempore, quo imperatores, soluta in Occidente imperii vi, Romanorum Pontificum fide atque observantia singulari, suam dignitatem in his partibus sustentabant.

Per ea vero tempora invaluit illud quod à Gregorio II, in epistola I ad Leonem Isaurum est proditum : « Scire autem debes, inquit, ac pro certo habere Pontifices, qui pro tempore Romæ extiterint, conciliandae pacis causa sedere tanquam parietem intergerinum, septumque medianum Orientis atque Occidentis, ac pacis arbitros ac moderatores esse ; quique ante te fuerunt imperatores in hoc componendæ pacis certamine desudarunt.[622] »

Itaque imperatores etiam in temporalibus eorum auctoritate uti coeperunt ; cujus rei exemplum proferunt in legibus imperialibus ad Occidentis partes per pontificale ministerium promulgatis. Qua de re Gregorii Magni ad Mauricium Imperatorem jam ante relatam habemus epistolam.[623] Extant etiam ejusdem Gregorii ad magistros militum multæ litteræ,[624] quibus de republica, de exercitibus multa præcipit : ea procul dubio potestate, quam ab imperatoribus atque republica, Romani Pontifices jam tura mutuabantur.

Romæ autem præter eam reverentiam, quam conciliabat ipsis sacrorum dignitas ac prædicatio salutaris, cujus per totam Ecclesiam duces erant, id etiam maximæ commendationi fuit, quod labascente imperio romano, Sedis apostolicæ ac Petri toto orbe [367] celebrata majestas Urbem tuebatur. Ut enim Leonem Magnum aliosque omittamus, quos reveriti barbari, Romanos habuere mitius, satis profecto constat, sævientibus Longobardis, Urbem indefensam Gregorii Magni prudentia atque auctoritate stetisse. Quominus admirere post Leonem Isaurum, Longobardis invalescentibus, totam Urbem respexisse in Pontifices ; ut nihil magnæ rei, nisi eis auctoribus ageretur : quorum adeo opera factum esse constat, ut et ad Francos atque externa auxilia Roma confugeret, et eos postea ad imperiale culmen efferret.

Jam vero qua potestate hæc facta sint, an apostolica illa innata Pontificibus et à Christo concessa, an vero alia, facile erit intelligere : satis enim constat ad apostolicam Romano innatam pontificatui potestatem nullatenus pertinere, quæ Ecclesia catholica tot retro sæculis ignorant ; sed tamen ut tota res clarius elucescat, non jam ratiocinia, sed testimonia et acta proferemus.

CAPUT XXXVII.

Res gesta à Romana civitate : Principibus Francis oblatus consulatus, patriciatus delatus, concessum imperium, auctore seu adjutore Romano Pontifice, ut capite civitatis ; testimonia historicorum.

Rem ordimur ex eo loco Anastasii bibliothecarii, quem jam attulimus : nempe cum sub Gregorio II, « cognita imperatoris nequitia, omnis Italia consilium iniit ut sibi eligerent imperatorem.[625] » Ergo Italia id inibat consilium, atque imperatorem electum, non autem à Pontifice pro apostolica potestate factum, acceptura erat.

Addit Anastasius : « Compescuit tale consilium Pontifex, » auctoritate ea, qua ei, ut providentissimo parenti, potissimum auscultabant.

Sub Gregorio III, rebus retro sublapsis, cum Longobardi Urbem obsedissent, nullumque ab imperatore expectarent auxilium Romani, ipse Pontifex Gregorius III Caroli Martelli Francorum [368] Principis opem imploravit, ut eos (Romanos scilicet) à tanta oppressione Longobardorum liberaret Auctor Anastasius suo jam loco laudatus.

Quid autem de consulatu, deque abjiciendo imperatore actum sit, jam constitit ex his Annalium verbis : « Epistolam quoque decreto romanorum principum sibi (Carolo Martello videlicet) miserat Gregorius, quod sese populus romanus relicta imperatoris dominatione, ad suam defensionem et invictam clementiam convertere voluisset.[626] » Causa ergo rei, necessaria defensio ab invicto principe postulata : auctores qui statuerent, optimates populusque romanus, quorum etiam decreto hæc Pontifex scripsit. Non ergo Pontifex ipse pro apostolica potestate ; sed senatus populusque romanus decernebant. Pontifice autem adjutore utebantur, quod et suos Pontifices impensissime colerent, et apud exteros, pro suæ sedis majestate, summo honori haberi intelligerent.

Nihil tunc actum est cum Francis, Carolo Martello statim mortuo, ac Romanorum rebus ad sortem aliquanto meliorem, sub Zacharia Pontifice, conversis. At Stephano II Pontifice, ac Pipino Martelli filio, jam rege constituto, eo res devenere, ut Pontifex Romanique se Francis necessario addicerent : cum præstabilius esset eos sub tutela Francorum esse salvos, quam nulla tutela, sibi æque et romano imperio interire. Tum primum Pipinus Patricii titulo insignitus, qui magistratus, post imperatorem, amplissima dignitate potestateque erat. Quomodo autem et quando Pipino delatus sit, nullæ historiæ produnt : verum haud dubium, quin eadem auctoritate, qua antea consulatus Carolo Martello oblatus est, senatus scilicet populique romani : ii nempe, qui tantum Carolo Principi consulatum, minorem tum dignitatem obtulerant, iidem Pipino Regi ampliorem, patriciatum scilicet detulerunt

Certe patriciatum, secutis etiam longe postea temporibus, cum Romani Pontificis sola pene in Urbe vigeret auctoritas, tamen à romanis proceribus concedi solitum, testantur hæc à Guillelmo Malmesburiensi scripta de coronatione Henrici V Regis : [369] « Impetori exeunti de camera, et suis regalibus exuto, occurrerunt romani patricii, cum aureo circulo, quem imposuerunt imperatori in capite, et per eum dederunt sibi summum patriciatum Romanæ urbis, communi consensu omnium et animo volenti.[627] » Quæ veterum consuetudinum rituumque reliquiæ satis indicant, patriciatum Urbis à senatu populoque romano, anteactis temporibus, fuisse concessum, approbante quidem sive instigante Romano Pontifice, qui pro suæ sedis reverentia caput Senatus ac Romanæ civitatis haberetur.

Exinde Aistulphus ac Desiderius fœdifragi Longobardorum Reges, à Pipino et ejus filio Carolo Magno contriti : Romani Pontifices multa donati ditione, multis civitatibus justo pioque bello captis : Carolus, pulso Desiderio, Rex Francorum et Longobardorum atque Italiæ est appellatus, patricii quoque dignitate hæreditariâ, res Urbis administrabat, Pontifices Romanos conjunctissimos sibi, potestate atque opibus augebat.

Posteaquam Leo HI, vir sanctissimus, Romæ affectus infandis contumeliis multorumque criminum postulatus est, venit sane ad Carolum ; sed historici memorant[628] prius à Pontifice missos ad Michaelem Græcorum imperatorem legatos,[629] qui ab eo peterent, ut procerum Romanorum furores pro potestate compesceret, adeo imperatoriam potestatem agnoscebat.

A Michaele contemptus, confugit ad Carolum ; atque is ad annum 800 Romam ire perrexit, ut res Urbis perturbatissimas, Patricii auctoritate componeret. De Leonis percussoribus, item de objectis sancto Pontifici criminibus, quæstionem habuit. Quo tempore, Constantinopoli mortuo Constantino Irenes filio, ipsi Irene delatum imperium est. Ea de re Annales Moissiacenses vetustissimi et coævi hæc habent : « Anno dccci, cum apud [370] Romam moraretur Rex Carolus, nuntii delati sunt ad eum dicentes, quod apud Græcos nomen imperatoris cessasset, et fœmineum imperium apud se haberent. Tunc visum est ipsi apostolico Leoni, et universis sanctis Patribus, qui in ipso concilio aderant, seu reliquo christiano populo, ut ipsum Carolum Regem Francorum, imperatorem nominare debuissent ; quia ipsam Romam matrem imperii tenebat, ubi semper Cæsares et imperatores sedere soliti fuerant, seu reliquas sedes (puta Mediolanum, Treverim, cæteras) quas ipse in Italia et Gallia necnon et Germaniâ tenebat ; quia Deus omnipotens has omnes sedes in potestate ejus concessit ; et, ne pagani insultarent christianis, ideo justum esse videbatur ut ipse cum Dei adjutorio, et universo populo christiano petente, ipsum nomen haberet. Quorum petitionem ipse Carolus Rex denegare noluit ; sed cum omni humilitate subjectus Deo et petitioni sacerdotum et universi christiani populi, in ipsa Nativitate Domini nostri Jesu Christi, ipsum nomen imperatoris, cum consecratione Domni Leonis Papæ suscepit ; es tunc autem imperator et Augustus est appellatus.[630] » Hæc ille, qui rem ejusque causas ac modum diligentissime enarravit. Eginhardus et cæteri summatim : « Die Natalis Domini, ad Missarum solemnia, coram altri et Confessione sancti Petri, coronam ei à Leone impositam, cuncto Romanorum populo acclamante : Carolo Augusto à Deo coronato magno et pacifico imperatori vita et victoria. Post quas laudes, ab omnibus atque ab ipso Pontifice, more antiquorum principum, adoratum, atque omisso patricii nomine, imperatorem et Augustum appellatum fuisse, ordinatisque rebus, Roma discessisse.[631] »

Ex his ergo patet, quomodo fuerit romanum imperium consecutus : « Quod ita visum esset apostolico Leoni, et universis sanctis Patribus, et reliquo christiano populo. » Acclamatio autem populi universi Carolum Augustum et imperatorem appellantis, ipsissima erat electio per acclamationem, antiquo more. Quo factum esse narrant, ut jam non patricius, sed Augustus et imperator diceretur. [371]

Hoc ita gestum esse confirmat Anscharius, sub Ludovico Pio Caroli Magni filio. Is in vita sancti Willehadi, primi Bremensis episcopi, hæc scribit : « Si quidem imperialis potestas, quæ post Constantinum Augustum apud Græcos, in Constantinopolitanâ hactenus regnaverat civitate, cum, deficientibus jam inibi regalis prosapiæ principibus, fœmineâ magis directione res administraretur publica, temporibus ipsius, per electionem romani populi in maximo episcoporum aliorumque Dei servorum consilio, ad Francorum translatum est dominium : quoniam et ipse eamdem, quæ caput imperii fuerat, et multas alias tunc in orbe tenere videbatur provincias, ob quod, et jure Cæsarea dignus videretur appellatione.[632] »

Sic igitur imperium romanum delatum est ad Carolum ; atque ea quidem in re, apostolici Leonis, ut qui civitatis caput haberetur, præcessit auctoritas : universi populi, qui rem firmaret, consensus accessit. Ab eo fonte imperium manavit ad Francos.

CAPUT XXXVIII.

Quo jure Romana civitas ad Francorum principum tutelam confugerit, ac postea illis imperium dederit.

Jam quo jure Pontifex ac populus romanus id agerent, ex relatis historicorum testimoniis liquet : primum, quod vacaret imperium, mortuo Constantino Irenes filio : quod Romani Irenen præter morem electam, ac fœmineum imperium pati nollent : quod Roma mater et caput imperii, atque sedes antiqua Cæsarum : quod ea aliæque imperatoriæ urbes in Caroli potestate essent, et quidem justa et necessaria tutela, justis piisque bellis : quod Carolus ipsa re, summa scilicet potestate potitus et tanta ditione clarus, imperatorii nominis majestatem christianique populi dignitatem egregie tueretur.

Huc accessit, quod italiam pio bello partam obtineret, eamque per tot sæcula barbaris prædæ datam, Romanus imperator [372] habiturus esset ; neque mente exciderat quanto reipublicæ Romæque et Italiæ totiusque latini nominis detrimento, imperium in Orientem translatum esset. Occurrebat orientalium Cæsarum tanta imbecillitas, quæ vix Orientem tueretur, nedum Occidenti opi esset : Roma ipsa ab ipsis toties destituta, suo jure imperatorem reposcebat, cujus majestate ac viribus pristinam dignitatem tueri, ac saltem incolumis permanere posset.

Neque obstat quod hic objicit Bellarminus : ex quo imperium Constantinopolim translatum fuit, non solitos fuisse principes Romæ elevari ; quasi vero non magis ab omni consuetudine abhorreret, fuisse constitutos eos, ut ipse arbitratur, per ecclesiasticam potestatem. Quis autem ferat Bellarminum, novas causas commentum, improbare eas, quæ ab antiquis auctoribus afferantur ? Quidquid enim dicat, rem, ut narravimus, ita factam esse constat. Neque vero tum cogitabant Italiam totam, imo vero ipsam Romam imperii caput, suo jure excidisse. Romam enim habitam semper fuisse pro imperii capite, vel hæc Gallæ Placidiæ Augustæ ad Theodosium Juniorem filium verba testantur : « Decet nos huic maxime civitati, quæ domina omnium est civitatum, in omnibus reverentiam conservare.[633] » Neque vero adeo sui oblita erat Roma, ut non etiam meminisset, anteacto sæculo, Constantem Heraclii nepotem, de reducendo Romam, tanquam ad propriam sedem, imperio cogitasse ; ac Philippicum Bardanem in Oriente electum, à populo romano non fuisse receptum, vetitumque ne ejus litteræ legerentur, aut admitterentur imagines, quod hæresim Monothelitarum fuisset professus. Licuisse item putabant iisdem Romanis abjicere fœmineum imperium, et immerito queri Græcos, si Romani priscæ virtutis recordati, viro maximo Carolo se traderent, quo imperium ipsum, non Græcis ereptum, sed in proprias sedes remeasse videretur.

Jam ut concludamus ; cum in hac Romanorum ac Francorum historia duo sint : primum, quod Romani confugerint ad Francos ; alterum, quod eos imperatores elegerint, illius causa fuit ipsa necessitas, et ab imperatoribus derelicta respublica, conclamatæque res, ac salus populi suprema lex, hujus autem imperii [373] vacatio, feminæ electio, romanæ urbis dignitas, ipsius Caroli amplitudo et in populum ac Romanam Ecclesiam merita : ad hæc claritudo Francicæ gentis, ac tutela necessaria adversus Saracenos aliosque barbaros undique ingruentes : quæ quidem Romanos impellebant, ut Urbi consulerent ; eamque rem postea solemnibus pactis cum orientalibus imperatoribus firmatam esse constat.

Qua autem auctoritate Romanus Pontifex hic intervenerit, primamque personam gesserit, obscurum non est : satis enim ostendit, non id à se decerni pro apostolica potestate, qui sibi senatus populique romani nomen, decretum, auctoritatem adjungit. Egit ergo illa annexa et acquisita secundaria potestate, qua populos sibi hæc ultro deferente caput civitatis, ac magnæ cujusque rei auctor habebatur.

Cum ergo fontem ipsum caputque teneamus, quæ deinde secuta sint omittere poteramus, satisque nobis est, non præcise religionis, sed tuendi imperii causa ; neque per Ecclesiam, sed per civitatem imperium ad Francos esse translatum.

Cur autem maluerimus, hanc mutationem ad civitatis quam ad religionis tuendæ necessitatem, atque ad temporalem potius quam ad ecclesiasticam à Christo concessam referre potestatem, duæ causæ impulerunt : primum, ipsæ res gestæ. Invenimus enim in gestis, quæsitæ tutelæ Francorum causam fuisse ipsam reipublicæ tuendæ necessitatem ; neque ullum fuisse religioni metum à catholicissima muliere Irene ; à qua tamen ablatum imperium est. Altera autem causa est, quam supra in Childerici negotio protulimus, sed tamen insarciri eam et inculcari oportet ; nempe, quod apud omnes constet, etiam cum hæresi stare rempublicam, quantum ad civilem societatem attinet, omnibus numeris absolutam ; quæ capite, defensione, viribus necessariis aperte destituta, postrata jam ac nulla sit ; sibique adeo, ne pereat, ipso naturæ ac gentium jure, per sese providere possit. [374]

CAPUT XXXIX.

Carolus Calvus à romana civitate imperator, à regni proceribus rex Italiæ designatur.

Quanquam ea, quae à nobis dicta sunt, nostræ quæstioni plane sufficiunt ; tamen addimus ad cumulum, qua ratione modoque Carolus Magnus ad imperium evectus est, electione scilicet civitatis ; eadem ratione modoque electos esse secutos imperatores, quoties eo devenere res, ut electione opus esse videretur.

Electione autem opus esse plerumque reputabant, cum imperatores sine liberis decederent, ac recta linea defecisset. Et quidem, post Carolum Magnum, Ludovicus filius, ab ipso Carolo jussus, coronam auream patris detractam capite,[634] et super altare positam, elevavit, et capiti suo imposuit, ut eam à Deo solo habere videretur. Id Aquisgrani factum Theganus memorat.[635] Lotharius, Ludovici filius, à patre assumptus ad imperii consortium, atque exinde Augustus appellatus ; quo jure Ludovicus, Lotbarii filius, itidem imperator factus est. Postquam Ludovicus sine liberis est mortuus, inter ejus patruos, Ludovicum Germanicum et Carolum Calvum Ludovici Pii filios, de regno Italiæ deque imperio, quasi æquo jure certatum est : cum inter fratres, fratrisque filiis succedentes, jura primogenituræ obscura adhuc, necdum ipso usu satis constabilita essent. Ergo Ludovico spreto, majore licet, electus est Carolus, primum in imperatorem, exinde in Italiæ Regem. Sed quo ordine modoque, satis docet vel illa Annalium Fuldensium, qui Ludovico earum partium regi favent, vehemens invectiva in Carolum : Is enim, aiunt, « quanta [375] potuit velocitate Romam profectus est, omnemque senatum populi romani, more Jugurthino, corrupit, sibique sociavit ; ita ut etiam Joannes Papa, votis ejus annuens, corona capiti ejus imposita, eum imperatorem et Augustum appellare præcepisset.[636] »

Quinam electuri essent, ipsa corruptio romani senatus Carolo imputata probat. Quin ipsa habemus acta præ manibus. Extat concilium Romanum, anno 877 habitum, in quo Joannes VIII, agens de Caroli provectione anno 876 Romæ facta, quam hic anno 877 confirmari petebat, sic ait : « Elegimus hunc merito et approbavimus, una cum annisu et voto omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum, atque aliorum sanctæ Romanæ Ecclesiæ ministrorum, amplique senatus, totiusque populi romani gentisque togatæ : et secundum priscam consuetudinem solemniter ad imperii romani sceptra proveximus et augustali nomine decoravimus, ungentes eum oleo extrinsecus,[637] » etc. Quo loco in designando principe, non modo Joannis VIII, qui caput civitatis, et coepiscoporum, qui regni inter proceres haberentur, sed etiam senatus populique romani actio et consensio salis claret, eo quoque tempore, quo Romanos Pontifices, lapsis imperii rebus, ad majorem, etiam in temporalibus, potestatem evectos esse constat.

Posteaquam eo ritu Carolus imperator est factus, ab Italiæ episcopis et optimatibus regnum italicum est consecutus, distincta actione, in hanc formam quam habemus in concilio Ticinensi : « Gloriosissimo et à Deo coronato magno imperatori, Domno nostro Carolo perpetuo Augusto : nos quidem omnes episcopi, abbates, comites ac reliqui, qui nobiscum convenerunt Italici regni optimates ;... jam quia divina pietas vos beatorum Principum Apostolorum Petri et Pauli interventione, per Vicarium ipsorum Domnum videlicet Joannem... ad profectum sanctæ Dei Ecclesiæ, nostrorumque omnium, invitavit, et ad imperiale culmen sancti Spiritus judicio provexit, nos unanimiter vos protectorem, Dominum ac defensorem omnium nostrum elegimus.[638] » Subscribunt episcopi et optimates. Ita cum Carolus, Joanne VIII auctore, imperator factus esset, episcopi et optimates [376] declarant, se quidem eo exemplo ductos esse ; cæterum propria distinctaque actione eumdem principem, in regem quoque suum à se fuisse electum. Quæ non satis à Baronio distincta, hic ad ampliorem rerum elucidationem advertimus ; quo scilicet pateat imperium ac Italiæ regnum, quæ ille confudit, et re, et nomine, fuisse sejuncta ; et utrumque, non nisi procerum electione, in Carolum Calvum fuisse collatum.

CAPUT XL.

Gesta sub reliquis Carolinis principibus : ea stirpe extinctâ turbæ : Otho I imperator : imperii translatio ad Germanos sub Othone III, qualis memoretur à Baronio : quæ omnia nihil ad nos.

Carolo Calvo mortuo, Carolus Crassus, Ludovici Germanici Caroli Calvi fratris filius, « Longobardorum fines occupavit, ac in paucis diebus totam Italiam in deditionem accepit, et Romam perveniens, à Præsule apostolicæ Sedis Joanne (VIII scilicet) et senatu Romanorum favorabiliter exceptus, cum magna gloria, imperator creatus est. » Sic Annales Metenses,[639] anno dccclxxxi.

Post Carolum Crassum, ejus fratris filius, Arnulphus Germaniæ Rex, à Formoso Papa, in Guidonem tyrannum, ut Annales Fuldenses produnt,[640] Romam accitus est, et capta urbe, imperator coronatus. Quo loco solius Papæ fit mentio, crescente potentia Romanorum Pontificum. Necdum tamen penitus romanæ civitatis extinctam auctoritatem sequentia demonstrabunt. Arnulpho autem ad annum Christi 900 mortuo, paulo post interiit Ludovicus ejus filius, ætate puerili, et frater Zwentiboldus simulque tota ea pars Carolinæ familiæ, quæ Germaniam obtinebat. Qui vero Carolini tum in Francia supererant ; cum vix eam retinere possent, de Germaniâ et Italia ne quidem cogitabant ; fuitque Arnulphus ultimus ejus stirpis, qui Imperio Italia Germaniâque potiretur.

Exinde Germanïa sibi detegit reges ; Italiam et Romam per [377] sexaginta annos validissimus quisque occupabat, seu potius prædabatur ; quoad Joannes XII Othonem I, Germaniæ seu Teutonum Regem, sibi ac romanæ urbi defensorem accivit.

Atque is, anno 951, ducta Adelaide, vidua Lotharii regis Italici, eo regno potitus, postea à Joanne XII imperator coronatus est. Quo autem ritu id factum sit, Regino memorat : « Anno 962, Rex Natalem Domini celebravit, indeque progrediens, Romæ favorabiliter susceptus, totius acclamatione romani populi et cleri, ab apostolico Joanne filio Alberici, imperator et Augustus vocatur et ordinatur.[641] »

De eodem Otho Frisingensis : « Otho gloriosus Res ad Urbem progrediens, honorifice à summo Pontifice Joanne ac toto populo romano susceptus, applaudentibus cunctis, imperatoris et Augusti nomen sortitur.[642] » Quo ritu populi consensum atque approbationem contineri et explicari vidimus.

Otho II primi ac III secundi filius hæreditario jure imperium adepti sunt. Otho III sine hærede est mortuus.

Per ea tempora imperium à Francis ad Teutones translatum esse memorant : in cujus translationis origine sub Othone I scilicet, populi romani, ut vidimus, consensus apparuit.

Quod autem Otho I ad liberos suos hæreditarium transtulit imperium ; quodque, ejus stirpe extincta, Teutonibus rursus firmatum imperium est, totum id Baronius à Romanis Pontificibus factum esse contendit[643] : atque Othoni quidem I, anno 964 ?, ab ipsis Pontificibus id esse concessum, ut successores designaret ; tum deficiente ejus stirpe, aliter consulendum imperio fuisse ; remque ad electionem Germanorum redactam per Gregorium V Pontificem è Germanis assumptum, ab eoque Pontifice electores creatos, atque hæc omnia facta in synodo Romana, anno 996 ; de quibus litigare non est animus. Neque enim ullatenus pertinent ad nostram quæstionem, postquam ex ipsa rerum serie ac gestorum fide semel demonstravimus, pontificiam in ordinando imperio potestatem inde manasse ; non quod Pontifices id à Christo [378] juris acceperint (nemo enim id sanus dixerit) ; sed quod à Deo tanta rerum spiritualium potestate donati, ejus potestatis sacrique principatus reverentia, eam sibi etiam in temporalibus conciliaverint auctoritatem, quæ sensim per diversas temporum vices ac vicissitudines, ad ordinandum quoque illud, quale nunc est Romano-Germanicum imperium perveniret.

CAPUT XLI.

In transferendo imperio ad Germanos, teste Baronio, consensus intervenit romanæ civitatis : quæ tamen omnia, et inde secuta nihil ad nos.

Quanquam ergo hæc nihil ad nos pertinent, attamen ut appareat in iis quoque elucere, non modo Ecclesiæ, sed etiam civitatis auctoritatem, placet narrare paucis, quomodo hæc Baronius disponenda putaverit.

Is ad annum 996 hæc habet : « Cum eo jure carerent imperatores, ut successores sibi deligerent, Magno Othoni id primum à Romano Pontifice concessum reperitur.[644] » Id ut probet, profert Leonis VIII decretum in hanc formam : « Leo Episcopus servus servorum Dei, cum toto clero et romano populo constituimus, et confirmamus, et roboramus, et per nostram apostolicam auctoritatem concedimus, atque largimur Domno Othoni, Regi Teutonicorum, et ejus successoribus, hujus regni Italiæ in perpetuum facultatem eligendi successorem.[645] »

Hæc autem ad Italiæ regnum spectantia, ut ad imperium protendantur, addit Baronius,[646] successorem hic intelligi in regnurn Italiæ primo, inde in imperium promovendum ; atque ita in Othonis Germanorum Regis persona translatum ad Germanos imperium. Hæc quidem valeant quantum Baronio placuerit. Cæterum id liquet, decretum istud Leonis esse conditum cum toto clero et populo romano ; ut in ea concessione non modo cleri, sed etiam populi romani auctoritas elucescat. [379]

Docet Baronius hujus decreti auctoritate factum, ut Otho I successorem hæreditarium haberet Othonem II ; hic Othonem III ; qua successione Germanis imperium confirmatum fuerit.

Alio sane loco multis agit Baronius, et Leonem VIII non verum fuisse Pontificem, et ipsum diploma esse falsum,[647] à Gratiano licet allegatum.[648] Utcumque est, non alio titulo utitur ad asserendam postea Romano Pontifici romani imperii ordinandi potestatem. Credo quod in his, falsis licet, aliqua à falsatoribus veri ratio habeatur, ne absona penitus et absurda confingant, aut quod falsis etiam, postquam consuetudine approbata sunt, ex ipsa approbatione accedit auctoritas. Quare es ipso Baronio, haud à vero alienum est, eam mutationem atque imperii translationem ad Germanos, consensu populi esse factam, inque imperio ordinando, ad annum usque 964 retentam eam formam, quæ in Carolo Magno primum enituit.

Eam postea formam, stirpe Othonum extincta, Gregorius V immutant in suorum Germanorum gratiam, electionem totam eis ita attribuent, ut, in ordinando romano imperio, nulla jam populi romani ratio habeatur : jus illud quod habent romani imperii electores ad illos ab apostolica Sede pervenerit, ut est ab Innocentio HI dictum, capite Venerabilem de electione[649] : valeant denique vîgeantque omnia, quæ idem Innocentius, postremis licet sæculis ejusque successores, in Decretalibus inque Clementinis, aut quocumque sub titulo, in Imperatorem Romano-Germanicum sibi tribuerunt : electum eum Romanus Pontifex confirmet, reprobet, ad proprie dictum fidelitatis juramentum adigat ; sitque imperatoris superior atque ordinarius judex, tanta auctoritate ut ejus judicia irritare possit, quod habet Clementina Pastoralis, titulo de sententia et re judicata[650] ; quanquam hic quædam à doctis etiam catholicis, Onuphrio et aliis, in dubium revocata, quædam ut nimia ipso usu obsoleta fuisse videantur ; tamen quantum attinet ad nostram quæstionem, haud gravate concedimus, dummodo reclusis fontibus recognoscere liceat, [380] auctoritatem illam Romani Pontificis, non à Christo quidem, sed à populi romani ipsiusque civitatis consensione cœpisse.

Qua etiam ratione amplectimur id, quod est ab Innocentio III de apostolica Sede proditum, « quæ Romanum, inquit, imperium in persona magnifici Caroli à Græcis transtulit in Germanos,[651] » eodem capite Venerabilem. Hæc inquam, facile admittimus, quatenus scilicet Carolus Magnus Francique reges, Germana propago, suasore et adjutore Leone III, à tota urbe romana pro magnis in Ecclesiam urbemque mentis, ad imperium evecti sunt. Cæterum illud omne, et ea quæ per gradus ab illo initio, in Romano-Germanicum, quale nunc est, imperium, Romanorum Pontificum jura creverunt, ea ad reges cæteros ac regiæ dignitatis statum nullo modo pertinere satis demonstravimus ; meritoque est responsum à majoribus nostris,[652] cum eis objicerentur Friderici depositi : verum id quidem esse de imperatore, cujus Romanus Pontifex in temporalibus superior esset, non de cæteris regibus.

CAPUT XLII.

Decretum episcoporum de Lotharii regno post Fontanellidensem pugnam, an ad rem faciat ?

Alia exempla circa hanc secundam quæstionem prolata omittere poteramus, nisi animo fixum esset, nihil eorum præterire, quæ alicujus momenti esse viderentur.

Validum id Baronio visum est,[653] quod est de Lothario Imperatore, ejusque fratribus Ludovico Germanico et Carolo Calvo, Ludovici Pii filiis, ab optimo hujus ævi, auctore Nithardo proditum ; nempe post cruentam illam Fontanellidensem pugnam, qua victus Lotharius, ac deserto regno profugus, circa Viennam latitabat, Ludovicum et Carolum petisse Aquisgranum, « quid de populo ac regno à fratre relicto agendum videretur deliberaturos. » Relata res ad episcopos, ut « illorum consultu, veluti numine divino, [381] harum rerum exordium atque auctoritas proderetur.[654] » Quod merito factum Nithardus affirmat. Ergo episcopi omnia Lotharii immania et infanda gesta consideraverunt, « quibus ex causis, non immerito, sed justo Dei omnipotentis judicio primum à prælio, et secundo à proprio regno fugam illum iniisse aiebant. Ergo omnibus visum est atque consentiunt, quod ob nequitiam suam vindicta Dei illum ejecerit, regnumque fratribus suis melioribus se juste ad regendum tradiderit : » prorsus ex illius sæculi more, quo Dei voluntatem, eliam in privatorum rebus, aquæ, ferri candentis, quæsitis etiam aperto Scripturæ volumine sortibus, sed maxime prælio explorabant ; iis scilicet indiciis de rebus maximis tanquam divino judicio decernebant. Hæc quoque examina divini judicii nomine appellabant ; persuasi quippe, Deum non nisi bonæ justæque parti largiri victoriam ; quæ passim etiam à sacerdotibus Domini fuisse comprobata, ipsisque auctoribus gesta, multæ quæ ex illo ævo supersunt Missæ ac Benedictiones, in eum usum confectæ, demonstrant. Ad eum ergo sensum hic episcopi consulti à regibus respondent, divinam voluntatem, potentiam, ultionem, tanta victoria et Lotharii non modo prælium, sed etiam regnum deserentis fuga, tanquam manifestis indiciis declaratam. Aiunt enim non immerito, sed justo Dei omnipotenti judicio hæc Lothario evenisse ; consultique sunt à regibus, non qui ipsi judicio ecclesiastico de regnis decernerent, sed ut, quid Deus vellet tanquam divino numine instinctuque proderent. Quare neque ipsi id sibi tribuunt, ut excommunicatione ac depositione prolata, aut pensatis reipublicæ christianæ utilitatibus judicent, sed Deum ita velle, ita judicasse, ejusque voluntatem ac vindictam ipsa victoria ac Lotbarii fuga declaratam esse pronuntiant. Neque ipsi Lotharii regnum fratribus tradunt, sed à Deo esse traditum, eoque jure habendum possidendumque confirmant Quod quam recte egerint, secuta rerum eventa demonstrant ; cum Lotharius et regnum recuperaverit, et pacate tenuerit, et liberis habendum tenendumque tradiderit.

Interim facile erat, quod hic episcopi fecerunt, præcipere victoribus, ut regnum desertum, in quod inhiabant, tanquam « ex [382] divina auctoritate susciperent, et secundum Dei voluntatem regerent : » fallebatque eos, fortasse falli volentes, divinæ voluntatis ambiguum nomen. Certissimum enim est victoriam præliantibus, regna victoribus, voluntate Dei tradi, ea scilicet quæ effectum inferat, non ea semper quæ approbationem certumque jus indicet Quare hæc, quæ facta sunt extraordinarie, tanquam Dei instinctu et numine, ejusque judicio manifestis veluti indiciis propalato, ad exemplum trahere ecclesiastici judicii et ordinariæ auctoritatis, fallax falsumque est.

CAPUT XLIII.

An merito objectum à Baronio id quod est à Carolo Calvo in proclamatione adversus Venilonem positum.

Objicitur etiam id quod est à Carolo Calvo Rege,[655] anno 859, ad episcopos dictum, in proclamatione sive expostulatione adversus Venilonem archiepiscopum Senonum : quod ut intelligatur, rerum status ex ipsa proclamatione explicandus. Hæc ergo proponit Carolus : « Cum, teste sancto Gregorio, ex consuetudine olitanâ, omnibus cognoscentibus, reges in regno Francorum ex genere prodeant, sibi à genitore Ludovico Augusto partem regni inter fratres suos reges divina dispositione traditam ;... Venilonem tunc clericum in capellâ sua, promisso fidelitatis sacramento servisse, eique à se, juxta consuetudinem prædecessorum regum, consensu episcoporum, vacantem Senonum metropolim fuisse commissam : » factam postea per primores regni divisionem inter se et fratres, et ab episcopis etiam à Venilone juratam : « post hoc (ab eodem Venilone) electione ejus aliorumque episcoporum ac cæterorum regni fidelium voluntate, consensu et acclamatione cum aliis archiepiscopis et episcopis, in ejusdem Venilonis diœcesi (id est provincia, Aurelianis scilicet) se fuisse consecratum et in regni regimine perunctum, et diademate atque regni sceptro, in regni solio sublimatum[656] : » multa etiam alia ab eodem Venilone dato chirographo fuisse firmata : quorum immemorem eum [383] id sæpe conatum, ut Carolum regno pelleret, atque illud Ludovico Caroli fratri, conjuratione facta traderet. Cum ergo Carolus, rebus cum fratre compositis, talem proditorem damnari ab episcopis instantissime cuperet, judicibus adulabatur his verbis : « A qua consecratione vel sublimitate regni (supra memorata) supplantari vel projici à nullo debueram, saltem sine audientia et judicio episcoporum, quorum ministerio in regem sum consecratus, et qui throni Dei sunt dicti, in quibus Deus sedet, et per quos sua decernit judicia, quorum paternis correptionibus et castigatoriis judiciis me subdere fui paratus, et in præsenti sum subditus. »

Tum primum nono sæculo plus quam mediam partem elapso, hæc vox exaudita est de projiciendis à consecratione et regni sublimitate regibus, per episcopalem audientiam ; et tamen hæc omnia nihil ad rem.

Nihil, inquam, ad rem, quod Carolus Calvus episcopis, tanquam Dei interpretibus, se submittit : non enim quærimus utrum reges arbitrio episcoporum, tanquam divini numinis interpretum, abdicare possint, quod tamen vix aut ne vix quidem expedit ; sed utrum episcopi, judicio dato, reges solio deturbare possint. Id quidem Venilo per proditionem conatus erat, tanquam ab illo rescindi posset ea, quam ipse fecerat consecratio. At non id Carolus fatebatur ; neque se eo fine submittebat episcopis, ut regiam potestatem ad eorum arbitria deponeret, qui statim ab initio profitetur prisca consuetudine omnibus nota, in Francorum regno reges prodire ex genere ; quo jure partem regni à Patre Augusto divina dispositione sibi esse traditam.

Quare electio, quæ ad consecrationem facta memoratur, pro publico et solemni actu, quo regem agnoscerent, ex usu eorum temporum accipitur, non pro vera electione, tanquam Francorum Reges electione fierent. Id adeo verum et ipse Carolus et omnes intelligebant, ut ante consecrationem et sublimationem eam, quæ consecrationi conjuncta memoratur, Carolus more regio, ipsum Venilonem futurum consecratorem suum, ad Metropolim Senonum evexerit Quamobrem, etsi ea consecratio ac sublimatio rescindi potuisset, remaneret certe Carolus id quod natus erat, [384] Rex ex genere, cui regni pars inter fratres reges divina dispositione deberetur.

Nec minus clarum est de consecratione ipsa ac sublimatione consecrationi conjuncta, non absolute dici, judicio episcoporum ab ea projici regem : sed si projici à quoquam debuisset, quod Venilo facere conabatur, non id saltem fieri potuisse ab eo, sine iis episcopis, qui regem cum ipso Venilone consecraverant : quod quidem ad Venilonis mentem, et tanquam ad hominem fuisse responsum claret ; ne si proditor aliquid sibi juris in regem superbe ac perperam consecrationis nomine vindicasset, is solus habere videretur.

Et quanquam hæc in eum finem dicta, nullo effectu consecuto, nihil omnino ad rem nostram, aut ad statum regiæ dignitatis faciunt ; vere tamen ac certo affirmare possumus, à nullo antea, à nullo postea rege, imo à nullo mortalium hæc qualiacumque fuisse unquam prodita, congruaque omnino videri illis temporibus, à quibus inclinationem rerum, eumque, qui consecutus est regiæ majestatis contemptum, incœpisse omnes historici memorant.

CAPUT XLIV.

Argumentum ex regum consecratione repetitum solvitur : Ludovici II imperatoris, Lotharii I filii, epistola ad Basilium imperatorem Orientis,

Antequam ex hoc loco digrediamur, solvendum argumentum, vanum illud quidem, sed quod à quibusdam magni fiat, à regum consecratione repetitum. Quippe in hac, primum ab episcopo consecrante postulatur, ut præsentem militem ad dignitatem regiam sublevet : cum ipso sic agitur, tanquam eo, qui regiam dignitatem suscepturus sit : dat ipse solitum sacramentum, tanquam rex futurus : denique sic omnia peraguntur, tanquam non nisi post inunctionem, rex ; ante inunctionem et consecrationem, electus tantum esse videatur. Quæ quidem ex vetustis deprompta formulis, quibus reges etiam Francici, in secunda saltem dynastiâ inuncti fuerint, nemo harum rerum sciens inficiabitur. Quæ si ad extremum urgentur, nempe id efficient, ut reges non [385] genere sed electione fiant, nec nisi consecrati regium nomen regiamque potestatem accipiant ; quod adeo est absurdum, et omnium gentium consensione tanta rejectum, ut nec argumentis confutare sit dignum. Quare ex communi omnium sensu, sacræ cæremoniæ arcana ac mystica significatio hæc est : in ea esse sacramentum regiæ potestatis cœlesti numine concessæ et institutæ, atque hanc divino numini haberi reverentiam, ut rex à Deo constitutus, ipse quodammodo coram Deo sacrisque altaribus regio se nudet nomine, ut illud à Deo sanctius jam augustiusque recipiat. Cujus rei sacramentum est, quod et gladius et corona regi imponenda de altari sumantur, dicaturque ad regem : Accipe gladium de altari sumptum, quia nempe gladii jus à Deo esse, ejusque providentia regi esse traditum, ex apostolica traditione et disciplina doceamur : quæ trahi ad argumentum instituendi ac deponendi reges, non nisi stulte et imperite possunt.

Quo etiam sensu Ludovicus II, à Carolo Magno quartus, se ad romani imperii principatum, summi Pontificis manu provectum esse testatur, cum Imperatoris Ludovici Pii nepos, Imperatoris Caroli Magni abnepos, jam hæreditarium teneret imperium, atque imperatorium nomen sibi jam, imo etiam avo Ludovico Pio, paternum esse profitetur. Quomodo enim paternum non est, quod jam in avo nostro paternum[657] ?

Hæc scripsit Ludovicus II ad Basilium Imperatorem Orientis, cum is francis principibus, Caroli Magni posteris, imperatorium nomen denegaret. Atque hæc verba tacuit scriptor anonymus, qui hunc profert locum, ut Caroli Magni nepotes imperatoriam dignitatem summo Pontifici acceptam retulisse ostendat ; quod quidem nec negamus, nec erat cur anonymus in perspicua re probanda laboraret.[658] Quærendum illud erat, in quo difficultas versabatur : quo jure Romanus Pontifex imperii dandi auctor fuerit : an apostolico illo jure, quod Christus instituit ; an hoc adscititio, quo Romanus Pontifex, Senatus ac civium reverentia, caput urbis atque egregiæ cujusque rei auctor habebatur ?

Ac Ludovicus quidem II, adversus Basilium et Græcos, [386] imperatorium nomen ac dignitatem Caroli Magni posteris his verbis vindicabat : et A Romanis enim hoc nomen et dignitatem assumpsimus, apud quos profecto primo tantæ culmen sublimitatis et appellationis effulsit, quorumque gentem et urbem divinitus gubernandam, et Matrem omnium Ecclesiarum Dei defendendam atque sublimandam suscepimus ; ex qua et regnandi prius, et postmodum imperandi auctoritatem prosapiæ nostræ seminarium sumpsit. Nam Francorum principes, primo reges, deinde verò imperatores dicti sunt ii duntaxat, qui à Romano Pontifice ad hoc, oleo sancto, perfusi sunt : » quem locum nisi anonymus truncum capite retulisset, nempe ipsa lectione statim intueremur, imperium à Romanis atque ab ipsa urbe domina, unde hoc nomen primum effulsit, ad Francos translatum ; auctore quidem Romano Pontifice, Romana Ecclesia ecclesiarum Matre comprobante et confirmante : eo plane sensu, quo à Joanne VIII dictum meminimus,[659] Carolum Calvum « coepiscoporum et cleri, amplique Senatus et totius romani populi, gentisque togatæ annisu, ac secundum priscam consuetudinem, ab ipso Joanne ad imperii romani sceptra esse provectum. »

En unde Caroli Magni posteritam imperatorium nomen adversus Græcos tueretur. Hinc idem Ludovicus II, eadem in epistola, commemorat senatus populique romani, imo et militum exercituumque, in promovendis romanis imperatoribus auctoritatem. Quo jure excidisse haud par erat romanam urbem, faciebatque magis ad ejus dignitatem, quod jam per Petrum Apostolum religionis ac sacerdotii caput esset. Itaque concludebat ab urbe romana Francos eo jure eligi potuisse, quo jure quondam Hispani aliique electi erant.

Inde ad Francos stirpemque Carolinam translatum imperium Ludovicus refert ; neque vero tacet sacram unctionem ab apostolicis Pontificibus datam, quæ huic rei firmamento esset Quin et id respicit, quod Pipinus Caroli Magni pater ejusque liberi, jam à sancto Bonifacio in reges Francorum uncti, à Stephano II Papa profecto ad Francos, iterum uncti essent ; placebatque omnino regiæ domus originem à Romano Pontifice consecratam ; atque [387] id non modo honori, sed etiam firmamento esse intelligebant, ut regium genus etiam ab apostolica Sede sacrosanctum haberetur. Ex his ergo constat Caroli Magni nepotes ea re maxime gloriatos, quod non modo imperatorium, sed etiam regium nomen, Ecclesia Romana probante, confirmante, consecrante, susceperint ; non profecto id egisse ut regnorum et imperium potestatem ei tribuerint, contra rei gestæ ac veterum omnium monumentorum fidem. Cæterum quid importet à Romano Pontifice corona imposita, Adrianum IV audiemus exponentem, cum ad ea tempora nostra oratio devenerit.[660]

Hæc sunt quæ ad Gregorium usque VII, studiosissime atque operosissime conquisita, referunt, ut ecclesiastico ordini ejusque Capiti Romano Pontifici substernant deponendos reges ; quæ, quam vana, quam nulla sint, nemo non videt. Jam quantum valeant quæ à Gregorio VII, nullo antea exemplo, nulloque documento, gesta sunt, facile intelligimus. [388]

LIBER TERTIUS

Quo a Gregorii vii tempore, res extra concilia œcumenica gesta referuntur ad caput primum gallicanæ declarationis.

CAPUT PRIMUM.

An Gregorii VII ac secutis decretis ita res confecta sit, ut de ea ambigere catholicis non liceat : contrarium statuitur certis exemplis et catholicorum omnium consensione : Melchior Canus, Bellarminus, Rainaldus, Perronius testes adducuntur.

Nunc devenimus ad ea tempora, quorum maxime auctoritate nos premunt, Gregorii scilicet VII secutorumque Pontificum. Quippe objiciunt hisce temporibus quæstionem totam Ecclesiæ auctoritate decisam : depositos quippe pontificia auctoritate imperatores ac reges : consensisse in eam depositionem orthodoxos ; neque tantum rem à Romanis Pontificibus esse factam, sed factam in conciliis œcumenicis : depositum enim in concilio Lugdunensi II,[661] ab Innocentio IV, Fridericum II. Quin etiam ab ipsis synodis multa esse decreta, quæ ad eam praxim comprobandam manifeste pertineant, ut est illud decretum Lateranensis concilii III, de relaxato fidelitatis debito adversus hæreticos ; et Lateranensis IV, ut summus Pontifex hæretici vassallos ab ejus fidelitate denuntiet absolutos[662] : denique rem adeo certam, ut à conciliis in formulam versa sit, extentque conciliorum Constantiensis et Basileensis decreta, quibus privationis pœna principibus etiam ac regibus intentetur ; ex quibus concludunt, rem totam eorum etiam conciliorum, quibus maxime utimur, auctoritate esse confectam. [389]

Hæc adversarii catholici objiciunt. Hæretici vero, postquam nobiscum potestatem indirectam aversati sunt, ut à sacra Scriptura et antiquitatis ecclesiasticæ dogmatibus abhorrentem, tum vero inculcant, quæ jam memorata sunt, posterioris ævi decreta, ut in tanta doctrinæ mutatione, ea quam tuemur, catholicæ Ecclesiæ infallibilitas stare non possit.

Nos autem haereticis statim respondemus, more solito calumniari eos. Non enim catholici docent, quæcumque in conciliis gesta sint, ea ad Ecclesiæ catholicæ fidem pertinere : sed eo loco habent illa tantum, quæ decreto edito fidelibus omnibus credenda ac tenenda proponuntur : quod et Melchior Canus copiose docet,[663] et catholici omnes uno ore confitentur. Cujus rei ratio est, quod id sufficiat, ut verba Christi firma stent de æterna ecclesiasticorum dogmatum firmitate ; nec proinde labat Ecclesiæ fides, si ea quæ extra fidem decreta sunt, haud pari auctoritate consistunt. Atque certum omnino, multa in conciliis sine expressa deliberatione ac determinatione esse dicta gestaque, quibus adstringi se catholici omnes uno ore negant. Multa etiam decreta sunt, quæ non pertineant ad invariabilem fidei regulam, sed sint accommodata temporibus atque negotiis. Quin etiam illi qui Romanum Pontificem vel maxime infallibilem esse contendunt, non propterea necessario tuenda suscipiunt, quæ Pontifices gesserint ; sed profecto certæ sunt regulæ, quibus et hi Pontificibus, et omnes catholici conciliis œcumenicis certam fidem docent adhiberi oportere.

Certe Melchior Canus, pontificiæ infallibilitatis defensor acerrimus, asserit, « qui summi Pontificis de re quacumque judicium timere ac sine delectu defendunt, hos Sedis apostolicæ auctoritatem labefactare, non fovere ; evertere, non firmare.[664] » Ac paulo post : « Non eget Petrus mendacio nostro, nostra approbatione non eget : » tum adductis decretis de religiosis Ordinibus approbatis : « Satis fuerit, inquit, si eam habeant auctoritatem, quam epistolæ decretales, quarum nonnullas constat à posterioribus meliore consilio refutatas ; » quoniam non ex firmo decreto, sed ex Pontificum opinione prodierunt. [390]

Neque negat Bellarminus, aitque, Pontifices « ex ignorantia lapsos, quod, inquit, posse Pontificibus accidere non negamus ; cum non definiunt aliquid tanquam de fide, sed tantum opinionem suam aliis declarant.[665] » Alia ejus responsio est : « Pontifices tum nihil certi statuisse, sed tantum respondisse, quod sibi probabilius videbatur. » Addit « multa alia esse in epistolis decretalibus, quæ non faciunt rem aliquam esse de fide, sed tantum opiniones Pontificum ea de re nobis declarant. »

Quod Stephanus VI et Sergius Romani Pontifices iterum ordinari jusserunt eos, qui à Formoso Papa, postquam is degradatus fuit, ordinati essent, idem Bellarminus respondet : « Eos non edidisse aliquod decretum, quo decernerent ordinatos ab episcopo degradato... esse iterum ordinandos, sed solum de facto jussisse iterum eos ordinari, quæ jussio non es ignorantia aut hæresi, sed es odio in Formosum procedebat.[666] »

Ne ergo tu mihi hæc dicito : Gregorius VII et alii, imperatores ac reges deposuere ; ergo id jure factum : docet enim Bellarminus, idque nos diligenter tota hac tractatione meminisse oportet ; docet, inquam, ille, accurate secernenda esse quæ Pontifices de facto jusserint, ab iis quæ decreto edito facienda constituerint. Neque enim omnia ab ipsis jure fieri ; sed quædam ex odio ; neque eorum decreta, quæ etiam ad doctrinam spectent valere omnia ; imo vero ab ipsis rite et ordine interrogatis, multa esse responsa atque in Jure edita, ac decretalium epistolarum nomine insignita, quæ tamen probabili tantum, imo etiam falsa Romanorum Pontificum opinione nitantur, idque in confesso est etiam apud eos, qui pontificiam infallibilitatem vel maxime propugnant.

Placet etiam adscribere quæ Odoricus Rainaldus docuit, occasione Decretalis Exiit, et eorum quæ in ea à Nicolao III definita, à Joanne XXII postea rejecta sunt, de Christi paupertate : « Sane, inquit, major propositio : nimirum nefas esse contradicere in iis quæ definita sunt per Sedem apostolicam in fide et moribus, certissima est ; et additæ propositiones eam omnino confirmant, si intelligantur, uti debent, ea quæ spectant ad fidem et universalis Ecclesiæ mores in necessariis ad salutem. At pseudo-minoritæ [391] non in eo sistunt, sed quæ ad fidem et mores tantum spectant accidentariò et remote, qualia sunt nimirum Franciscani instituti encomia, privilegia, seu decreta Pontificum eo attinentia, et omnia in iis contenta, fidei et morum essentialia esse falso supponunt ; ac ludunt in æquivoco. Illas ergo sanctiones, licet sint in sexto (Decretalium libro) esse fidei et morum decreta essentialia, negandum est constantissime : neque enim decreta fidei condunt Pontifices, nisi id expresserint, et de necessitate credenda proposuerint.[667] » Ex quibus id habemus : Pontificum Romanorum decretis propositis, duo adhuc quæri oportere : alterum, an res sit ad fidei et morum essentialia pertinens, idque per se et proxime, non accidentariò et remote ; alterum, an expressum sit id de fide credendum ?

Procul ergo absunt ab apostolici de fide decreti auctoritate, hæc Clementina ; Principes Romani, et Clementina Pastoralis,[668] de fidelitatis juramento ab imperatoribus debito, deque potestate Romani Pontificis ad imperatoris irritanda judicia, quas Clemens V edidit ; procul, inquam, absunt hæc ab apostolici de fide decreti auctoritate, quanquam ea Clemens apostolica auctoritate declarare se dicat.

Procul ab ea auctoritate rursum abest id, quod idem Clemens V ut certum supponit : « Nos ad quos romani vacantis imperii regimen pertinere dignoscitur,[669] » etc. Quo fundamento nixus, Robertum Siciliae regem Vicarium imperii, sed in Italia tantum constituit. Neque huic decreto certiorem addit auctoritatem Joannes XXII, dura hæc ad se pertinere, propter Petri auctoritatem et jura concessa divinitus, testatur his verbis : « In nostram et fratrum nostrorum deductum est, fama divulgante, notitiam, quod licet sit de jure liquidum et ab olim fuerit inconcusse servatum, quòd vacante imperio, sicut et nunc per obitum quondam Henrici Romanorum imperatoris vacasse dignoscitur, cum in illo ad sæcularem judicem nequeat haberi recursus, ad summum Pontificem, cui in persona Petri terreni simul et cœlestis imperii jura Deus ipse commisit, imperii praedicti jurisdictio, regimen et [392] dispositio devolvuntur.[670] » Quanquam enim is Pontifex, hoc fundamento nixus, vicarios imperii in Italia quidem, alia auctoritate quam pontificia constitutos, omnesque iis obedientes excommunicatione damnet ; tamen hæc civilia nullo modo ad fidem et mores universalis Ecclesiæ pertinere constat. Quo jure hæc omnia à decretis fidei procul amandamus ; parique ratione quærimus quæ Gregorius VII aliique in deponendis imperatoribus gesserint, quanquam et Petri jure atque auctoritate gesta esse præferant, an ad fidem et mores Ecclesiæ catholicæ potiori aliqua ratione pertineant, aut etiam ad ea pertinere, ullo legitimo decreto declaratum definitumque sit.

Hæc dicimus secundum eos qui pontificiam infallibilitatem ac summam in temporalibus potestatem vehementissime asserunt : qua defensione non modo hæreticorum calumniae propulsantur, verum etiam catholicorum eorum, qui nobis adversantur, franguntur impetus ; eoque demum res tota devolvitur, ut quæramus sintne ea, quæ ad reges deponendos pertinent, eo ordine modoque gesta, quæ summam et indeclinabilem apud catholicos obtineant auctoritatem.

Ac primum : nemo nisi dementissimus dixerit, ea gesta esse summa et indeclinabili auctoritate ; alioquin theologi Parisienses Gallique passim omnes, post censuram Sanctarelli saltem, ne jam antiquiora memoremus, pro hæreticis aut schismaticis haberentur, qui rem, ab Ecclesia, summa auctoritate decretam non modo negarint, sed insuper gravi censura notarint. Ipse Perronius cardinalis tot ab aula Romana gratulationes tulisset immerito, pro ea oratione quam habuit in Ordinum cœtu ; cum ibi postulavit haberi istam quæstionem inter problematicas et liberas, quæ ab Ecclesia gravissima auctoritate sancita definitaque esset. [393]

CAPUT II.

Gesta sub Gregorio VII, primumque ejus de Henrico deposito decretum.

Posteaquam universim constitit nihil ad fidem catholicam pertinere, quæ à Gregorio VII aliisque, in deponendis regibus gesta sunt ; illud jam ipsum evolutis excussisque gestis, singillatim ac luculentius explicemus ; simulque ostendamus quanti sint, quæ summa et indeclinabili auctoritate non valere liquet. Series postulat temporum, ut à Gregorio VII ordiamur.

Anno Christi 1073, adversus Henricum IV, nequissimum et flagitiosissimum imperatorem, Saxones rebellaverant. Belli causa memoratur,[671] impositæ arces atque præsidia, quæ Saxones prædis agendis atque opprimendæ libertati esse comparata querebantur. Obtendebat imperator decimas Sifrido archiepiscopo immerito denegatas ; ipse occulte archiepiscopum instigabat : Abbates Thuringos ad iniquas conditiones adigebat : his initiis causisque bellum atrox gerebatur. Hic vero ex libro superiore repetendum[672] id, quod per idem tempus contigit Henrico imperatori : ab Alexandro II diem dictam propter causas quidem ecclesiasticas, nulla depositionis interminatione : tum Alexandrum II infecto negotio decessisse : Gregorium VII ei substitutum, cum Henrico IV multa tractasse ; ac, ne superfluis immoremur, narrat Baronius,[673] anno 1075, Henricum, victoria de Saxonibus reportata, contempsisse quæ Papæ promiserat, de pace videlicet cum Saxonibus ineunda, deque Thedaldo in Ecclesiam Mediolanensem intruso, aliisque ejusmodi negotiis ; communicasse etiam iis, quos Sedes apostolica ob simoniani et alia flagitia rejecisset. Anno vero 1076, refert idem Baronius, « missos à Gregorio Legatos, qui regem ad dicendam causam vocarent ad synodum[674] : » dicta dies ad feriam secundam secundæ hebdomadæ in Quadragesima : adhibita pœna, nisi dicta die se sisteret, sed excommunicationis [394] tantum, ut ex historicis hujus ævi, Baronio etiam probante, ostendimus.[675] De depositione altum adhuc ubique silentium.

Henricus tamen ea Gregorii citatione commotus, statim habita Vormatiæ pseudo-synodo Gregorium deposuit, eique subjectionem et obedientiam interdixit[676] ; » quin etiam datis litteris imperavit, et illi ut ab apostolica Sede discederet, et clero populoque romano ut « qui primus esset in fide, esset primus in ejus damnatione. » Hæc miror catholicis quibusdam non satis cautis scriptoribus probari potuisse. Neque enim aut Gregorius VII quidquam egerat, quo deponeretur, nec, si ea de re quæstio moveretur, ei finiendæ, idonei erant imperator cum eoque collecti Germaniæ episcopi ; prorsusque Ecclesiæ catholicæ ac Sedis apostolicæ jacet auctoritas, si hæ molitiones valeant. Sed postquam imperator inconcessa ausus, Gregorium deposuit ; Gregorius quoque eo prosilire ausus, ut regem non tantum excommunicandum more majorum, sed etiam deponendum novo exemplo susciperet. Neque illud omittendum, quod à coævo auctore memoriæ proditum supra retulimus[677] ; delectatum eum videri dandi regni dulcedine et gloriâ, quam ultro blandientes offerebant : visos etiam illos motus, quibus Germania fluctuabat, amplificandæ in civilibus Romanæ potentiæ opportunos : queis fretus Gregorius eam tulit sententiam, cujus initium est : « Beate Petre, apostolorum Princeps. » Decretum autem sic habet ; « Et ideo ex tua gratia, non ex meis operibus, credo quod placuit tibi et placet, ut populus christianus tibi specialiter commissus mihi obediat specialiter pro vice tua mihi commissa ; et mihi, tua gratia, est potestas à Deo data ligandi atque solvendi in cœlo et in terra. Hac itaque fiducia fretus, pro Ecclesiæ tuæ honore et defensione, ex parte omnipotentis Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, per tuam potestatem et auctoritatem, Henrico Regi, filio Henrici Imperatoris, qui contra tuam Ecclesiam inaudita superbia insurrexit, totius regni Teutonicorum et Italiæ gubernacula contradico ; et omnes christianos à vinculo juramenti quod sibi fecerunt vel facient, absolvo, et ut nullus ei sicut regi serviat interdico. Dignum est enim, ut qui studet honorem Ecclesiæ tuæ imminuere, ipse honorem [395] amittat quem videtur habere ; et quia sicut christianus contempsit obedire, nec ad Dominum rediit quem dimisit participando excommunicatis, meaque monita, quæ pro sua salute sibi misi, te teste, spernendo, seque ab Ecclesia tua, tentans eam scindere, separando, vinculo eum anathematis vice tua alligo.[678] »

Eo in decreto, quod ad verba attinet, illud imprimis notatum volo, distinctis verbis atque sententiis depositum primo principem, tum etiam anathemate alligatum fuisse. Et merito quidem anathemate percussum confitemur eum, qui nulla causa nullaque potestate, Petri successorem deponere ausus fuerat. Quod autem Pontifex perperam depositus, haud meliore jure imperatorem ipse deposuerit, id vero ut novo, ita pravo exemplo esse factum contendimus.

CAPUT III.

De Gregoriani decreti auctoritate quæritur : paucis repetuntur quæ de ejus novitate dicta sunt.

Cum secutæ de regibus deponendis sententiæ, ab eo Gregorii VII decreto et exemplo, tanquam ex fonte prodeant, de tota ejus decreti ratione quærendum est. Et quidem ab ipso disputationis initio praestruximus ipsam rei novitatem[679] : nullum exemplum, auctoritatem nullam hujus rei aggrediundæ præcessisse : itaque attonitum orbem : Gregorii asseclas ipsa novitate commotos : ipsum Gregorium anxie interrogatum nihil nisi falsa vanaque et nimia protulisse : hinc Gregoriani decreti novitatem, post tot ejus ævi tractationes, post ipsius Gregorii omni ingenio ac studio elaborata responsa, viris piis et gravibus non minus fuisse suspectam : eumdem Gregorium nova superstruxisse novis ; victoriam novo ausu, novique generis, decreto edito, ab Henrici exercitu arcuisse, et velut obstupefacto orbi inanes objecisse terriculas : ac nihilo secius, audentissimum licet, in tanta novitate, nec ipsum sibi satis constare potuisse. Hæc quidem [396] omnia novitatem sonant, hoc est, in christiana doctrina certam ac perspicuam falsitatem. Nunc autem tota res multo clarius enitescit. Ecce enim evolutis, ab omni antiquitatis memoria ad hæc usque tempora, ecclesiasticis gestis, spoliatos fuisse unquam, ecclesiastico decreto, ulla bonorum parte laicos, nedum ditione atque imperiis reges ; aut tale quid unquam cuipiam intentatum, non invenimus, non legimus, non audivimus ; cum tamen demonstraverimus tot ac tantas hujus rei intervenisse causas, si id vel Ecclesia cogitasset.

Quin etiam vidimus christianos omnes, etiam episcopos, Romanosque adeò Pontifices passim obedisse apostatis, haereticis, excommunicatis regibus ; neque tantum obedisse, sed eliam docuisse ex Christi præceptis deberi eis obedientiam, exceptis iis rebus, quæ contra Dei vetita juberentur ; Pontifices quoque, discretis utriusque dignitatis limitibus, ultro esse professos, nullam esse suam in rebus ordinandis civilibus potestatem. Nunc cum Gregorius VII, nullo unquam exemplo, auctoritate nulla, contraria omnia faciat ; rogamus adversarios, hæc quæ nunc gerit, an ad catholicam fidem et ecclesiasticum dogma pertineant ? Si pertinere contendunt, ubi illud, quo Ecclesia catholica invicta hactenus stetit : valere oportere quod ubique, quod semper[680] : et illud : Id verum quod prius ; id adulterum quodcumque posterius[681] ? Quid autem respondemus hæreticis, dum doctrinæ novitatem erroremque manifestum, vel his vel anteactis sæculis improperent ? Sin autem his argumentis victi, hæc Gregorii gesta pro fidei doctrina atque ecclesiastico dogmate habere non audent ; nempe non ab ejus duntaxat, sed ab illorum etiam qui eum secuti sunt auctoritate, nos liberant. [397]

CAPUT IV.

Qui Gregorio VII Henricum deponendi adhæserint, eos falso fundamento nixos, falso nempe intellectu interdicti de vitandis excommunicatis, idque jam in confesso esse : sancti Gebhardi et aliorum ejus ævi in eam rem sententiæ.

Nunc ne sanctorum virorum, qui Gregorio VII reges deponenti adhaeserint, auctoritate plus æquo moveamur ; considerandum istud, illos, quotquot fuere, falso fundamento nixos ; nempe quod interdictum de vitandis excommunicatis, falso et ab omnibus jam rejecto intellectu acceperint. Quid inde consequatur orationis series aperiet. Nunc rem ipsam aggredimur. Incipimus autem à Gebhardo Juvavensi, quem à Metensi Herimanno de hac quæstione rogatum memoravimus.[682] Jam quid responderit audiamus. Rescribit autem eo tempore, quo non modo Henricus IV à Gregorii VII communione recesserat, verum etiam Antipapam fecerat nefarium illum Guibertum Ravennatem, Clementem appellatum. Hunc qui respuerent episcopi, sedibus ab Henrico pellebantur ; pseudo-episcopi per vim intrudebantur ; ipse Gebhardus in exilio agebat, quo tempore hæc scripsit ; meritoque damnat episcopos qui talibus consentirent. Cæterum, cum Herimannus de deponendis regibus ecclesiastica auctoritate vel maxime quæreret, Gebhardus, nulla depositionis mentione facta, rem totam cum excommunicatione connectit, et controversiae statum ab ipso initio sic exponit : « Hac puritate contenti, eo quod in præsenti versatur negotio, hoc solum tenemus quod Ecclesia catholica semper tenuit, quod ab initio cœptæ christianitatis usque ad monstrosa hæc tempora stabile et inconcussum perstitit, scilicet quod excommunicatis non est communicandum. Hæc namque dissensionum causa est et seditionum, quod illi ab excommunicatis non abstinent et non abstinendum docent : nos vero et abstinemus et abstinendum persuademus, præcipue ab illis qui à prima et præcipua Sede excommunicantur.[683] » Sic ille totius [398] negotii fontem rationemque, in ipso interdicto de vitandis hæreticis reponendam putat : depositionis per totam epistolam mentione nulla ; quippe qui de tali re nihil in Scripturis, nihil in canonibus, nihil in Patribus, nihil in historicis gestisve ecclesiasticis inveniret.

Hoc disputationis posito fundamento, docet valere excommunicationem nulla canonica examinatione rescissam : « Illos, inquit, velimus attendere, qui tam facile etiam quorumlibet episcoporum, nedum Romani Pontificis sententiam, sine legati examinatione rescindunt.[684] »

Agit postea contra eos qui Gregorium « indiscussum, inauditum, inconvictum, nec confessum, vel commonitum » Vormatiæ deposuerunt,[685] et Guibertum Antipapam, vivente vero et legitimo Pontifice Gregorio, in Petri cathedram intruserunt, « Romana ecclesia nec conscia, nec consentiente. » Et addit : « Ecce, omni tergiversatione remota, causæ à nobis expositæ sunt de hoc, quod excommunicatis, quibus illi communicant, non communicamus : quod apostolicæ Sedis Pontifici, et beati Petri Vicario abrenuntiare non praesumimus : quod eodem vivente et cum Romana Ecclesia concorditer agente, alium ad eamdem sedem eligere, aut eligentibus consentire non acquiescemus. »

Quod autem objiciebatur juramentum fidelitatis Principi præstitum ; respondet primo : Antiquitus præcessisse votum, quo se, in ordinatione sua, beato Petro suisque Vicariis et successoribus obstrinxerint : tum violari fidem principi datam ab iis maxime, qui eum pessimis implicuere negotiis : postea non valere juramentum contra jus fasque datum : postremo rem totam huc esse devolutam : « Dicitur, inquit, nobis : Fidelitatem principi jurastis, cui si fideles esse vultis, fidem Domino apostolico et obedientiam abnegate, et illam abnegationem juramento vel scripto firmate, et ab excommunicatis à Sede apostolica non abstinete, et non abstinendum docete. » Quo quæstionis constituto statu, concludit : « Nihil unquam juravimus, nisi quod salvo ordine nostro fieri posset.[686] » [399]

Quæ si quis intelligat, inveniet sancto viro ne perspectum quidem fuisse quæstionis statum. Neque enim si fidelitatem servaret principi, ideo Domino apostolico obedientiam abnegaret, sed in civilibus principi, in sacris apostolico obediret ; nec si principis prava imperantis jussa detrectare, ideo obedientiam absolute negare oporteret ; nec si cum excommunicato principe in malis et in sacris, ideo etiam in civilibus, reipublicæ causa, communicare vetaretur. Atque ut clare omnia distinguamus, illud quidem recte, quod Gebhardus et alii, Henricum simoniacum et infandi schismatis auctorem, pro excommunicato habebant : quod Gregorium ab eo depositum pro vero Pontifice colebant : quod Guiberturn anti-Papam ejusque asseclas respuebant : quod iis qui essent excommunicati ipsique adeo regi in malis et in sacris communicare nolebant ; hæc recta sanctaque : quod autem in re nulla, ne quidem temporali, ac reipublicæ causa, cum excommunicato rege communicare se posse credebant ; id vero errorem esse manifestum, et nos probavimus, et jam in confesso est ; atque omnino constat, falso nixos systemate, obedientiam omnem principi denegasse.

Neque aliter alii passim causam hanc tuebantur. Extat apud Dodechinum Abbatem,[687] Mariani Scoti continuatorem, atque hujus ævi annalistam, Stephani Halberstatensis episcopi, sub nomine Ludovici Comitis ad Valtramnum Magdeburgensem Regis Henrici defensorem, epistola vehemens, cujus quidem summa est : regem adulterum, homicidam, simoniacum atque adeo hæreticum, non esse à Deo ordinatum, ea ratione quod « pro his nefandis malis ab apostolica Sede excommunicatus, nec regnum, nec potestatem super nos, quia catholici sumus, poterit obtinere. » Quam epistolæ summam Dodechinus his verbis comprehendit : « Venerabilis episcopus, vocato notario, epistolam dictavit, in qua Henricum hæreticum et excommunicatum, ideoque nec regem dicendum comprobavit. », Sic depositionem ab excommunicatione suspendunt, errore manifesto, ut jam in confesso est.

Solebant autem his temporibus vehementissime urgere, quod [400] excommunicatos vitare debeamus ; legiturque ea de re Bernaldi opusculum ad Gebhardum Abbatem Schaffusensem[688] ; eaque se ratione maxime tuebantur, qui regem respuebant.

Lambertus Schafnaburgensis, Gregorianarum partium studiosissimus, ad annum 1076, memorat excommunicatione factum, ut Uto Episcopus Trevirensis aliique, cum rege stare vererentur. Itaque, hac de causa, ab episcopis et proceribus Palatinis abstinebat, « obtendens et eos et ipsum regem excommunicatos esse à Romano Pontifice ; sibi tamen, quod ipsum vix summis precibus extorserit, indultam tantum esse colloquendi regis licentiam ; nulla præter hæc in cibo, in potu, in oratione, vel in cæteris omnibus communione ejus permissa[689] : » quasi speciali permissione indigerent, ut de necessariis reipublicæ negotiis, cum excommunicato imperatore tractarent.

Ipse Gregorius VII, quanquam, uti memoravimus, distinctis verbis à depositionis sententia excommunicationem ipsam discrevisse videbatur ; id tamen omnibus epistolis inculcabat, ne regi, ne cæteris excommunicatis communicarent : ut qui intelligeret ea re omnem causæ suæ vim contineri.[690] »

Atque is tamen, ut vidimus,[691] in concilio Romano IV, anno 1088, necessitate ipsa, illud de vitandis excommunicatis interdictum ita molliverat, ut ab excommunicatione illos exciperet qui cum excommunicatis necessaria causa communicarent : uxores videlicet, liberos, servos, ancillas, rusticos servientes, nulla subditorum regisque facta mentione ; tanquam ea necessitas, qua regibus obsequimur, una esset, cujus apud christianos nulla ratio habeatur ; quod tamen officium ne prorsus omitteret, exceptos quoque volebat « omnes alios, qui non adeo curiales sunt, ut eorum consilio scelera perpetrentur ; » ut jam nihil aliud vetitum intelligatur, quam ne scelerum consortes fierent : quo uno Gregorii decreto, omnia de deponendis regibus decreta corruunt.

Quin etiam secuti Romani Pontifices depositionem ab excommunicatione distinctam esse voluerunt, uti jam vidimus et sæpe videbimus ; certamque est omnino auctoritate eorum, [401] canonistarumque, ac theologiæ omnis, totam regnandi vim, cum ipso anathemate stare posse. Neque minus certum Childericum et Irenem, quos regno depositos esse volunt, nulla unquam excommunicatione fuisse percussos. Quare nihil erat manifestius falsum quam depositionem connexam esse cum excommunicatione, quæ sine depositione, et sine qua depositio esse possit,

CAPUT V.

Quod umquam de potestate reges deponendi canon conditus fuerit, nunquam edita professio, nunquam ea de re pronuntiatum, ac nequidem unquam quæsitum, incœptum à factis quæ deinde ad jus tracta sint.

Illud etiam asserimus ad placandos catholicos, et hæreticos retundendos, de deponendis regibus nunquam canonem aut professionem ab Ecclesia fuisse editam, neque à quoquam aut concilio, aut etiam Papa pronuntiatum esse, ne quis negaret principes à Pontificibus posse deponi ; neque ab ullo Doctore, ab ullo historico, ab ullo viro bono esse scriptum, hæreticum aut schismaticum fuisse quemquam, eo præcise nomine, quod negasset reges à Pontificibus posse deponi.

A multis sane id negatum, etiam Gregorii VII tempore, confitentur omnes, et ipsæ testantur Hermanni quæstiones. Id etiam negarunt quotquot illis temporibus pro Henrico IV apologias ediderunt : id negavit ecclesia Leodicensis celebri illa epistola, qua illa decreta de deponendis regibus, salvo in aliis apostolicæ Sedis primatu, inter novellas traditiones apostolicæ doctrinæ adversantes recensentur.[692] Alios innumerabiles commemorare nihil attinet. Neque tamen prætermitti debet auctor vitæ Henrici IV, cujus hæc verba sunt : « Absolvit (Gregorius) omnes à juramento, qui fidem regi juraverant... Quod factum multis displicuit, si cui displicere licet, quod Apostolicus fecit ; et asserebant tam inefficaciter quam illicite factum quod factum est.[693] » Id si error fuit, qui in eo versabantur, canone aliquo, dogmate, [402] professione, doctrina, erudiendi fuerunt. Cum enim errores proferuntur, eos damnare ac prohibere solet Ecclesia catholica, et contrariam veritatem edito canone declarare. Solet etiam postulare ab errantibus erroris sui professionem. Exempli gratia, postquam Græci negarunt primatum apostolicæ Sedis in spiritualibus, non contenta Ecclesia est Romanum Pontificem pro eo ac debuit modo venerari ; sed edita professione à Græcis elegit ut eam potestatem agnoscerent. Quare si pro certo haberet Ecclesia, valere eam potestatem ad bona temporalia, atque etiam ad imperia detrahenda ; id quoque edita professione declararet, vel a negantibus reposceret ; neque unquam aliter est factum in fidei dogmatibus. At neque Gregorius VII, neque alii Pontifices quidquam tale præstiterunt ; neque quisquam canonem talem unquam, professionemve protulit. Cur hoc ? nisi quod omnes intellexerint, rem hanc ejusmodi esse quæ ad dogma ecclesiasticum nullo modo pertineret.

Neque vero inter canones recensemus, quæ Gregorius VII ad Herimannum scripsit, tametsi eorum excerpta, à Gratiano et aliis, in Decreti corpus illata sint.[694] Satis enim constat illam epistolam nunquam inter Decretales fuisse recensitam, Gratianumque et alios canonum consarcinatores, nihil majoris tribuere auctoritatis iis quæ operi suo intexuerint.

Idem respondemus ad caput Juratos, ab eodem Gratiano, sub Urbani H, qui Gregorio VII successit, nomine proditum[695] ; neque epistolam, unde Gratianus hunc descripsit canonem, uspiam invenimus.

Caput autem, Nos Sanctorum, à Gregorio VII in concilio Romano IV prolatum, Gratianus exscripsit,[696] nosque supra retulimus, et ex verbis patet, rem quidem narrari quæ à Gregorio VII geri soleret, non autem quæ decreti vice, aut sub anathematis pœna sanciretur.

Nam quod inter dictatas Papæ refertur, « quod Papæ liceat imperatores deponere ; quod à fidelitate iniquorum subjectos possit absolvere,[697] » nihil est. [403]

Fateor à Baronio dictatus illos Papæ, qui inter Gregorii VII epistolas recensentur, concilio Romano III anni 1076, fuisse adscriptos,[698] sed nullo teste, auctoritate nulla. Cum enim eorum dictatuum in ipsa synodo, aut in Gregorii VII epistolis, aut in historicis, qui de synodo scripsere, nulla mentio habeatur, probabilius est, hos Papæ dictatus ex epistolis Gregorii à studioso quodam fuisse collectos.

Atque ut maxime fateamur dictatum hunc à Gregorio in concilio aliquo fuisse editum, non tamen ita ut inter canones adscribatur ; quemadmodum neque illud[699] : « Quod Romanus Pontifex, si canonice fuerit ordinatus, meritis beati Petii indubitanter efficitur sanctus[700] : » aliaque ejusmodi, quæ inter dictatus Gregorii relata, ipsi adversarii canonibus accensere erubescant.

Neque obstat quod hæretici ac schismatici habeantur qui Henrico favebant. Quærendum enim est quo nomine hæretici aut schismatici essent. Merito enim schismatici, suoque sensu hæretici, qui et legitimum Pontificem nulla auctoritate dejecerant, et apostaticum in Petri Sedem per vim ac sacrilegium intrudebant : ad hæc canones conculcabant, et simoniacos, et incontinentes clericos fovebant. Qui autem eos aut hæreticos aut schismaticos dixerit, eo præcise nomine, quod negarent à Papa reges deponi potuisse, tot inter gravissima quæ mutuo inferebant crimina, nemo extitit.

Certum igitur est nunquam ea de re expresse quæsitum, talisne potestas Pontificibus à Domino data esset ; nunquam expresse constitutum, concessam eam esse : neque unquam, à quoquam qui id pernegasset, exactum, ut eam sententiam facta professione ejuraret.

Sane, anno 1102, cum Paschalis II, concilio Romæ habito, adversus Henricum IV et ejus asseclas antecessoris anathemata [404] iteraret, habiti pro hæreticis, qui anathemata contemnerent, adactique in hanc formulam : « Anathematizo omnem hæresim et præcipue eam quæ statum præsentis Ecclesiæ perturbat, quæ docet et adstruit anathema contemnendum, et Ecclesiæ ligamenta spernenda esse : promitto autem obedientiam apostolicæ Sedis Pontifici, Domino Paschali ejusque successoribus, sub testimonio Christi et Ecclesiæ, affirmans quod affirmat, damnans quod damnat sancta et universalis Ecclesia.[701] » Hæc erant quæ catholica Ecclesia, edita professione, à schismaticis ad unitatem redeuntibus postularet : quæ omnia in confesso sunt apud omnes catholicos. Ulterius prosilire, aut de deponendis regibus quidquam expromere, ac pro canone edere, Ecclesiæ doctor Spiritus sanctus vetuit.

Ac postea, anno 1105, cum de compositione inter Pontifices Gregorii successores et eumdem Henricum IV ageretur, nihil aliud ab Henrico postulatum, quam ut fateretur, se « injuste Hildebrandum esse persecutum : Guibertum ei injuste supposuisse, et injustam persecutionem in apostolicam Sedem et omnem Ecclesiam hactenus exercuisse[702] : » quæ quidem erant certissima, eo nomine, quod ad obedientiam vero Pontifici denegandam, falsoque præstandam, omnes adegisset.

Ut autem recognosceret à Sede apostolica dari aut adimi potuisse principatus nemo postulavit, nemo cogitavit.

Objiciunt Gregorium VII aliosque Pontifices, non alio fundamento nixos, hæc de Henrico aliisque auctoritate clavium deponendis edidisse decreta, quam quod existimabant id suæ esse potestatis ; ergo eam doctrinam ut certam supponebant.

Qui hæc objiciunt, meminerint, velim, id quod est à Bellarmino aliisque magno consensu dictum[703] : nempe accuratissime discernenda, quæ Romani Pontifices de facto jusserint, ab iis quæ decreto edito facienda constituerint ; neque etiam decretorum omnium parem esse rationem, cum eodem Bellarmino aliisque consentientibus, iidem Pontifices multa decreta protulerint ex falsa sententia, quam ipsi probabilem reputarent. [403]

Quare omnino certum est, de hac potestate reges deponendi, etiam postquam negata est, nunquam quæsitum, nedum pronuntiatum fuisse : sed postquam eam ex facto exercere cœperant, jus ex facto trahere conabantur. Verum aliud profecto est factum Gregorii, quod, quantum ad temporalia adempta pertinebat, Henricum regem duntaxat, solamque Germaniam Italiamve spectaret : aliud decretum seu dogma, quod universæ Ecclesiæ probandum refutandumve proponeretur.

CAPUT VI.

Quod multi in Germania orthodoxi etiam episcopi à Gregorii VII sententia discreparint : exemplum Trevirensis Ecclesiæ, ac Brunonis archiepiscopi, imperatori deposito omnia jura servantis, etiam ea quæ ad designandos episcopos antiquitus data essent.

Neque vero hæc hæserunt, infixaque sunt animis ea firmitudine, qua solent fidei æterna dogmata, ab alta christianitatis origine per omnem sæculorum seriem devoluta. Etsi enim horum temporum historiæ, plerumque obscuræ mancæque sunt, pervenere tamen ad nos præsulum illustrium nomina, qui Henricum IV jam depositum, ut imperatorem debita obedientia in civilibus coluerunt Hic autem Germanos solos proferemus, alios alio loco commodius suo ordine memorabimus.

Laudatur in Historia Trevirensi Bruno archiepiscopus,[704] eleemosynarum summæque pietatis nomine : atque illum quidem Ecclesiæ catholicæ et Romano Pontifici conjunctissimum fuisse constat : quippe qui Egilberti antecessoris, falso Pontifici Guiberto et Henrico IV communicantis ; gesta resciderit, ab eoque ordinatos nullos admiserit, « nisi qui se legitimo Romanæ Ecclesiæ Pontifici obedituros super Evangelium fidem facerent.[705] »

Cum tamen ità affectus esset erga verum Pontificem, tunc Paschalem II, haud minus ipsi Henrico IV toto episcopatus vitæque suæ tempore gratus et obsequens fuit ; de quo etiam ibidem scribitur : « Cum tanta solertia et sapientia ab ipso rem actam, » [406] ut in gravissimis illis regnum inter et sacerdotum dissidiis, « ita catholicorum amplexus sit consortium, ut imperatori debitum non denegaret obsequium ; neque ita in cæsarianorum communione contaminaverit, ut catholicorum offensas incurrerit.[706] » Itaque et episcopi simul et egregii civis functus officio, utrique parti conjunctissimus, idoneus etiam reconciliandis animis habebatur. Et quidem ab Henrico IV jam sæpe deposito, multis jam ornatus beneficiis, anno 1101, flagrantibus maxime dissidiis, Trevericæ præfectus est Ecclesiæ, petentibus Trevericis. « Treverici petierunt sibi episcopum dari, quibus imperator, petentibus principibus et consentientibus civibus, Brunonem consecrari jussit. Denique ibidem ordinatus est ab Edalberone Metensis Ecclesiæ episcopo, oleum sacræ benedictionis imponente, Joanne Spirensi, Richero Virdunensi cooperantibus ; et assistentibus archiepiscopis Ruthardo Mogutiensi et Friderico Coloniensi et aliis quamplurimis episcopis.[707] » Prorsus antiquo more rituque, quodque notandum est, eas partes agente imperatore, quæ pridem à piis imperatoribus actæ essent ; adeo imperatoris nomine colebatur, atque omnia in designandis episcopis olim usu Ecclesiæ regibus attributa, deposito etiam et excommunicato principi integra servabantur.

Jam ut ejus antistitis gesta prosequamur, sic scribit historicus : « Anno ordinationis suæ tertio, Romam profectus apostolorum gratia et percipiendae benedictionis magistri causa invenit Dominum Paschalem Papam universali synodo praesidentem, papatûs sui annum octavum agentem, à quo honorifice susceptus est, utpote Belgicæ-Galliæ primæ Metropolis Præsul magnificus. » Addit tamen historicus : « Sed quoniam episcopalia, videlicet annulum et baculum, per manum laicam suscepisset (contra Gregorii VII Urbani II et Paschalis II interdictum), atque quia ecclesias dedicasset, et clericos, necdum pallium consecutus, promovisset (quod à Romanis Pontificibus pridem erat vetitum), multum aspere correptus est ; et decernente episcoporum ibi congregatorum concilio, pontificatus officium deposuit : quod tamen ipsis intervenientibus, quia discretio ejus et prudentia officio et [407] tempori congruens erat, post triduum, non sine admissorum pœnitentia recuperavit.[708] »

Diligenter attende quid in illo Papa et episcopi reprehenderint, et cujus eum pœnituerit. Non profecto quod regem depositum agnovisset, ab eoque præfectus Trevericæ esset ecclesiæ. Id enim, modo absque simoniâ ac servatis canonibus fieret, non improbabat Ecclesia, sed propter annulum et baculum, consecrationesque et ordinationes sine pallio, adversus pontificia decreta factas.

Liquet ergo, ne ipsum quidem Papam et universalem synodum, cui ipse præsideret, quidquam ab eo exegisse, quod ad ejurandum Henricum IV Imperatorem pertineret ; rediitque in Germaniam pari in regem fide atque obsequio clarus teste eodem historico : « Talem se in omnibus modis exhibebat, ut in administrandis quoque regni negotiis, ex omnibus principibus... nullus eo sublimior haberetur : adeo ut eum imperator patrem suum vocaverit, et majorem cæteris honorem ei impenderit ; sed et ad omnibus episcopis quacumque se conventui eorum ingessisset, ut par quidem diligebatur, sed ut major venerabatur. Igitur quoniam in rebus sibi commissis strenuissimus erat, defuncto imperatore, communi consilio principum, regiæ curiæ vicedominus effectus est, et regnum regnique hæres ( Henricus videlicet hujus nominis V rex) adhuc adolescens circa annos viginti ei committitur.[709] » Hæc quidem satis probant quæ in deponendis imperatoribus gesta essent, non esse considerata ut decreta fidei, sed ut facta Pontificum, quibus sancti viri orthodoxæque Ecclesiæ minime consentiendum ducerent, Romanis Pontificibus non improbandus.

CAPUT VII.

Sanctus Otho Bambergensis, sanctus Erminoldus abbas, designationes episcoporum ab imperatore deposito factæ, ab orthodoxis ecclesiis petitæ et admissæ : quid in iis Sedes apostolica et concilium Romanum improbant.

Eodem fere tempore, anno videlicet Christi 1102, quo ad Trevirensem ecclesiam iste promotus est, sanctus Otho Pomeraniæ [408] Apostolus, Bambergensem episcopatum sortitus est, cujus vitam habemus apud Canisium, à Baronio postea translatam in Annales ecclesiasticos, miris cum viri laudibus.[710] Is ergo in Henrici IV aula versatus, cancellarii munere præclare est defunctus, atque imperatori in pietatis officiis conjunctissimus fuit. Nam Henricus varius moribus, pietatis etiam officia frequentabat.

Dum ergo sanctus Otho cancellarii munus egregie exequeretur, « Rupertus Bambergensis Episcopus de hac vita migravit. Itaque ex more temporis, insignia episcopatus ad curiam allata sunt, et petitio Ecclesiæ pro pastore. Sed imperator consilio sex mensium inducias ponit ; ecclesia vero Bambergensis, cum Clero et populo, Deo interim devotissime, pro idoneo rectore supplicabat. » Sic piæ sanctæque Ecclesiæ, etiam in iis quæ ad ecclesiastica pertinerent, imperatorem quantumvis depositum observabant Hoc ritu sanctus Otho episcopus designatur, et ad sarcinam subeundam invitus adigitur.

Factum id sub Paschalis II initia, et scribit ad eum sanctus Otho in hæc verba : « In obsequio Domini mei imperatoris per annos aliquot degens, et gratiam in oculis ejus inveniens, suspectam habens in manu principis investituram, semel atque iterum cum dare vellet, renui episcopatum.[711] » Non ille obsequium ac fidem, in excommunicatum ac depositum licet principem, nequidem provectionem ad episcopatum, eo designante, sed investituram tantum suspectam habet Pergit : « Nunc vero jam tertio in Bambergensi episcopatu me ordinavit, in quo tamen minime permanebo, nisi Vestræ complaceat Sanctitati per vos me investire et consecrare.[712] »

At Paschalis, dominum imperatorem professo neque ab ejus obsequio discedenti, ut dilecto fratri Bambergensis ecclesiæ electo rescribens, salutem et apostolicam benedictionem impertit, et ejus probat electionem ab imperatore factam : nihil aliud quam investituram improbat. Quid plura ? Baculum et annulum deponenti restituit : eum consecravit : ad Ecclesiam de ejus [409] consecratione, salvo Metropolitani jure, à se facta scripsit[713] ; nihil tamen de ejurando imperatoris obsequio, aut ab eo postulavit, aut Ecclesiæ significavit.

Habemus, apud eumdem Canisium à Baronio relatam[714] sancti Erminoldi Abbatis vitam, in qua hæc legimus : « Henricus aliquando imperator, (V quarti filius) cum propter excessus suos in papalis excommunicationis sententiam incidisset, et tamen à religiosis ac magnis etiam Prælatis Ecclesiæ, imperatoriæ dignitatis intuitu honor sibi ac solita reverentia deferretur, » etc. Non ergo omnes in eo errore versabantur, ut ab eo excommunicato imperatore, etiam in civilibus abstinendum esse, cum sancto Gebhardo aliisque crederent ; sed magni etiam ac religiosi episcopi contrariam sententiam tuebantur.

Et quidem Erminoldus excommunicatum Henricum aditu ecclesiæ sacrique monasterii, atque etiam fratrum salutatione prohibebat : ipse tamen et imperatorem appellavit, et pro officio salutavit, et quod excommunicato non omnia consueta præstaret, excusatum se voluit.[715]

Porro electiones episcoporum eas, quæ auctore imperatore solebant fieri, post Henrici IV depositionem, ab episcopis etiam Gregorio VII addictis, consueto more fuisse frequentatas, testatur Historia Trevirensis supra memorata[716] : cujus quidem auctori, sua suoque ævo proxima enarranti, facile adhibemus fidem. Hæc ergo in ea historia legimus : Anno 1078, depositionis jam à Gregorio VII dicta sententia, Udonem archiepiscopum Trevirensem vita discessisse, substituendi episcopi gratia imperatorem Treverim advenisse : eo etiam advenisse Herimannum, Metensem eum, quem sæpe memoravimus, Theodericum Virdunensem, eum quem Magnum appellant, et Bibonem Tullensem, provinciæ Trevirensis suffraganeos episcopos : Herimanno ac Bibone auctoribus, idoneas personas imperatori fuisse à clero nominatas, quas tamen respuerit, « quod nemo ejus benevolentiam digna taxatione prævenerat. » Tandem Egilbertum ab eo fuisse admissum, sed ab Herimanno ac Bibone non fuisse receptum, prohibitosque [410] episcopos à clero et populo ne eum consecrarent ; » propter canonicum illud decretum, quo præcipitur ut nullus in episcopum, nisi canonice electus, consecretur. »

Ergo quem imperator canonice designasset, omnino recepturi erant ; idque sentiebat ecclesia Trevirensis illa sub Othone, (is est qui superius Udo appellatur) Gregorio VII addictissima. In eam sententiam cum coepiscopis Herimannus quoque Metensis episcopus convenerat, is quem Gregorio VII addictissimum fuisse memoravimus : ut profecto non miremur toties fluctuasse et consultasse eum, qui Henricum etiam depositum, in tam solemni tamque ecclesiastico actu imperatorem agnoscat.

Theodericus Virdunensis, ille etiam à nostro historico Magnus nuncupatus, tum Gregorio VII Sedique apostolicæ conjunctissimus, haud minus imperatorem agnovit, probante Pontifice, cujus etiam jussu cum imperatore causam Herimanni Metensis studiosissime egit. Testatur epistola in eadem Historia Trevirensi[717] ad Gregorium VII, qua simul eum Pontificem, et Henricum depositum licet, regem agnoscit.

Multos alios episcopos religiosos ei magnos in eadem sententia fuisse vidimus ; ac vitæ sancti Gebhardi Juravensis supra laudatus auctor,[718] in tota Germanià quinque omnino episcopos memorat, qui Gregorio in omnibus adhaeserint, et ab imperatore penitus discesserint. Hos ille quidem catholicos nominat ; sed interim ipse dubius, cujus nimirum verba retulimus dubitantis,[719] justane an injusta Gregorii sententia fuerit, ut fluctuasse pateat etiam eos qui Gregorio VII maxime favisse videantur. Neque his quinque episcopis catholica apud Germanos continebatur Ecclesia, cum alios multos magnos sanctosque ab iis dissensisse, Romano quoque Pontifice probante, videamus.

Neque vero putandum est, omnes qui Henrico adhærebant, favisse ejus schismati. Vel unus Vitæ Henrici auctor prodeat in medium, qui Henricum jam à Gregorio VII discessurum, quasi ab eo scelere dehortaturus, sic compellat : « Cessa, obsecro, Rex gloriose, cessa ab hoc molimine, ut ecclesiasticum Caput de suo [411] culmine dejicias, et in reddenda injuria te reum facias. Injuriam pati felicitatis est ; reddere, criminis.[720] » Excusat ut potest ; cæterum, quantum abesset à domini sui tuendo schismate aperte significat. Idem cum de depositione à Gregorio VII prolata diceret hæc summa modestia scripsit : « Quod factum ( Gregorii VII ) multis displicuit, si cui licet displicere quod Apostolicus fecit ; et asserebant tam inefficaciter quam illicite factum, quod factum est. Sed non ausim assertiones eorum ponere, ne videar cum eis Apostolici factum refellere.[721] » Factum quidem ; non enim hæc putabant ad dogma ecclesiasticum pertinere. Laudamus prudentem historicum, qui Romanum Pontificem tam reverenter habeat ; cujus ego exemplo de his conticescerem, si tacendo deleri atque oblitterari possent- Illud interim intelligo, multos extitisse, qui et à Gregorii VII novitate, et ab Henrici IV schismate procul essent. Neque mirum cur eorum nomina, tanta in perturbatione rerum minime ad nos pervenerint ; cum is eliam, qui Henrico IV apertissime favet, vitae ejus scriptor, tam timide referat ; quæ in Gregorium dicerentur.

CAPUT VIII.

Leodiensis ecclesiæ egregium testimonium : Leodienses an fuerint schismatici : an in sua epistola falsum aliquid docuerint ; cur pro ea doctrina veniam petierint, cum in communionem recepti sunt.

Leodiensis ecclesia à tot sanctissimis Episcopis instituta, pietatis, doctrinæ atque ecclesiasticæ disciplinæ laude floruit. Hæc de nostra quæstione insignem scripsit epistolam tomis conciliorum insertam.[722] Hæc ut intelligatur, exponenda paucis horum temporum historia. Anno Christi 1105, Henricus V, Henrici IV filius, biennio antea rex à patre designatus, in parentem arma movit, tanquam eum coacturus ad apostolicæ Sedis obsequium Principes ad filium defecerunt : captus imperator : « anno 1106, conventus principum Moguntiæ factus, ubi supervenientes [412] apostolicæ Sedis legati, anathema à Romanis Pontificibus in imperatorem factum omnibus qui aderant promulgabant : Principem Henricum seniorem omnibus modis commonitum, vel, juxta alios, circumventum et coactum, insignia regni resignare ac mittere filio persuadent. » Hæc Otho Frisingensis.[723] Tum subdit : « Quæ omnia utrum licite an secus acta sint, nos non discernimus : » adeo hæc omnia, licet auctoritate Romani Pontificis Paschalis II facta, à viris doctis sanctisque pro ambiguis habentur. Henricus IV Coloniam pergit, exinde Leodium, in utraque parte regio more susceptus, bellum instaurat. Hac ergo temporum necessitudine, Leodienses, quod episcopum suum secuti, Henricum seniorem adversus filium tuerentur, à Paschale II excommunicati, jussusque Robertus Comes Flandrensium ferro adoriri eos. Extat Epistola Paschalis II, quæ incipit : Benedictus Dominus : qua, comiti ejusque militibus, in peccatorum remissionem, et apostolicæ Sedis familiaritatem præcipit, ut Leodienses clericos, omnesque Henrici hæreticorum capitis fautores pro viribus persequatur.[724]

Ea causa Leodienses, superstite adhuc Henrico IV bellisque inter patrem et filium flagrantibus, gravem edunt Epistolam sub hoc titulo ; Omnibus hominibus bonæ voluntatis[725] : quos quoniam Baronius ut schismaticos suggillat, ne inauditos damnemus, audire nos oportet. Ergo prolixas epistolæ hæc summa est.

Primum quidem Leodienses Romanam Ecclesiam non aliter quam Matrem, Paschalem non aliter quam Patrem, quam Apostolicum, quam Episcopum episcoporum, quam Angelum Domini, quam Christum Domini appellant, ad quem pertineat sollicitudo omnium ecclesiarum.[726] Hildebrandum etiam seu Gregorium VII non aliter quam pro Papa habent. Jam ergo constat eos non adhæsisse Antipapæ, neque à vero Pontifice recessisse.

Secundo, negant excommunicari se debuisse, quod regem colerent, ac Cæsari redderent quae essent Cæsaris[727] ; laudatisque Petri et Pauli locis de colendis regibus : « Quia ergo, inquiunt, [413] regem honoramus, quia dominis nostris non ad oculum, sed ia simplicitate servimus, ideo excommunicati dicimur[728] ? » Addunt inviolabilem esse quæ regi, ex regalibus ejus acceptis ab omni tempore, jurata sit fidelitas : primum Hildebrandum hæc commovisse : hunc novellæ traditionis auctorem, ut debita regi ac jurata etiam fidelitas solveretur. Quod autem Paschalis II Henricum seniorem vocaverat hæreticorum caput, sic respondent : « Si talis est, quod absit, et pro nobis dolemus, et ipsi Domino nostro condolemus : nihil modo pro imperatore nostro dicimus, quod etiamsi talis esset, tamen eum nobis principari pateremur, quia ut talis nobis principetur, peccando meremur. Esto, concedimus vobis inviti, eum talem esse qualem dicitis, nec talis à nobis repellendus esset, armis contra eum sumptis, sed precibus ad Deum fusis.[729] »

Patet ergo Henrici IV tempore fuisse multos, qui cum Sedem apostolicam, eique præsidentes Romanos Pontifices colerent, interim à regum obedientia, pontificiis decretis abduci se posse pernegabant. Tota enim Leodiensis ecclesia, divinis eloquiis erudita, eam doctrinam tuebatur.

Neque dicas Leodienses, commotiores scilicet, quædam profudisse, quæ nec ipsi probemus : neque enim nostra refert, quam commoti fuerint, qui ferro flammâque vastari juberentur, sed quam veram doctrinam de Romanis Pontificibus deque regibus tradiderint.

Neque etiam objicias, aperto errore laborasse eos, qui excommunicari posse reges negare videantur. Neque enim id absolute dicunt, quod reges et imperatores excommunicari non possint : sed « quod aut minime, aut difficile possunt reges et imperatores excommunicari, secundum etymologiam nominum illorum, et juxta determinationem excommunicationis.[730] » Hæc enim non obscure significant, raro quidem et difficile veniendum esse ad excommunicandos reges, quod nemo diffitetur : minime vero et nunquam, ad excommunicandos eos ea excommunicatione, qua societas etiam civilis abrumpitur. Unde excommunicationem [414] à Pontificibus latam, non absolute nullam, sed indiscretam appellant.

Quid autem esset illa excommunicatio indiscreta, prolato canone Gregorii VII, exponunt his verbis : « Quod excommunicati dicimur, non gravius justo feras ; quia, ut credimus, nos ab excommunicatione excipiet, saltem ipsa Romana auctoritas. Hildebrandus Papa, qui auctor est hujus novelli schismatis, et primus levavit sacerdotalem lanceam contra diadema regni, primo indiscrete Henrico faventes excommunicavit : sed reprehendens se intemperantiæ, excepit ab excommunicatione illos qui imperatori adhærebant, necessaria ac debita subjectione, non voluntate faciendi, vel conciliandi malum ; et hoc pro decreto scripsit[731] : » quod est illud decretum : Quoniam multos, à nobis integre suo relatum loco[732] ; in quo et illud notavimus, liberari ab excommunicatione eos, qui non ita curiales sunt, ut eorum consilio scelera perpetrentur ; quo quidem Leodienses satis se tutos ab excommunicatione putabant, cum nullius malæ rei auctores extitissent.

Ergo ea erat Leodiensibus indiscreta excommunicatio, quæ indiscriminatim communicationem omnem cum imperatore, etiam in civilibus ac necessariis negotiis prohiberet : quam profecto doctrinam toto terrarum orbe à Leodiensi ecclesia divulgatam, à nemine erroris fuisse notatam legimus, aut nunquam ab ea ecclesia postulatum ut eam ejuraret

Quod autem objiciunt, Leodienses petita venia in communionem receptos, nihil hoc ad ejuratam epistolæ doctrinam pertinere testatur ipse Baronius, qui ea de re ex Urspergensi sic scribit[733] : Leodiensis episcopus, cæterique coepiscopantes, inter cætera recipiuntur in communionem pœnitentiæ, hac conditione, quod cadaver ipsius excommunicati per se pridie in monasterio tumulatum effoderent, et absque ulla sepultura vel exequiarum communione, in loco non consecrato deponerent ; comprobantibus [415] his qui aderant archiepiscopis et episcopis ; quia quibus vivis Ecclesia non communicat, illis etiam nec mortuis communicare possit.[734] » Recte omnino et ex prisca disciplina, meritoque Leodienses emendare coacti quod prava misericordia fecerant : interim patet hanc unam ab eis conditionem postulatam, ut cadaver excommunicati sacro loco projicerent : non profecto ut Epistolæ suæ doctrinam abdicarent. Manet ergo Epistolæ antiquæ doctrinæ de inviolabili regum majestate testis, adversus Gregorii VII novitatem, quam distincte notat ; neque quisquam eam notam eluit Manavit opinio hujus novitatis ad posteros, ut vel Othonis Frisingensis à nobis relata verba testantur. Alios postea testes audiemus. Hic quidem Germanici nominis episcopos ac scriptores commemorare voluimus.

CAPUT IX.

Quod hæc decreta Gregorii VII, aliorumque Pontificum nullo deliberante aut approbante concilio, tum pessimo exemplo et infelicibus auspiciis facta sint.

Id vero in primis notatu dignum arbitror, quod illud Gregorii VII factum, nulla in legitima synodo, dictis sententiis, comprobatum fuit. Nam solemne est Romanis Pontificibus, ut quæ approbante concilio fecerunt, edicant factum aut constitutum esse, sacro approbante concilio, vel aliam similem adhibeant formulam, qua ea quæ egerint synodi judicio confirmentur. Id passim videre est in Romanis conciliis, quorum gesta habemus. Placet, exempli causa, referre concilium à Joanne VIII habitum, de Carolo Calvo in imperatorem electo. Sic interrogat Pontifex : « Quæ in præfato piissimo... Carolo... gessimus sententiæ prolatione, si unanimi generalitati vestræ videtur, et per manus subscriptionem etiam in præsenti ac venerabili synodo... iterato promulgemus ac roboremus. Sancta synodus respondit : Placet et valde placet... Tunc... Pontifex :... Piissimi... Caroli... ad imperialia sceptra electionem et [416] promotionem... ex tunc et nunc, et in perpetuum firmam et stabilem decernimus permansuram. Responderunt omnes : Placet, placet, fiat, fiat.[735] » Fit communi consensione decretum : ei subscribitur eo ritu passim : Joannes, vel alius quivis, Romanæ Ecclesiæ episcopus huic decreto à nobis promulgato subscripsi : eodem tenore singuli episcopi subscribunt : Decreto à nobis promulgato. Sescenta ejusmodi Acta in conciliis extant. At in Gregorii VII conciliis nihil simile. Non uti Joannes VIII de confirmando, ita hic Gregorius de deponendo rege episcopos interrogat ; neque illi decretum assensione firmant. Solus Gregorius hæc edicit : « Regnum contradico, juramentum solvo, ne quis ut regi pareat interdico. » Cùmque tot decreta Romanorum Pontificum estent in conciliis promulgata, quibus concilii consensio et approbatio inseratur, in deponendis regibus nihil unquam tale legimus : imo in concilio Lugdunensi œcumenico illi decreto quo Fridericus II ab Innocentio IV deponitur, non est appositum ex formula consueta ; Sacro approbante concilio, sed sacro præsente concilio[736] ; adeo Pontifices id sibi privatim reservare voluerunt. Quod quidem, quocumque animo gesserint, certe ipsi testantur, hæc, non conciliorum auctoritate, sed ab ipsis tantum pontificio nomine esse gesta.

Quam autem inauspicato gesta sint, multa testantur. Imprimis infaustum illud, quod tum primum coepit de deponendis regibus cogitari, cum bellis civilibus attrita respublica, ipsa etiam regia nutaret auctoritas. Saxonibus enim ab aliquot annis rebellantibus, « nonnulli Longobardorum, Francorum, Bavarorum, Suevorum, data et accepta fide, conglutinati sunt, qui regem undique bellis pulsarent.[737] » Auctor Vitæ Henrici id prodit : id Lambertus Schafnaburgensis ; id Saxonici belli scriptor ; jamque adversus Henricum tota se Germania, totum imperium commovebat. Tunc Gregorius deponendum aggreditur imperatorem, ut à suis destitutum, scribit Otho Frisingensis.[738] Gregorius ergo ambitiosis principibus et quomodocumque regem aggressuris, [417] gerendi belli colorem et qualemcumque titulum, auctoritate apostolica præbuit : quo quid infelicius ? Hoc vero exemplo (piget commemorare quidem ; sed causæ ratio id postulat, neque manifesta dissimulasse quidquam juvet) hoc, inquam, exemplo cæteri Pontifices tum regibus adimere regna cœperunt, cum ultro ruere, vel certe inclinari bellis maxime intestinis, fatiscente republica, viderentur. At si his prolatis decretis bella cessarent, tamen infausti erat ominis, apostolici nominis auctoritate ambitionem alere ; nunc autem magis magisque bella civilia exarsere, profligati ingentes exercitus, qui Pontificum regnabant auspiciis Rodolphus Suevus, Hermannus Lotharingus[739] in præliis cæsi : et quod Bertholdus Constantiensis tradit, pontificiarum partium per eam ætatem studiosissimus : « Totum romanum imperium civili bello, nimio schismatis dissidio laboravit, aliis quidem Domino Apostolico, aliis Henrico faventibus : ob hoc utrinque totum regnum præda, ferro et igne miserabiliter devastantibus.[740] » Quo bello per triginta fere annos Germania et Italia conflagravit ; Roma ipsa capta, recepta, hostibus et auxiliantibus prædæ fuit ; quodque omnibus pejus est, ad posteros exempla manarunt : et quoties à Pontificibus sunt inchoata talia, eaedem consecutae calamitates toti orbi testabantur, quam infausta omine à Gregorio VII hæc cœpta sint.

Neque vero hæc referens, id nostræ causæ patrocinari volo, quod Rodolpho et Hermanno pontificia auctoritate bella moventibus, res improspere successerint. Sane scriptores ii qui nostris temporibus Gregorii VII aliorumque Pontificum eadem conantium acta, tanquam cœpta divinitus tuenda susceperunt ; ubi pontificias partes felicioris successus aura afflaverit, continuo altius se extollunt : tanquam nesciremus christiani, occultis judiciis hæc agi, ac plerumque pœnæ loco à Deo immitti victoriam. Nos autem, si prospera omnia Romanis Pontificibus, tam nova in imperium molientibus, contigissent ; non minus infaustam [418] prædicaremus apostolicæ Sedi potestatem eam, quæ ipsi tot stragibus totque bellis, quantumcumque prosperis, constitisset.

Nihil ergo hic attinet commemorare Henrici IV calamitates armatosque in ipsum filios : Henricum præsertim V, jam unum superstitem, à quo victus pulsusque est : nisi quod hoc quoque pars est infelicitatis, quod Gregorii VII Paschalisque II decreta, tantæ impietati occasionem dederint, in eâque opem et præsidium nacta sint.

Neque eo melius Paschali II res postea successerunt, qui Henricum V tanto à se studio ad viventis patris regna provectum, statim atque imperatorem coronavit, hostem expertus est, rupto iterum sacerdotii ac regni fœdere, novoque de investituris bello comparato. Sed hæc postea paucioribus. Nam Gregorii VII Henricique IV rebus, quæ hujus quæstionis fons et caput essent,

diutius nos immorari oportebat : cætera levius transibimus.

CAPUT X.

Philippus I, Francorum Rex, excommunicatus, nulla unquam depositionis mentione.

Quidquid Gregorius, eumque secuti Romani Pontifices in deponendis regibus aggressi sint,[741] non manavit ad Gallias infaustæ depositionis exemplum ; cujus rei his temporibus insigne habemus documentum.

Anno Christi 1094, viginti fere annis postquam Gregorii VII de Henrico deponendo infausta ac feralia edicta exierunt, historici hujus ævi, ac post illos Baronius memorat,[742] Philippum I, Francorum regem, repudiasse Bertham uxorem legitimam, et duxisse Bertradam Fulconis Comitis Andegavensis uxorem, ad hæc cognatam suam : atque adulterium raptu etiam et incestu cumulasse. Id factum Urbano II Pontifice. « Tum, inquit Bertholdus hujus ævi scriptor, in Galliarum civitate quam Ustionem [419] vulgariter vocant, congregatum est generale concilium, à venerando Hugone Lugdunensi archiepiscopo ac Sedis apostolicæ legato, cura archiepiscopis, episcopis et abbatibus diversarum provinciarum, 17 kalendarum novembrium : in quo concilio rex Galliarum Philippus est excommunicatus, eo quod, vivente uxore sua, alteram superinduxerit... Hæc omnia, inquam, ibi sunt constituta et apostolica legatione firmata.[743] »

Anno sequente, ipse Papa Urbanus II habuit Placentinum concilium. Citatus Philippus, eodem Bertholdo teste, inducias impetravit. Paulo post, eodem anno 1095, « in Galliis, inquit, ad Clarummontem synodus generalis à Domino Papa congregata est, ia qua tredecim archiepiscopi cum eorum suffraganeis fuerunt, et ducentae quinque pastorales virgæ numeratæ sunt. In hac synodo Dominus Papa... Philippum regem Galliarum excommunicavit, eo quod, propria uxore dimissa, militis sui uxorem in conjugio sociavit.[744] » Alii historici idem memorant ; nec tanto scelere, nec tam justo anathemate toties iterato, neque tanti concilii tantique Pontificis auctoritate, detractum imperium Philippo fuit. Nemo id decrevit, nemo minatus saltem est, nemo id animo designavit ; cum tamen præcessissent Gregorii VII Henricum deponentis multa decreta, gravesque ad Philippum ipsum aliis de causis maximis, etiam intentatae depositionis minæ, quas vidimus.[745] Sed neque his Franci auscultabant, et ab iis adversus Francos Romani Pontifices temperabant.

Verum quidem est quod Bertholdus scribit, anno 1096, « Philippum regem Galliarum, jamdudum pro adulterio excommunicatum, tandem Domino Papæ, dum adhuc in Galliis moraretur, satis humiliter ad satisfactionem venisse, et. abjuratâ adultera, in gratiam receptum esse, seque in servitium Domini Papæ satis promptum exhibuisse.[746] »

Sed eo fuit sceleratior atque odiosior, quod Vicario Christi datam fidem fefellit. Unde Ivo Carnotensis, per ea tempora episcopus, omniumque episcoporum doctissimus atque sanctissimus, scribit : « Regem excommunicatum à domino Papa Urbano in [420] Claromontensi concilio, factaque cum Bertradâ divortio, reversum ad ejus consortium, iterum excommunicatum esse in Pictavensi concilio à cardinalibus Joanne et Benedicto.[747] » Qua de re sic scriptum legimus in hujus ævi historicis : « Per idem tempus duo cardinales apostolicæ Sedis legatione fungentes, ad urbem Pictavium concilium convocarunt, in quo cxl[748] Patres adfuerunt, qui Philippum regem Francorum, propter uxorem Fulconis consulis Andegavensium, quam in adulterio tenebat, anathematis vindicta percusserunt.[749] Idem refert Hugo Flaviniacensis Abbas, in Chronico, ad annum 1100. »

Cum autem Philippus hoc ad flagitia addidisset, ut, reversus ad vomitum, diutissime in excommunicatione sordesceret ac computresceret, nihilo tamen secius episcopi æque ac cæteri omnes in obsequio perstitere. Perstitit ipse Ivo Carnotensis omnium fortissimus, pro ea quoque causa, tantique scandali ecclesiastica ultione ab iniquo rege carceres aliaque infanda perpessus, ut ad alia regis scelera etiam persecutoris nomen accederet.

Procul ergo ab nostrorum animis abfuit illud Germanis multis hoc tempore persuasum ; nempe excommunicatione seu anathemate abrumpi omne vinculum societatis humanæ, ac nequidem in civilibus communicari posse cum excommunicatis regibus : procul abfuit à Francorum regno illa, de deponendis regibus, reipublicæ infausta sententia, cum regi flagitiosissimo excommunicationis datæque fidei, per tantum temporis spatium contemptori, nemo eam pœnam vel verbo intentant, nedum re ipsa intulerit.

CAPUT XI.

Loci quidam Ivonis Carnotensis per summam inscitiam objecti solvuntur : corona regia regi restituenda in his locis quid sit ? Ivonem cum aliis omnibus Francis in obsequio perstitisse : Guillelmi Malmesburiensis locus.

Quanquam hæc per se clara et invicta sunt, tamen expedire [421] nos oportet ea quæ sunt à Francisco Jureto notata, ad Ivonis Epistolam xlvi, et à cardinale Perronio objecta.[750] Nempe Ivo sic scripsit ad Urbanum II : « Venturi sunt ad vos in proximo nuntii ex parte regis Francorum,... qui confidentes in calliditate ingenii sui et venustate linguæ suæ, prædictis de causis impunitatem flagitii se impetraturos regi, à Sede apostolica promiserunt : hac ratione ex parte usuri, regem cum regno ab obedientia vestra discessurum, nisi coronam restituatis, nisi regem ab anathemate absolvatis.[751] » Hic quidem videmus anathemate percussum haud minus pro rege agnosci. Subdit regis præceptum de convocandis Trecas trium provinciarum episcopis, quibus Rhemensis, Senonensis, Turonensis archiepiscopi paruissent : adeo nihil intermissum eorum, quæ regiis præceptis consuevissent fieri, ac tam pronam omnium ordinum circa regem fuisse constat obedientiam, ut etiam periclitari posse videretur unitas ecclesiastica, nisi excommunicatum regem Urbanus absolveret. Quo quidem metu Ivo negat ecclesiasticam disciplinam solvi debere ab Urbano. Verum hæc scribens, nihil interim de adimendo regi imperio cogitat. Sed Franciscus Juretus hæc Ivonis verba commemorans : Nisi coronam restituatis, nisi regern ab anathemate absolvatis, hæc addit : « Hic locus eorum adjuvat sententiam qui asserunt Philippo excommunicato à Papa Urbano II, interdictum simul regnum Franciæ. » Nimis imperite ille quidem. Sane Ivo scribit sic Epistola lxvi, ad Hugonem Lugdnnensem Romanæ Ecclesiæ Legatum : « Turonensis archiepiscopus in Natale Domini, regi contra interdictum vestrum coronam imponens, hac arte à rege obtinuit ut Joannes eidem ecclesiæ praeficeretur episcopus. » Item Epistola lxvii, « Turonensis archiepiscopus contra interdictum Legati vestri in Natale Domini regi coronam imposuit. » Item Epistola lxxxiv, ad Joannem presbyterum cardinalem, Romanæ Ecclesiæ Legatum : « Quidam Belgicæ provinciæ episcopi in Pentecoste contra interdictum bonæ memoriæ Urbani, coronam regi imposuerunt. » Videmus in Natali à Turonensi archiepiscopo, et in Pentecoste à Belgis episcopis coronam [422] impositam : quæ si quis retulerit ad solennem illam coronationem, qua inaugurantur reges, prorsus ineptiat. Ea enim et semel fit, neque à Turonensi aut Belgis episcopis fieri consueverat, sed ab archiepiscopo Rhemensi : quo jure longe antea, ut Annales habent,[752] Philippus vivo Henrico patre anno 1059, Henrici Regis trigesimo secundo, à Gervasio Rhemensi archiepiscopo consecratus fuerat, cum septennis esset Ergo illa corona, de qua Ivo agit, quotannis in præcipuis festis imponi solebat. Quam cærimoniam honoris ecclesiastici genus quoddam, ab ipsis episcopis adhiberi solitum, regi anathemate percusso, Pontifices eorumque legati adhiberi vetabant. Hæc illa est corona, quam restitui sibi, soluto anathemate, Philippus postulabat ; non autem corona regia, sive regia potestas, qua usque adeo integra potiebatur, ut ea etiam exerceret, quæ in ecclesiasticis negotiis ipsisque etiam episcopalibus promotionibus, ad regium officium pertinerent.

Sane Ivo significat detineri à se tantisper de excommunicando rege litteras ab Urbano II missas : quia, « nolo, inquit, regnum ejus, quantum ex me est, adversus eum aliqua ratione commoveri.[753] » Sed aliud profecto est, propter eas litteras aut aliquod decretum pontificium regno cadere ; aliud regnum in regem aliqua ratione commoveri ; quod quidem plerumque fit in impios reges, legum divinarum atque ecclesiasticæ censuræ publicos contemptores : quo sensu item dixit : « Regis anathemate periclitari terram.[754] » Cæterum quæ ulterius de sollicitato regis imperio Juretus suspicatur, mera somnia sunt, à Francorum moribus ac sensibus aliena.

Et quidem Willelmus Malmesburiensis Anglus de concilio Claromontano hæc scribit : « In eo concilio excommunicavit dominus Papa regem Philippum Francorum, et omnes qui eum vel regem vel dominum suum vocaverint, et ei obedierint, et ei locuti fuerint, nisi quod pertineret ad eum corrigendum.[755] » Cæterum cum unus hæc scribat, cæteris repugnantibus, facile intelligimus scriptorem extraneum, ac rerum nostrarum ignarum audito excommunicationis pronuntiatæ nomine, ex suo supplevisse, [423] quæ imperatoris excommunicationi Pontifices miscuissent. Sed profecto quæ turbato Germaniæ statu in imperatores audebant, haud competebant Franciæ, alta pace, optimis legibus atque hæreditaria successione firmatæ.

Quis autem sanæ mentis crediderit deponendo regi Francorum deiectam esse à Pontifice Claromontanam urbem, partem imperii francici, aut francos episcopos, qui in eadem synodo frequentissimi sederint ; cum eos in regis obsequio perstitisse, vel ex uno Ivone satis constet ? Jam regi deposito quis substitutus fuit ? Ludovicusne VI, ejus filius, quem patri semper fuisse obsequentissimum Sugerius abbas in ejus vita scribit[756] ? An nobilissimum regnum in anarchiam redactum ab Ecclesia est, eo tempore, quo proceres suos cruce signatos, ac nobilitatis robur in christiani nominis hostes emittebat ? Quis hæc deliria non contemnat ?

Sane quod memorat Juretus in Chronico cœnobii sancti Dionysii scriptum esse : « Toto tempore excommunicationis ejus actis publicis solitum subscribi : Regnante Domino Jesu Christo, » longe est insulsissimum, cum profecto nonnisi imperitissimus ac stolidissima negare possit, hunc titulum in honorem Regis regum Jesu Christi longe ante ea tempora, ipsis etiam Caroli Magni temporibus, ac deinceps passim et ubique terrarum frequentatum, sub iis quoque regibus, qui vel maxime ecclesiastica pace florerent.

Si tamen obstinate Willelmo Malmesburiensi creditum volunt, dictam ab Urbano in Philippum depositionis sententiam ; cum interim constet Francos etiam episcopos, eosque sanctissimos atque fortissimos, in regis obedientia perstitisse ; nempe id quoque argumento erit, quam hæc de deponendis regibus decreta apud Francos nulla habeantur. Sed nos in rebus gestis ipsam veritatem, non causæ nostræ præsidia, etiam ab adversariis ministrata, quærimus. [424]

CAPUT XII

De investituris inter Paschalem II et Henricum V imperatorem : excommunicationes à conciliis latæ ; depositio in Rhemensi concilio à solo Papa : facta compositio in Lateranensi I generali sub Calixto II, revocatæ depositionis, aut regis rehabilitati nulla mentione.

Per eadem fere tempora sub Paschale II et Henrico V imperatore, Henrici IV filio, gravis illa à Gregorii VII et Urbani II decretis inchoata de investituris contentio, in apertum bellum erupit ; quamvis investituræ etiam per annulum et baculum, priscis temporibus à viris etiam sanctissimis frequentatæ adhuc in Franciâ, alio licet ritu celebrarentur. Sed germani imperatores per eam tempestatem abutebantur iis, ut Ecclesias venderent, æternæque servituti Christi sponsam addicerent. Illud certum, tanta dissidia haud difficulter potuisse componi, paululum, ut postea factum est, immutatis ritibus, si jam inde ab initio pacatos animos adhiberent. Sed Germani ferociebant : Itali aspernabantur : interim prælia, cædes ; bellisque atrocibus Germania, Italia, Roma ipsa, in suis quoque moenibus conflagrabat

Adactus Paschalis ab Henrico, ut investituras ipsi concederet, atque ejus privilegii causa hæresis etiam infamatus. Quare anno 1112, concilio Romæ habito, Lateranensi II, sese ultro à Sede apostolica deponere voluit[757] : sed vetitus est à Patribus, qui, hortante Pontifice, hanc sententiam protulerunt : « Privilegium illud, quod non est privilegium, sed pravilegium... per violentiam Henrici regis extortum, nos omnes in hoc sancto concilio, cum eodem domino Papa congregati, canonica censura et ecclesiastica auctoritate, judicio sancti Spiritus, damnamus et irritum esse judicamus... Et acclamatum est ab universo concilio : Amen, amen : fiat, fiat[758] : » quod iterum atque iterum [425] notari volumus, ut intelligatur quo ritu agi soleat, cum Patrum consensione decreta firmantur.

De eadem synodo Lateranensi anno 1112, hujus temporis scriptor manuscriptus in conciliorum editione à Binio aliisque deinceps collectoribus relatus, hæc scribit : « Anno Incarnationis Dominicae 1112, celebratum est Romæ concilium, in quo irritum judicatum est prædictum privilegium, dataque est sententia excommunicationis in personam regis, non à Papa, qui juraverat se nunquam facturum hoc, sed ab Ecclesia injuriam sui patris vindicante.[759] » Nihil hic de depositione audimus, quod infausto successu, hæc nonnihil tum refrixisse videantur ; neque in conciliis Patres ita pronuntiare solerent.

Idem enim advertere est in concilio Viennensi, Guidone archiepiscopo, mox Calixto II Papa præsidente. Sic autem Patres decernunt : « Henricum Teutonicorum regem excommunicamus, anathematizamus, et à gremio sanctæ Matris Ecclesiæ sequestramus.[760] » ubi diserte eum pro rege habent ; ac postea Epistola ad Paschalem data de confirmando hoc decreto, hæc scribunt : « Adfuerunt legati regis, » et : « Scriptum illud quod rex à simplicitate vestra extorsit, damnavimus ; in ipsum etiam regem nominatim ac solemniter et unanimiter sententiam anathematis injecimus.[761] » Sic à concilio Lateranensi jam, et à se quoque nunc excommunicatum, regem appellant ; neque de depositione quidquam agunt : adeo, quod jam diximus, hæc à conciliorum ritu et consuetudine abhorrebant.

Conon quoque Prænestinus, Sedis apostolicæ Legatus, Hierosolymis habito concilio, « excommunicationis sententiam in regem dictavit, et eamdem in Græcia, Hungarià, Saxonia, Lotharingiâ, Franciâ, in quinque conciliis, consilio prædictarum ecclesiarum renovando confirmavit.[762] » Hæc anno 1116, in concilio Lateranensi IV, aliis III, sub Paschale II, relata et probata sunt. Quare et illud approbatum est : Henricum V et esse excommunicatum, et tamen permanere regem : contra quod Germanos multos per ea tempora sensisse vidimus. In eadem synodo decretum à [426] Paschale factum est, in hæc verba : « Illud malum scriptum, quod pro pravitate sui pravilegium dicitur, condemno sub perpetuo anathemate, ut sit nullius unquam bonæ memoriæ ; et rogo vos omnes ut idem faciatis : tunc ab universis acclamatum est : Fiat, fiat.[763] » Sic nempe agebatur cum concilii auctoritate et approbatione res fierent : cujus generis decretum in deponendis regibus nullum unquam legimus ab ullo concilio factum.

Denique Paschale II ac Gelasio II Pontificibus, de excommunicato Henrico V multa ; de deposito, nihil in Actis legimus : quanquam multi, inolita à Gregorii VII temporibus opinione, excommunicationem ipsam cum depositione conjunctam putabant, et à regis obedientia abhorrebant.

At, Calixto II Papa, aliter gestum est ; neque tantum excommunicatus Henricus V, sed etiam depositus ; quæ tamen diversissimis ritibus facta sunt. Id videre est in concilio, quod Calixtus II adversus Henricum V ejusque Antipapam Burdinum, anno 1119, Rhemis habuit. Eo enim in concilio, Patrum sententia, transacta sunt omnia, præter ea quæ ad Henricum deponendum attinerent. Ac statim quidem, cum de compositione ageretur, profecturus Pontifex ad imperatorem, sic synodum allocutus est : « Sicut conventionem pacis, si fiat, vobiscum et per vos confirmare optamus ; sic in commentorem fraudis, si infidelis evaserit, judicio Spiritus sancti et vestro, gladium Petri vibrare tentabimus.[764] » Neque res aliter gesta est. Itaque non modo ea, quæ de compositione deque investituris ; sed etiam quæ de excommunicatione imperatoris et Antipapæ tractata sunt, Patrum consensione et judicio acta memorantur, idque est gestis inditum. At postquam imperator pollicitis non stetit, omissumque est jam pacis negotium ; in Actis legitur à ccccxxvi episcopis et abbatibus candelas tenentibus excommunicatos eos esse, « quos præcipue proposuerat excommunicare dominus Papa ; inter quos primi nominati sunt rex Henricus, et Romanæ Ecclesiæ invasor Burdinus,[765] » quem schismatici Gregorium VIII appellabant. Sic Patres cum Papa de excommunicatione decrevisse referuntur. Tum de Papa tantum additur : « Absolvit etiam dominus Papa, [427] auctoritate apostolica, à regis fidelitate omnes quotquot ei juraverant, nisi resipisceret : » totumque illud quod in depositione regum fit, tacentibus episcopis, à Romano Pontifice solo agitur. Factum sæpe notamus, facti causas postea investigabimus.

Neque ita multo post Calixtus et Henricus, dissidiis bellisque atrocibus fessi, in hanc formam consenserunt : imperator quidem, ut investituram per annulum et baculum dimitteret, ut liberam ecclesiis electionem et consecrationem fieri concederet ; » Papa vero, « ut electiones Teutonici regni, in regis fiant præsentia ; ut electus regalia per sceptrum à rege recipiat[766] : » quæ in concilio generali Lateranensi I, sub Calixto II, anno 1123, gesta et probata sunt, quemadmodum jam in concilio Rhemensi omnium episcoporum judicio tractata, composita, limata et confirmata fuisse diximus.

Nihil quidquam aliud ab imperatore, deposito licet, cum Ecclesiæ reconciliatus est, postulatum fuit. Uti regnabat Henricus, vetante licet Pontifice, ita porro regnavit. Non se ille regno restitui aut rehabilitari, ut vocant, voluit ; juris sui securus, satisque confisus ea in re à Pontifice, ut nihil detrahi, ita nihil dari posse. Neque etiam ea de re quidquam Pontifex cum imperatore egit, aut ab eo postulavit, cum postularet ea quæ juris ecclesiastici esse reputabat : quod certo argumento est, nihil hæc visa esse ad ecclesiasticum dogma, aut omnino ad jus ecclesiasticum pertinere, cum ab errantibus et delinquentibus expressa ejuratio postuletur eorum, quibus dogmata Ecclesiæ aut certe ejus jura violari judicetur.

CAPUT XIII.

Sanctorum Patrum ejus ævi, Anselmi Cantuariensis, Ivonis Carnotensis, Bernardi Claravallensis de imperatorum depositione silentium : Locus Anselmi probantis Walerannum Henrico IV deposito, ut regi, adhærentem.

Vixere his temporibus (id est undecimo et duodecimo sæculo) viri sanctitate ac doctrina conspicui, episcopi, Fulbertus [428] Carnotensis. Anselmus Cantuariensis, Ivo item Carnotensis, Bernardus Claravallensis abbas, aliique multi, quorum de omni re ecclesiastica habemus epistolas, sermones, tractatus. Memorabile certe est de deponendis regibus nihil ab eis scriptum, cum ea contentione tota jam Ecclesia personaret ; et tamen multa tractarunt, quæ huic causae proxima viderentur : Anselmus in investituris tollendis, adversus reges Anglos multa egit, multa scripsit, multa sustinuit ; intentaturque sæpe tunc excommunicationis, at, ne verbo quidem, depositionis metus. Ivo Carnotensis prolati in Philippum I, Francorum regem, anathematis defensor acerrimus, multus in eo negotio est ; at interim de deponendo rege Ecclesiæ contemptore, ne quidem cogitasse, imo in ejus obedientia, gravibus licet afflictum incommodis, perstitisse vidimus. Bernardus, ut alia omittamus, discipulum suum Eugenium III docet omnia sigillatim, quæ ad pontificale officium pertinere videantur. Subit autem admirari, cum de minutissimis agat, de deponendis regibus, tam gravi re, ne verbo quidem egisse, aut monuisse quidquam, imo vero deterruisse, ut sequentia demonstrabunt Interim, ut de silentio duntaxat hic agamus, tanti profecto silentii, in tanta re, tantoque christiani orbis motu ac tumultu gesta causam aliquam fuisse oportet. Nullam autem invenio nisi hanc ; quod huic rei tam novæ, tam insolenti, immisceri nollent.

Facile autem eo adduci potuerunt ut à scriptis temperarent, quibus vel tantillum Romanus Pontifex læderetur ; ne scilicet pessimis imperatoribus et Pontificibus apostaticis, quos imperatores sustentabant, adversus veros Pontifices favere viderentur. Ad hæc viri boni reprehendere plerumque Romanorum Pontificum, Joannis etiam XII manifesta flagitia verebantur ; testis Otho Frisingensis sæpe memoratus. De auctore Vitæ Henrici IV, jam vidimus quam cunctanter memoret eorum assertiones, qui ejus depositionem improbarent. Si tam timide ille agebat, qui Henrico faveret, quanto libentius alii catholici conticescebant ! Atque utinam infausta hæc oblitterari sinerent præposteri defensores, ac non pro fidei decretis obtruderent. Fortassis hæc melius tacerentur. Quominus miramur fuisse paucos, qui adversus [429] Pontifices regum depositores expresse dicerent ; at qui pro ipsis scriberent, innumerabiles haberemus, nisi hæc tum pro Pontificum honore ac pace Ecclesiæ, tacenda potius quam laudanda viderentur.

Neque tamen eo usque conticuere, ut non suam quoque sine ullius offensione sententiam expromerent ; quod vel ex uno Anselmo probare possumus. Is theologica scientia præcellentissimus, Cantuariensis archiepiscopus factus est, Urbano II Pontifice : quo tempore imperabat Henricus ille IV, tot decretis depositus, inducto etiam Guiberto Antipapâ, jam aperte schismaticus. Per ea ergo tempora, Walerannus Naumburgensis episcopus, Henricianarum partium, misit ad Anselmum epistolam qua interrogabat de azymo et fermentato aliisque ritibus. Huic epistolæ rescripsisse Anselmum anno 1094, Urbani II tempore memorat Dodechinus, et post eum Baronius.[767] Anselmi epistola sic incipit : « Anselmus servus ecclesiæ Cantuariensis, Waleranno Naumburgensi episcopo. Scienti breviter loquor. Si certus essem prudentiam vestram non favere successori Julii Cæsaris, et Neronis, et Juliani Apostatæ, contra successorem et Vicarium Petri Apostoli, libentissime vos ut amicissimum et reverendum episcopum salutarem. » Quo loco statim id occurrit : à beato Anselmo, ut Urbanum Petri, ita schismaticum imperatorem, pro successore Cæsarum, Julii, Neronis et Juliani Apostatae, fuisse agnitum, quos veros ac legitimos imperatores fuisse nemo negat. Ac de ipso Nerone Scriptura testatur. Sed mentem Anselmi, quæ deinde secuta sunt, luculentius edocebunt.

Urbano mortuo, ac Paschale II in ejus locum substituto, interrogat iterum Anselmum Walerannus de Sacramentorum diversitate, atque in fine epistolæ hæc scribit : « Gratia Dei sum id quod sum ; ex Saulo Paulus, ex adversario Romanæ Ecclesiæ, intimus Paschali Papæ, acceptissimus cardinalium consecretarius, et in omnibus in hac parte prosperos spero successus. Joseph in domo Pharaonis, ego in palatio Henrici imperatoris ; neque iniquitas, neque peccatum meum, si, quod absit, aut quasi Nero [430] incestus, aut apostata Julianus.[768] » An igitur ille conversus ex Saulo Paulus, ille Papæ acceptissimus, Henricum regem depositum ac schismaticum ejuravit ? Minime : quin potius apud eum fuit, ut apud Pharaonem Josephus. Atqui Josephus Pharaonem, ipsa Scriptura teste, procul dubio pro vero rege habuit, quippe regni administer : igitur et Walerannus Henricum ; neque ei denegabat agnitam in Nerone ac Juliano Apostata dignitatem, sed tantum aversabatur scelerum consortium ; neque ab ejus imperio, sed tantum à schismate discedebat.

Ad eum sic affectum erga schismaticum et depositum principem hæc rescribit Anselmus : « Domino et amico Waleranno, gratia Dei Naumburgensi venerabili episcopo, Anselmus servus ecclesiæ Cantuariensis salutem, servitium, orationes, dilectionis affectum. Gaudeo et gratias ago Deo, quia, sicut scribitis, glorificat eum in vobis Ecclesia catholica, quoniam in vestra mutatione divinæ bonitatis apparet gratia, et domini Papæ Paschalis amicitiam habetis et familiaritatem ; ut jam mihi liceat vestram amicabiliter salutare sanctitatem.[769] » Ergo Walerannus, Anselmus, ac, si verum amamus, ipse Paschalis, depositiones istas, à Gregorio VII inventas, pro nihilo habebant ; idque tantum postulabant, ut episcopi à Guibertino schismate abhorrerent : adeo horum pertæsum erat.

CAPUT XIV.

Ivonis Carnotensis loci quidam expenduntur ; exempla memorantur : horum occasione de regaliæ causa, atque inita per episcopos Gallicanos compositione, actum : de Gratiam Decreto quædam afferuntur.

Eadem ætate vigebat sanctus Ivo Carnotensis, in cujus decreto multa legimus ex antiqua de regibus Ecclesiæ traditione deprompta ; illud imprimis ex Isidoro descriptum : « Populi peccantes judicem metuunt : reges autem, nisi solo Dei timore metuque gehennæ coercentur, libere in præceps proruunt.[770] » Quippe qui in suprema temporalium arce ab ipso Deo constituti, [431] in temporalibus nihil nisi à Deo metuant : quæ profecto vana sunt, si deponi possunt, depositique ac privati, aliis quoque pœnis obnoxii vivunt.

Quod autem scripsit, id etiam exemplo docuit, qui regi, Ecclesiæ atque anathematis contemptori, tam promptam ubique præstitit obedientiam.

Sane in decretum transtulit partem epistolæ Gregorii VII ad Herimannum Metensem ; sed cur eam attulerit, quidve ex ea probare voluerit, testatur hic titulus : « Nullam dignitatem sæcularem, sed nec imperialem honori vel dignitati episcopali posse adæquari.[771] » Quare eum locum Epistolæ protulit, quo Gregorius VII ex Gelasio, Ambrosio, aliisque probat, sacerdotes Christi regibus antecellere. Quæ autem huic loco inserta atque implicita reperit de rege Francorum deposito, ille profert quidem, ne textum mutilet, sed in quo vim faciat, titulus indicavit.

Non ergo id Ivo fecit, quod Gratianus postea. Nempe hic ex relato Gregorii VII loco, ejusque de deposito Childerico sententia, caput particulare fecit, jam sæpe memoratum : Alius,[772] idque ad proprium finem retulit. Diserte enim scribit : « A fidelitatis etiam juramento Romanus Pontifex nonnullos absolvit, cum aliquos à sua dignitate deponit. » En Gratiani mens, ac velut hujus capitis titulus. Cui rei probandæ addit alia duo capita : alterum ex eodem Gregorio VII, alterum ex Urbano II : neque enim habuit antiquiora, quæ expromeret. At Ivonis tempore nondum hæc idonea visa erant, quæ in Decretorum librum suo venirent nomine ac titulo : neque post Gratianum, proprio ac nativo sensu, pro vera depositione à glossariis accepta sunt, uti jam vidimus.

Erant tamen ea tempora, quibus vel maxime flagraret, post Gregorii VII, Urbani II, ac Paschalis II decreta, de investituris cum Henrico V suborta contentio. Neque tamen Ivo eo adduci potuit, ut investituras prorsus intolerabiles judicaret, nedum inter hæreses, ut multi illius temporis, deputaret. Testis Epistola ad Joannem Lugdunensem.[773] Idem post interdictum concilii Claromontani : « Ne episcopus vel sacerdos, regi vel alicui laico [432] in manibus ligiam fidelitatem faciat,[774] » Radulphum archiepiscopum Rhemensem adduxit ad regem, qui talem fidelitatem ipsi faceret, quia aliter pax ecclesiastica stare non potuit. Id fecit vir κανονικῶτατος, verique ac necessarii Ecclesiæ juris defensor acerrimus. Hujus exemplo discimus primitiva Ecclesiæ jura inviolata habere : adventitia quoque et secundaria tueri pro viribus : ex necessitate interdum melioris rei gratia ac pacis studio, omittere. Quo exemplo, episcopi Gallicani eam de regalia compositionem inierunt, qua necessaria permitterent, jam amissa relaxaret, nova, et iis quæ concederent potiora, lucrarentur ; ut et obiter aliquid, occasione Ivonis, quod ad hanc causam et initam à clero Gallicano pacem faciat (quandoquidem nostri censores tantopere hanc improbant[775]) afferamus.

Cæterum id præcise è quæstione nostra est, quod Ivo Pontificum Romanorum studiosissimus, non modo non tuetur ea, quæ in deponendis imperatoribus fecerint, sed antiqua de regibus à solo Deo judicandis Patrum decreta, et verbo et exemplo defenderit.

CAPUT XV.

Bernardus Claravallensis Abbas ; sub Innocentio II schisma ingens exstinctum : libri de Consideratione ad Eugenium III.

Gratianus ille quem memoravimus, monachus Bononiensis, triginta fere annis post Ivonem mortuum, Decretum suum composuit ex conciliorum canonibus, decretalibus Epistolis, et Patrum sententiis. Qui quidem, quam imperite nulloque delectu multa congesserit, nihil necesse est commonere doctos. Is primus omnium, decretis inseruit illum titulum, quem supra memoravimus : Quod Romanus Pontifex quosdam à juramento fidelitatis absolvat. Quod igitur Romanis Pontificibus maxime omnium favere videretur, ab iis commendatus, magnam apud posteriores canonistas et theologos auctoritatem obtinuit ; sed longe postea, cum decimo tertio sæculo vix innotescere cœperit. Cæterum, uti [433] jam diximus, apud omnes constat, tanti valere ab ejus Decreto deprompta capita, quanti sunt auctores ii, ex quibus descripta sunt.

Jam vero apostolicum virum, neque tantum ecclesiæ Gallicanæ, verum etiam universæ lumen, beatum Bernardum audiamus. Is viginti duo annos natus Cisterciense monasterium ingressus est, eo tempore, quo gravibus dissidiis cum Henrico V Ecclesia laborabat, atque imperatorum depositionibus omnia perstrepebant. Anno deinde Christi 1130 et sequentibus, egregia ejus fuit opera pro Innocentio Pontifice, adversus Petrum Leonis, qui Anacleti nomine Petri cathedram occuparat. Quo in dissidio lata persæpe excommunicatio adversus schismaticum Pontificem ejusque asseclas, quorum multi erant principes, eâque causa nominatim excommunicatus Rogerus Siciliæ Rex, in Lateranensi II generali concilio,[776] præsidente Innocentio, anno 1139, de depositione ne minæ quidem auditæ sunt, cum in schismate novem jam annis obstinatissimo animo perduraret. Innocentius ac Bernardus aptioribus remediis rem ecclesiasticam promovebant.

Anno postea circiter 1152, scribere aggressus est admirandum opus De Consideratione, ad Eugenium III, ex quo libro multa depromimus ; sed prius libri argumentum afferendum est. Eo ergo libro sanctissimus vir, Eugenium III, olim in Claravalle optimis vitæ monasticæ præceptis institutum, ad apostolicæ jam gubernationis vitæque regulas informabat. Cum autem undique temporales causas ad apostolicam Sedem ultro deferrent, iisque curis, vel maxime Romani Pontifices premerentur ; has quidem sanctus vir, etsi apostolico officio non satis dignas, haud tamen omnino removeri posse putabat : « Ego autem, inquit, parco tibi : non enim fortia loquor, sed possibilia. Putasne hæc tempora sustinerent, si hominibus litigantibus pro terrena hæreditate et flagitantibus abs te judicium, voce Domini tui responderes : O homines, quis me constituit judicem super vos ? In quale judicium mox venires ? Quid dicit homo rusticanus et imperitus, ignorans primatum suum, inhonorans summam ac praecelsam Sedem, derogans apostolicæ dignitati.[777] » Hæc quidem curiales ; at [434] Bernardus : « Et tamen non monstrabunt, puto, qui hoc dicerent, ubi aliquando quispiam apostolorum judex sederit hominum, aut divisor terminorum, aut distributor terrarum. » At nunc, si Deo placet, pro apostolica auctoritate orbem ad arbitrium divident, ac ducatus, marchionatus, comitatus, ipsa etiam regna distribuent. Pace eorum dixerim, ne putent imminutam à nobis apostolicam dignitatem, si ea respuamus quæ curiales jactarent, quæ Bernardus apostolicæ dignitatis studiosissimus prædicator diceret, amplectamur. Pergit porro sanctus vir : « Stetisse denique lego apostolos judicandos, sedisse judicantes non lego. Erit illud, non fuit. Itane imminutor est dignitatis servus, si non vult major esse eo qui se misit ? Aut filius, si non transgreditur terminos, quos posuerunt patres sui ? Quis me constituit judicem, ait ille Dominus et Magister ? Et erit injuria servo discipuloque, nisi judicet universos ? » At nunc viam docent novi theologi, qua Pontifices religionis nomine sæcularia omnia judicanda ad se trahant. Non ignorabat Bernardus, cum hæc scriberet, apostolici judicii dignitatem ; prosequitur enim sic : « Mihi tamen non videtur bonus æstimator rerum, qui indignum putat apostolis seu apostolicis viris, non judicare de talibus, quibus datum est judicium in majora. Quidni contemnant judicare de terrenis possessiunculis hominum, qui in cœlestibus et Angelos judicabunt ? Ergo in criminibus, non in possessionibus potestas vestra ; quoniam propter illa et non propter has, accepistis claves regni cœlorum, prævaricatores utique exclusuri, non possessores. » Non igitur profecto successores Petri, pro potestate clavium, legitimos possessores possessione dejicient : non adsciscent alios, nec humana jura confundent ; imo peccata solvent, cœlum claudent praevaricatoribus, pœnitentibus aperient, terrena relinquent iis, quibus humana jura concesserint ; nisi forte à possessiunculis quidem abstinere, regna vero dare jubentur. At non ita Bernardus. Urget enim ratio Bernardi diserte negantis, de iis judicari pro apostolica potestate, quæ ad claves non pertineant : ad claves vero pertinent sola cœlestia propter quæ datæ sunt, non terrena quævis, etiam regna et imperia propter quæ datæ non sunt. His circumscribit finibus ecclesiasticam atque apostolicam potestatem quam nunc [435] adversarii ad terrena omnia extendere se posse confidunt, dummodo indirectam appellent, eoque nomine ludant.

Concludit postea Bernardus his verbis : « Quænam tibi major videtur et dignitas et potestas dimittendi peccata, an prædia dividendi ? Sed non est comparatio. Habent hæc infima et terrena judices suos, reges et principes terræ. Quid fines alienos invaditis ? Quid falcem vestram in alienam messem extenditis ? Non quia indigni vos, sed quia indignum vobis talibus insistere, quippe potioribus occupatis : denique ubi necessitas exigit, audi quid censeat (non ego, sed) Apostolus : Si enim in vobis judicabitur mundus, estis indigni qui de minimis judicetis. Sed aliud est incidenter incurrere in ista, causa quidem urgente ; aliud ultro incumbere istis, tanquam magnis dignisque tali et talium intentione rebus.[778] »

Quid sit in rem aliquam incidenter incurrere, Jurisconsulti sciunt. Puta cum quis judex ecclesiasticus de matrimonio cognoscens, incidenter, et, ut aiunt, casualiter de dote alimentisve decernit ; atque ad ejusmodi res Bernardus forte respexerit. Utcumque est, regna et imperia incidenter dari, longe esset absurdissimum. Cæterum quænam sit illa necessitas incurrendi in temporalia, quam vir sanctus agnoscit, satis perspicue aperit : quoniam, ut supra disseruerat, homines ultro hæc ab Apostolicis exigunt, ac de his judicium flagitant. Favent apostoli allegata verba, quæ de deiectis arbitris agunt. Ut autem hæc Pontifex pro jure suo ad se trahat, prohibent ea verba, quibus beatus Bernardus horum potestatem datam esse negat, horum tractationem alieni muneris invasionem vocat. Cujus sententiæ sæpe nos in sequentibus meminisse oportebit.

Huc etiam facit ille locus, quo sanctus vir tam gravia, tam fortia de interdicto apostolicis dominatu docet.[779] Non enim video quomodo dominationem, eamque ambitiosissimam ac superbissimam evitent, si regna quoque conculcant et quolibet transferunt.

Neque propterea à Pontificum metu superbos reges absolvit, qui docet, Pontificem « oportere esse ultorem scelerum,... [436] virgam potentium, malleum tyrannorum, regum patrem,... postremo Deum Pharaonis[780] ; » atque insuper addit ; « Intellige quæ dico : dabit tibi Dominus intellectum. Ubi malitiæ juncta potentia est, aliquid tibi supra hominem præsumendum. Vultus tuus super facientes mala. Timeat spiritum iræ tuæ, qui hominem non veretur, gladium non formidat. Timeat orationem, qui admonitionem contempsit. Cui tu irasceris, Deum sibi iratum, non hominem putet. Qui te non audierit, auditurum Deum et contra se paveat.[781] » Hæc summa doctrinæ est quam epilogando tradidit, cum librum clauderet, eoque vim omnem contulit. Sic ergo Pontifex malleus tyrannorum, ac Pharaonis in morem obduratos, ipse in Mosis morem, impetrato extraordinario auxilio, non ex tabula decreto recitato, dejicit. Hoc timeat, inquit, qui hominem non veretur, gladium non formidat. Humana omni potestate major, non id profecto timeat, ne data sententia deponas, ne regnum alteri dono dederis, quod neque unquam Christus, neque apostolici factitarunt ; sed ne oratione divinam ultionem elicias ; Timeat orationem, qui admonitionem contempsit. Neque enim prætermittit censuram ecclesiasticam, admonitionis nomine comprehensam. Hanc et alibi passim commendat ; clavesque cœli et judicia de solvendis retinendisque criminibus, et gladium spiritualem memorat, quem, ubi opus fuerit, Pontifex evaginet[782] : eam potestatem qua regna omniaque temporalia ordinare se posse putabant proximi Eugenii antecessores, non modo omnino tacet, verum etiam, ut vidimus, negata penitus temporalium potestate, proscribit. [437]

CAPUT XVI.

Ejusdem Bernardi allegoria de duobus gladiis : quid ad eam majores nostri responderint obiter indicatur.

Unum est quod ex Bernardo objici soleat de duplici gladio : sic enim loquitur ad Eugenium : « Aggredere eos (Romanos contumaces), sed verbo, non ferro. Quid tu denuo usurpare gladium tentes, quem semel jussus es ponere in vaginam ? Quem tamen qui tuum negat, non satis mihi videtur attendere verbum Domini, dicentis sic : Converte gladium tuum in vaginam. Tuus ergo et ipse, tuo forsitan nutu, etsi non tua manu evaginandus. Alioquin si nullo modo ad te pertineret et is, dicentibus apostolis : Ecce gladii duo hic, non respondisset Dominus : Satis est : sed, nimis est. Uterque ergo Ecclesiæ, et spiritualis scilicet gladius, et materialis ; sed is quidem pro Ecclesia, ille vero et ab Ecclesia exerendus ; ille sacerdotis, is militis manu, sed sane ad nutum sacerdotis, et jussum imperatoris. Et de hoc alias,[783] » supple, egimus. Quæ ultima verba manifeste spectant Bernardi Epistolam cclvi, ad Eugenium Papam, in qua quidem Epistola, de duobus gladiis eadem habet, quæ in libro de Consideratione mox legimus ; ut hos profecto locos eodem collimare constet. Jam in ea quid egerit, quâve occasione de duobus gladiis dixerit, audiamus. Agebat autem cum Eugenio de magna christiani exercitus strage in Palæstina, de qua item in libris de Consideratione multis agit, ac postquam in Epistola hanc stragem memoravit, hæc subdit : « Exerendus nunc uterque gladius in passione Domini, Christo denuo patiente, ubi et altera vice passus est. Per quem autem, nisi per vos ? Petri uterque est : alter suo nutu, alter sua manu, quoties necesse est evaginandus. » Ac paulo post : « Tempus et opus esse existimo ambos educi, in defensionem Orientalis Ecclesiæ.[784] »

Jam ergo facile intelligimus, quatenus gladius materialis non [438] modo sit imperatoris, sed etiam Pontificis ; quatenus pontificio nutu, imperatorio vero jussu exeratur. Notum enim est in regibus ac fidelibus ad sacra bella ciendis, Pontifices quid egerint- Hic mihi, si quis nutum eo sensu accipiat, ut imperatores ac principes, statim atque Pontifex arma capienda vel nutu significaverit, ea capere teneantur ; is profecto nec nutum à jussu secreverit, et id asseruerit quod neque Pontifices cogitaverunt. Prædicando, adhortando, dando indulgentias, ac sacrum Ecclesiæ thesaurum aperiendo, christianos principes ac milites ad sacra bella incitabant ; ea etiam suscipienda injungebant in remissionem peccatorum ; qua conditione obstringebant eos, quibus animus inerat sacra indulgentia frui : ut autem ad sacra bella, imperiis unquam ac pœnis adigerent, et absurdissimum est, et in Ecclesia inauditum.

Hoc ergo voluit sanctus Bernardus, ut ad bellum Pontifex nutu impellere, imperator jussu cogere habeat ; ex quo id quidem sequitur : gladium materialem, cum proprie in imperatoris potestate sit, tamen in potestate Pontificis suo modo esse, quatenus bonus piusque imperator, pro Dei et Ecclesiæ causa prompto atque alacri animo, annuente Pontifice, bella suscipiat.

Quod autem Gregorius IX ac Bonifatius VIII Evangelii locum,[785] in quo Bernardus pie luserit, ita urgere videantur, ut materialem gladium, proprie ac stricto jure, suum esse defendant ; id quidem ad hoc stabiliendum dogma, reluctante omni antiquitate, non sufficit : ac subit admirari Baronium,[786] qui hæc eorum dicta ad fidem catholicam pertinere novo exemplo asserit ; cum profecto constet, neque ad credendum proposita, neque pro certo fidei dogmate recepta fuisse unquam ; majora enim hæc sunt, quam ut uno Bernardi verbo et loco, quantumvis clarus esset, unaque allegoria comprobari possint. Dicit sane Dominus : « Qui non habet peram, vendat tunicam suam, et emat gladium. Dico enim vobis, quoniam adhuc hoc quod scriptum est, oportet impleri in me : Et cum iniquis deputatus est[787] : » nempe et illud ad Christi contumelias pertinebat, ut violentis hominibus stipatus, neque [439] immerito, per vim militum comprehensus esse videretur. Reliqua quæ sanctus Bernardus cæterive, alii alio, pie ingeniosègue detorserint, ad elucidanda quæ aliunde certa sint, theologi admittimus : non certe progredi eo usque sinimus, ut iis quoque firmari theologica dogmata arbitremur.

Si quis tamen scire vult, quid ad Bernardi interpretationem antecessores nostri, cum ea premerentur Bonifacii VIII tempore, responderint, Ægidium Romanam, Joannem de Parisiis aliosque hujus ævi consulat.[788] Nos enim, theologis parum dignum arbitramur, ut hæc allegorica fusius pertractentur.

CAPUT XVII.

Hugonis de sancto Victore locus ab adversariis objectus.

Hugo de sancto Victore, Magister Hugo dictus, sancti Bernardi æqualis, ad quem etiam ejusdem Bernardi extat Epistola,[789] Saxo fuit nobilis,[790] atque à prima ætate in Victorino Parisiensi cœnobio, pari pietatis ac scientiæ laude floruit. Hujus auctoritas ab indirectæ potestatis defensoribus objicitur. Jure an injuria, locus integer, quem jam proferimus, indicabit. Is igitur, lib. II, de Sacramentis fidei christianæ, parte II, cap. iv, de duabus potestatibus, sæculari et spirituali, hæc habet : « Illa potestas dicitur sæcularis,[791] ista spiritualis nominatur ; in utraque potestate diversi sunt gradus, et ordines potestatum, sub uno tamen utrinque capite distributi, et velut ab uno principio deducti, et ad unum relati. Terrena potestas caput habet regem, spiritualis potestas summum Pontificem. Ad potestatem regis pertinent quæ terrena sunt, et ad terrenam vitam facta omnia : ad potestatem summi [440] Pontificis pertinent quæ sunt spiritualia, et vitæ spirituali attributa universa. Quanto autem vita spiritualis dignior est quam terrena, et spiritus quam corpus ; tanto spiritualis potestas, terrenam sive sæcularem potestatem honore ac dignitate præcedit. Nam spiritualis potestas terrenam potestatem et instituere habet, ut sit, et judicare si bona non fuerit ; ipsa vero à Deo primum instituta est ; et cum deviat, à solo Deo judicari potest, sicut est scriptum : Spiritualis homo dijudicat omnia, et ipse à nemine judicatur.[792] »

Hæc illa Hugonis verba sunt quæ ab indirectæ potestatis defensoribus adducuntur. Reliqua audiamus : « Quod autem spiritualis potestas, quantum ad divinam institutionem spectat, et prior sit tempore et major dignitate, in illo antiquo Veteris Instrumenti populo, manifeste declaratur, ubi primum à Deo sacerdotium institutum est ; postea vero per sacerdotium, jubente Deo, regalis potestas ordinata. Unde in Ecclesia adhuc sacerdotalis dignitas potestatem regalem consecrat, et sanctificans per benedictionem et formans per institutionem. Si ergo, ut dicit Apostolus, qui benedicit major est,[793] et minor qui benedicitur ; constat absque omni dubitatione quod terrena potestas, quæ à spirituali benedictionem accipit, jure inferior existimetur. » Capite vii, quærit quomodo Ecclesia terrena possideat ; « Quædam, inquit, ecclesiis Christi, devotione fidelium concessa sunt possidenda.[794] » Et paulo post : « Spiritualis siquidem potestas non ideo præsidet, ut terrenæ in suo jure præjudicium faciat : sicut ipsa terrena potestas, quod spirituali debetur, nunquam sine culpa usurpat. » Capite viii, quæritur quot modis in sæculari potestate determinanda est justitia. Quos inter modos et hunc refert : « Secundum causam justitia determinatur, ut videlicet negotia sæcularia à potestate terrena, spiritualia vero et ecclesiastica à spirituali potestate examinentur, » Tum subdit : « Sæcularis autem potestas caput habet regem sive imperatorem, ab illo per subjectas potestates, et duces, et comites, et præfectos et magistratus alios descendens, qui tamen omnes à prima potestate auctoritatem sumunt, in eo quod subjectis prælati existant. » [441]

Summa ergo doctrinæ est : ambas potestates, juribus officiisque discretas, ad suum supremum caput, per diversos gradus referri singulas ; nec ab altera alterius fines invadi oportere : atque id doctrinæ favet, qua eas potestates sub uno Deo coordinari, non autem alteram alteri subordinari diximus. Jam quod Hugo dicit : « Spiritualis potestas terrenam potestatem et instituere habet, ut sit, et judicare, si bona non fuerit, » ad illud referendum est[795] quod postea ex Vetere Testamento prodidit : « Sacerdotium à Deo primum institutum, postea vero per sacerdotium, jubente Deo, regalem potestatem ordinatam. » Quod ad Saülis historiam spectat manifeste, nec nisi ad mandatum Dei extraordinarium referri potest ; non autem ad ordinariam potestatem, de qua nunc agimus. Unde etiam Hugo explicat, Deo jubente, id factum, à Samuele scilicet, ad eam rem expresse delegato, atque extraordinario propheticoque, ut diximus,[796] potius quam levitico ministerio. Quod autem postea subdit : « Potestatem regalem adhuc in Ecclesia sanctificari per benedictionem et formari per institutionem ; » nemo, credo, ita interpretabitur, ut reges à consecrante proprie ac stricte potestatem accipiant. Quod si Hugo dixisset, ab omnibus, præsertim vero à Francis, exploderetur, apud quos pridem constabat reges ex genere esse ; nec fieri, sed nasci. Sed nos, quo pertineat regiæ consecrationis unctionisque ritus, suo loco exposuimus.[797] Cæterum, in hac Hugonis disputatione, nihil de imperatorum Henrici IV et Henrici V depositionibus memoratur, quas toto orbe celebratas, ac recentissima memoria factas, Germanus homo non ignorabat ; neque has ad quæstionem maxime pertinentes omnino tacuisset, si apud catholicos bona atque integra fama esse intellexisset. [442]

CAPUT XVIII.

Friderici I res ; duplex dissidium : primum cum Adriano IV : quid sit beneficium, quid coronam dare ex Adriani responso ? Varius Adrianus : ejus decretum de insulis.

Sancti Bernardi tempore, Lothario (II) Saxoni, et Conrado Suevo, Fridericus I item Suevus à principibus electus fuit successor, anno 1152. Hujus temporibus multa contigerunt, partim sub Adriano IV, partim sub Alexandro III, quæ ad nostram quæstionem spectant.

Ac sub Adriano quidem IV non tulit Fridericus, ut curia romana imperialem coronam beneficium seu feudum prædicaret suum : sed eam uni Deo acceptam referebat.[798] Quare nec ferebat in Palatio lateranensi inscriptos hos versus.[799]

Rex venit ante fores jurans prius Urbis honores ;
Post Homo fit Papæ, sumit quo dante coronam.

Quos versus eo usque Friderico displicuisse refert Radevicus, rerum Friderici scriptor coætaneus, ut illos omnino deleri vellet. Cum igitur imperator ac principes hæc à Pontificibus vindicari sibi molestissime ferrent, venit ad Fridericum epistola Adriani, in quâ commemorabat, « quantam ei Ecclesia Romana plenitudinem potestatis contulerit et honoris, imperialis insigne coronae libentissime conferens.[800] » Addebat Pontifex se gavisurum, si imperator « majora beneficia de manu sua suscepisset. »

Commotus est vehementer imperator ambiguo beneficii nomine, quod sensu jam usitato feudum sonaret. Refert etiam Radevicus « principes omnes indignatione commotos, » quod passim jactaretur, « dignitatis et honoris plenitudinem imperatori à Pontifice Romano collatam : reges imperium Urbis et regnum Italicum, donatione Pontificum hactenus possedisse.[801] » [443]

Quin etiam à principibus exerti gladii, cum legatus Papæ dixisset : « A quo ergo habet, si à Domino Papa non habet imperium ? » Composito motu imperator per omne imperium edidit epistolam, cujus initium est : « Cum divina potentia, à qua omnis potestas in cœlo et in terra, nobis, Christis ejus, regnum et imperium commiserit, » etc. Quo fundamento posito, significat quam horruerit illam beneficii vocem aliaque id genus, ab Adriano jactata : additque « per electionem principum à solo Deo regnum et imperium sibi esse concessum : quicumque imperialem coronam pro beneficio à Papa susceptam à se esse dixerit, divinae institutioni et doctrinæ Petri contrarium, et mendacii reum esse : » quod iterum inculcat, applaudentibus episcopis : « ac liberam imperii coronam uni Deo tantum adscribit. » Quod et memorant episcopi ac laudant in ea epistola, quam scripsere, à Radevico relata.[802]

Tanta ergo totius imperii consensione permotus Adrianus, sic suam epistolam emollivit, ut beneficium usu latinæ linguæ interpretaretur, non feudum, sed bonum factum : quod autem imperator moleste tulisset illud : « Contulimus tibi insigne imperialis coronæ, » sic Pontifex interpretatur : per hoc vocabulum : « Contulimus tibi insigne imperialis coronæ, nihil aliud intelleximus quam imposuimus.[803] » Ergo coronam imponit episcoporum ritu, non propterea potestatem confert. Quo pontificio responso, omnia ex coronatione deprompta argumenta corruunt.

Fatendum quidem altioris esse spiritus, quæ paulo post scripsit idem Adrianus ; cum Friderico objiciens, « homagium exactum ab episcopis, et eorum sacras manus ejus manibus innexas, » aliaque ejusmodi, hæc addit : « Resipisce ergo, resipisce, tibi consulimus ; quia cum à nobis consecrationem et coronam merueris, dum inconcessa captas, ne concessa perdas, nobilitati tuæ timemus.[804] » Quid rescripserit Fridericus ad rem nostram non pertinet, sicut neque aliæ inter Pontificem et imperatorem subortæ simultates. Sed profecto, cum videmus Romanum Pontificem talia comminantem pro iis, quæ nunc omnium usu innoxia celebrantur, tum etiam de corona concessa ab eodem tam varie scribi ; [444] sane meminerimus, hæc et alia generis hujus Sedi apostolicæ attributa ad jura secundaria, quæ immutari possunt non ad jura primitiva, quæ à Christo concessa sint, certamque et incommutabilem rationem obtineant, pertinere, ut jam diximus.[805]

Hic ille est Adrianus IV quem supra memoravimus[806] scripsisse ad Henricum II, Angliæ Regem : « Hiberniam et omnes insulas, quibus sol justitiæ Christus illuxit, ad jus beati Petri et sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ pertinere ; » neque id esse dubium : pertinere autem eo sensu, non quo grex regendus ad pastorem pertinet, sed quo bona possessa ad dominum. Quo jure Hiberniam, censu annuo reservato, Regi Angliæ habendam possidendamque tradit. Quæ si tam certa sunt, quam certo Adrianus asserit, pace ejus dixerim, nihil jam aliud superest, quam ut ei cum insulis, continentem quoque terram omnem, quæ non potiore jure est, et totius christiani orbis imperium concedamus ; ad quæ, credo, confitenda nemo nos adiget.

CAPUT XIX.

Alterum Friderici I dissidium cum Alexandro III. Excommunicatur, deponitur, nec minus agnoscitur pro imperatore, etiam à Papa : excommunicatio, res seria, depositio pro nihilo habetur.

Alterum illudque maximum Friderico I dissidium cum Alexandro III intercessit. Offensus quippe Fridericus Romanis Pontificibus, quod victis Italis ac rebellantibus favere, ac Germanorum jugum ab Italis depellere velle viderentur ; Octavianum schismaticum Pontificem, Victorem III appellatum, adversus Alexandrum III virum sanctissimum tuetur. Anno circiter 1160, à sancto Pontifice Victor merito anathemate una cum asseclis, atque ipso imperatore percellitur. Alexander profectus ad Francos, afflictorum Pontificum per quadringentos jam annos commune perfugium ; anno 1163, in concilio Turonensi excommunicationem renovat,[807] nulla hactenus depositionis mentione : hanc enim ab [445] excommunicatione Romani Pontifices separabant. Itaque nemini est visum, Fridericum, licet in schismate obduratum, eoque nomine excommunicatum, imperio cecidisse ; constititque apud omnes, excommunicatos principes suo jure regnare, nec abrumpi anathemate civilis societatis fœdus, contra quod tempore Gregorii VII sentiebant.

Anno demum 1168, in concilio Lateranensi[808] Fridericum ab Alexandro III novo anathemate ac simul depositione mulctatum scribit Joannes Sarisberiensis, epistola ad Cantiæ sub-priorem. Sed qui has depositiones admittere nos cogunt, videant an hæc etiam auctoritate eadem decreta probare velint : « Abstulit (Romanus Pontifex) ei etiam regiam dignitatem, ipsumque anathemate condemnavit, et inhibuit auctoritate Dei, ne vires ullas amodo in bellicis congressionibus habeat, aut de christiano aliquo victoriam consequatur, aut alicubi quiete et pace gaudeat, donec fructus pœnitentiæ condignos operetur : in quo secutus est exemplum Gregorii VII, decessoris sui, qui, nostra ætate, Henricum imperatorem Ecclesiæ privilegia convellentem deponens in concilio Romano, simili sententia condemnavit. » Non habuit historicus antiquius, quod referret, talis depositionis atque excommunicationis exemplum : tametsi eam dicit de Petri privilegio latam. His scilicet Petri claves et excommunicationis vim commendari posse putabant. Nos autem arbitramur has irritò jactatas osse minas ; hæc de victoriis submovendis excommunicationi præter ordinem ac traditionem adjuncta, effecisse ut magno suo malo, Christiani excommunicationem minus minusque vererentur, fallente plerumque eventu, aut fortuitis casibus consecuto.

Anno 1177, concilio Venetiis habito, facta pax ; qua de re, acta manuscripta bibliothecæ Vaticanæ Baronius refert,[809] quibus nostra firmantur. Ibi enim cernimus Fridericum semper imperatorem nominari, depositum quamvis ; quodque vel maximum, imperatoris procuratores coram Domino Papa jurasse in hæc verba[810] : « Ego Comes Diedo juro quod Dominus imperator [446] mandavit mihi ; » et : « Ego Sigilboth juro, quod Dominus imperator, » etc. Ex quo, Papa etiam audiente, quantumlibet depositus, pro imperatore est habitus. Sequitur in actis missos à Pontifice ad imperatorem legatos, qui quidem imperatorem, « postquam renuntiavit schisma, promissam quoque obedientiam Domino Alexandro ejusque successoribus canonice intrantibus, ipsum à sententia excommunicationis pariter absolverunt, et catholicæ unitati aggregarunt. » Audis quam sollicite de excommunicatione dictum, de depositionis sententia nihil prorsus. Quæ plane demonstrant, quantum inter excommunicationem jure divino constitutam, et depositiones novitiis exemplis inductas intersit discriminis. Imperator excommunicatus ab excommunicatione solvitur : depositus ubique, etiam cum Pontifice, pro imperatore se gerit, nec se restitui petit ; sed suo jure regnat, Cæterum quæ de conculcato Friderico commemorant, hæc Baronius merito amandat ad fabulas.

Jam putamus hæc, quæ sæpe inculcamus, certo certius stabilita : schismaticum et excommunicatum principem haud minus jure regnare : à schismaticis et excommunicatis regibus rite postulatum, ut schisma ejurarent, ac venia petita absolverentur : a depositis, nunquam ut se jure deponi potuisse faterentur : addimus depositos haud minus pro regibus agentes, à Pontifice quoque fuisse agnitos ; ut excommunicatio, prout revera est, res seria et gravis ; depositio vero tanquam vana nullumque effectum consecuta, ac per se ipsam nulla haberetur, quantacumque pompa in speciem prolata.

CAPUT XX.

Henrici VI, Friderici filii, excommunicatio sine depositione per Cœlestinum III. Item Philippi Augusti Regis Francorum, ob repudiatam uxorem per Innocentium III. Item depositio Othonis IV imperatoris per eumdem Innocentium : bella atrocia, harum depositionum appendix.

Henricus VI Imperator, Friderici I filius, quod regem Angliæ Richardum Hierosolymis à sacro bello redeuntem carcere [447] tenuisset,[811] anathemate condemnatus à Cœlestino III, et contumaciter obsurdescens, placide tamen regnavit, neque est depositus. Ejus cadaver jussu Pontificis insepultum mansit, quoad Richardo Regi de redemptionis pretio satisfactum esset.

Anno 1199, quod Philippus Augustus rex Franciæ, pulsa uxore, aliam superduxerit, jussu et auctoritate Innocentii III, tota Philippi terra ecclesiastico interdicto subdita est ; cui interdicto deferentes episcopos magnis rex incommodis affecit. Idem postea, Ecclesiæ de injusto divortio, episcopis etiam de injuriis satisfecit, magnaque omnium lætitia, interdicti sententia relaxata est.[812] At cum per annum fere integrum tenuerit, nemo interim de obedientia deneganda, de deponendo principe nemo cogitavit ; neque Franci talia admittebant.

Idem Innocentius III Othonem IV Imperatorem, quorumdam Apuliæ oppidorum et Siciliæ invasorem, anathemate primum, deinde depositione affecit- Quæ Rigordus noster, ejus ævi scriptor, eumque secutus Joannes Nauclerus accuratissime distinxerunt ; nihil ut sit certius quam depositionem ab excommunicatione sejunctam.[813] Qua depositione, ut et aliis præcedentibus, bella atrocia commota sunt, atque inter Othonem et Fridericum II, multo sanguine decertatum est.

CAPUT XXI.

Post imperatores hactenus depositos, primus aliorum regum Joannes sine terra Anglus, ab Innocentio III depositus, regno Sedi apostolicæ tradito restitutus', quæ Sedis apostolicæ odio et contemptui vertunt.

Hactenus Romani Pontifices imperatores solos, regesque Germaniæ atque Italiæ deposuerant, quos peculiari titulo obnoxios sibi esse putabant. Primus omnium Innocentius III, alios quoque reges deponere aggressus, ducto initio ab Angliæ Rege, misero [448] illo Joanne qui sine terra dicitur.[814] Is, jussu Papæ, electum Cantuariensem archiepiscopum Stephanum de Langetune presbyterum cardinalem, doctrina moribusque conspicuum, nolebat admittere ; Cantuariensesque monachos, penes quos electio erat, Pontifici obsecutos, ut majestatis reos exagitabat. Grave id Pontifici visum. Coeptum ab interdicto est ; denuntiatumque regi per legatos apostolicos, « ut si per hoc pertinaciam suam non duceret corrigendam, ipse (Pontifex) manum adhibere curaret graviorem.[815] »

Rex, propter interdictum, in Anglos ac Romanos in Angliâ versantes, diris indignisque modis sæviit. « Post continuatam per biennium persecutionem gravissimam, decretum à Pontifice nominatim excommunicari regem, et ab omnibus evitari,[816] » quæ sententia, licet ab episcopis regem metuentibus promulgata non esset, omnium tamen ora repleverat.

Rex consueto more ac jure regnabat ; neque quidquam Pontifex de eo deponendo decreverat aut etiam interminatus erat. At anno 1212, jam tota in regem commota Angliâ, præcipuis episcopis Anglicanis id postulantibus, Innocentius definivit, « ut rex Anglorum Joannes à solio regni deponeretur, et alius, Papa procurante, succederet. Ad hujus sententiæ executionem scripsit potentissimo Regi Francorum Philippo, quatenus, propter omnium remissionem peccaminum, hunc laborem assumeret, et Rege Anglorum à solio regni expulso, ipse et successores sui regnum Angliæ jure perpetuo possideret.[817] » Hic ergo videmus non modo deturbatum regem ; sed etiam domum regiam, Joannisque liberos etiam innocuos ; et amplissimum regnum privatum esse jure eligendi sibi principes ; et ad extraneos translatum imperium, pontificio jussu. Quis hæc congerendis quam solvendis peccatis aptiora esse neget ?

At enim objiciunt, huic decreto Francorum regem Philippum paruisse, ac pontificiam in deponendis regibus agnovisse potestatem. Certe, qui per eam occasionem eoque decreto, Angliam [449] suo regno infensissimam occupare conaretur. Quanti autem hæc exempla valeant, et omnes per se vident ; neque eo tempore ignorabant ; cum Comes Flandriæ regem ad bellum sequi jussus, id eliam objecerit : « Fuisse injustum idem bellum, quod ad debellandum regem Anglorum susceperat ; cum nullus antecessorum suorum jus hactenus sibi aliquod in regno Angliæ vindicasset[818] : » adeo hi tituli regnandi vani habebantur.

Posteaquam Joannes rex miserrimus, atque haud minus contemptus quam detestatus, suis tantam vim à vicinis Francis ac rege victoriosissimo imminere vidit ; Innocentio III ejusque successoribus regnum Angliæ tradidit, quod ipse à Pontifice sub homagii ligii fide reciperet. Quid multa ? Continuo Joannes regno restitutus, ab Innocentio in barones perduelles anathemata vertuntur, atque in Philippum ipsum, nisi bellum incœptum statim omitteret. Sed barones in proposito pergunt, Ludovicum Philippi filium regem pronuntiant ; id in Joanne maxime detestantur, quod regnum nobilissimum chirographo æternæ servitutis obligasset.[819] At ex illa servitute Joannes id commodi referebat, ut baronibus, bellorum necessitate initisque fœderibus multa pollicitus, multa largitus, ea omnia, tanquam sine Romani Pontificis supremi jam sui domini auctoritate concessa, facile revocaret. Nec deerat Innocentius, qui promissa ac donata rescinderet. Interim Ludovicus mare trajecit, nihil deterritus excommunicatione, quæ profecto humanis jam intentata ac soluta consiliis, piis quoque, quorum numero fuit Ludovicus, proh dolor ! sæpe contemptui erat ; ac vana tantum suffugia quærebantur. Et quidem Ludovici causa coram Innocentio acta. Objectum est inter cætera, decretum concilii Lateranensis III generalis, quod tamen non estat.[820] Oratores, Ludovici nomine, respondebant : « Quod tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat quod Ludovicus haberet jus de regno Angliæ, et cum hoc illi constiterit, non [450] credit quod concilium possit ei jus suum auferre.[821] » Sic sane, ut poterant, in curia Romana, regum jura ab ecclesiastica potestate libera tutabantur. Denique morte Joannis finita controversia est. Tunc odia Anglorum concidere ; in Henricum Joannis filium conversa omnium studia, atque in Ludovicum odia ; ac tunc metui cœpit excommunicatio, cum vires undique defuere. In hæc misera et infanda Ecclesiam induxerunt, qui partem tantam apostolicæ potestatis, in temporalibus ordinandis seu potius subvertendis, pessimo consilio collocarunt. Hæc vero utcumque excusare libeat, tanquam bono animo, per hujus ætatis imperitiam, à bonis etiam Pontificibus gesta, ut sæculum sæculo repercuterent ; tamen colere non possumus, quæ nunquam à Christo, aut apostolis, Patribusque prodita, tam infaustis successibus prodierunt.

CAPUT XXII.

Refertur caput, Novit, extrav. de Judiciis : hujus edendi occasio : nihil ad rem : interpretatio necessaria.

Per ea tempora Innocentius III multum laboravit in componenda pace inter Francos et Anglos, ut deinde in infideles arma converterent, Pontifice digna res 1 Novum illud, quod pro potestate pacem vel inducias regibus imperaret. Grave id Gallicanis episcopis visum ; « et regem excusabant, Papam rogantes, ut non læderet jurisdictionem Regis Francorum[822] : » at graviter redarguti sunt ab Innocentio, data ad eos Epistola, cujus initium est : Novit ille, extrav. de Judiciis.[823] Summa Epistolæ est, non se judicare de feudo, cujus judicium ad regem pertinet ; sed decernere de peccato, cujus ad nos, inquit, pertinet sine dubitatione censura : hinc coerceri à se posse qui pacem abrumpant, præsertim juratam ; cum Ecclesiæ sit de juramenti religione cognoscere. Quæ, quidem nihil ad hanc quæstionem pertinent, cum non agat Innocentius de regibus metu depositionis coercendis, quod unum quærimus ; vanique omnino sunt et à quæstionis recedunt statu, [451] qui hæc objiciunt. Sed tamen si ad extremum urgeantur, jam decernant episcopi ac præsertim Romanus Pontifex, non tantum de bello ac de pace, quod ipsum per se est gravissimum et regii officii pars maxima ; sed etiam de militia, de judiciis, de magistratibus, de feudis etiam, quorum cognitionem à se Innocentius amoverat, cum in his omnibus juramenti religio interveniat ; ac si ab aliis rebus juramentum absit, non abest certe peccatum ; quo nomine, privata omnia et publica ad potestatem Ecclesiæ revocentur. Quare hæc Innocentii vel emolliant necesse est, interpretatione commoda, ac modum aliquem adhibeant, vel omnia imperiorum jura confondant.

Id Philippus Augustus senserat, cum olim legato Clementis III minitanti, « nisi Rex Franciæ, et Comes Richardus cum Rege Anglorum (Henrico II) componerent, fore ut terras eorum sub interdicto concluderet ; respondit se illius sententiam nullatenus formidare, cum nulla æquitate fulciretur. Addidit etiam ad Episcopum Romanum minime pertinere in regem aliquem, maxime Francorum, per sententiam animadvertere » si rex idem in homines suos, dementes et regno suo rebelles, ulciscendi causa insurgere disposuerit.[824] » Sic in sæculis etiam ineruditis, reges nostri, et majestatem intelligebant suam, et pro virili parte tuebantur. Itaque his minis nihil Clemens III, nihil Innocentius III profecere. De peccato cognoscat Romanus Pontifex, legitimo canonicoque ordine, ubi grave facinus evidenter injustum, notorium, neque ulla tergiversatione celandum, vel, si velint, claris probationibus certum : tunc excommunicationem tantum, idque adhibita christiana prudentia, non autem depositionem comminetur. Ut autem peccati nomine, regnorum jura ambiguasque bellorum causas, et imperiorum arcana ad se trahat, ne ipse quidem velit. Cæterum in foro conscientiæ, ubi habemus confitentem ac pœnitentem reum, quo pacto quæcumque peccata sunt, etiam in temporalibus (sive illa sint ambigua, sive certa, sive publica, sive occulta), clavibus Ecclesiæ subdantur, quatenus quidem peccata sunt, nemo sanus objiciet : neque ad rem ullo modo pertinet. Quod propter tardiores, aut cavillatores monitum esse volumus. [452]

CAPUT XXIII.

Bonifacii VIII cum Philippo IV Pulchro Francorum Rege dissidium : acta Bonifacii rescissa à Clemente V : rex omnesque regni ordines, regni in temporalibus tuentur independentiam.

Hic temporum ratio postulabat, ut de Friderico II ageretur ; sed quandoquidem novo exemplo in concilio generali est depositus ; in eoque negotio, de concilii generalis auctoritate multa mentio fuit, totam rem eo remitti placet, ubi de iis quæ in conciliis circa temporalia ordinanda gesta sunt, disseremus.[825] Properamus ad alia, neque tamen animus est explorare omnia quibus Pontifices usurpatam semel temporalem potestatem exercere aggressi sunt. Posteaquam enim orbis christianus his assuefactus est, non defuere reges ac principes, qui hunc cupiditati et invasioni titulum obtenderent, placebatque jactare in vulgus. Sedi apostolicæ obsecutos, dum fœdæ cupiditati morem gererent. Cæterum seditiones ac bella atrocia sequebantur ; quo metu factum est, ut hæc reformidarent omnes ; et magno terrori fuit, quod his decretis, si non dari regna, saltem perturbari possent. Quæ postquam generatim diximus, ea tantum sigillatim referemus, quæ ad hanc elucidandam quæstionem aliquid singulare præferre videantur ; qualia sunt imprimis ea quæ Bonifacio VIII contigerunt.

Eo Pontifice nullus unquam gravius à Gregorii VII temporibus conculcavit imperia : quo nomine non tantum apud nostros, quos acerrime aggressus est ; verum etiam apud exteros male audivit. Testis Joannes Hocsemius canonicus Leodiensis, ejus ævi scriptor : « His, inquit, temporibus, Bonifatius animose nimis omnia facta sua expediebat pro libito, nec fratrum suorum concilia sequebatur ; et quia videbat quod propter potentiam regni Franciæ, suam non poterat exsequi voluntatem, et considerans Regis Formosi simplicitatem, eo quod totum regni regimen à suis [453] consiliariis dependebat, ad regis et regni humiliationem pro viribus nitebatur.[826] » Haud longe absimilia Joannes Villanus Italus prodidit.[827] Alii ab eodem multa superbissime atque arrogantissimè dicta gestaque commemorant. Manavit ea opinio ad posteros.

Platina Italus, Historiæ pontificiæ scriptor nobilis : « Moritur Bonifatius, qui semper regibus, principibus, nationibus, populis, terrorem potius quam religionem injicere conabatur ; quique dare regna et auferre, pellere homines et reducere pro animi arbitrio conabatur... Discant hujus exemplo principes omnes, tam religiosi quam sæculares, præesse clero et populis, non superbe et contumeliose, ut hic, de quo loquimur ; sed sancte et modeste, ut Christus Rex noster ejusque discipuli.[828] »

Huic adversus regna, præsertim vero adversus Francos gravia molienti, Philippus IV, Pulcher appellatus, acerrimi ingenii atque animi Rex Francorum, Francique omnes, principes, nobilitas, plebs, clerus ipse magna consensione vehementissime obstiterunt. Quæ per vim facta sunt adversus Pontificem, lacrymis prosequenda, neque rex probavit, hujusque sceleris insons, pontificio quoque judicio pronuntiatus est ; et nos silentio praeterimus. Quæ ad illud quod tractamus doctrinæ caput pertinentia utrinque prolata sunt, exequemur, prout ea apud Odoricum Rainaldum Baronii continuatorem, Annalium xiv et xv tomis legimus, et in editione Parisiensi anni 1655 Historiæ hujus dissidii ex regestis regiis diligentissime colliguntur.[829]

Cæterum cum Bonifaciana decreta, quoad hoc negotium attinet, Clementis V partim antiquata auctoritate, partim temperata, partim ex regestis tolli jussa, ac revera sublata et deleta in regestis Vaticanis, ab Odorico Rainaldo reperta sunt : nos ubi ea decreta ex temporum serie referemus, suam cuique apponemus notam, ut lector veritatis amans, et quid decretum sit, et quo loco habendum, uno intuitu complectatur.

Ac ne quis existimet hæc, quæ à Rainaldo ex regestis deleta reperta sunt, privatis forte consiliis fuisse sublata, præmittimus [454] Clementis V decretum, in Bulla quæ incipit, Rex gloriæ, quæ quidem ab Odorico Rainaldo, omissa tantum præfatione, describitur. Sic autem decernit Clemens : « Nos, eorum quæ tantis periculis atque malis causam et occasionem dedisse noscuntur, volentes abolere memoriam... sententias, constitutiones, declarationes, privilegiorum revocationes, suspensiones, excommunicationes, interdicta, privationes, depositiones et processus prædictos, de libris capitularibus, et registris Ecclesiæ Romanæ, de fratrum nostrorum consilio omnino tolli et penitus mandavimus amoveri.[830] »

Extat etiam apud Odoricum Rainaldum[831] authentica declaratio ipsi regesto Bonifaciano inserta, qua hæc omnia jussu Clementis V erasa esse constat. Quæ autem potissimum Bonifacii decreta Clemens V antiquavit et revocavit, docet ipse Rainaldus es manuscripta historia Bernardi, quæ in bibliotheca Vaticana asservatur. Hæc enim verba historici refert : « In Kalendis Februarii duas constitutiones Bonifacii quondam Papæ, unam quam direxerat Regi Franciæ in qua scribebat eidem, ipsum regem esse subjectum Romanæ Ecclesiæ in temporalibus et spiritualibus ; aliam vero, quæ incipit : Clericis laicos, revocavit, et omnia quæ ex ipsis constituta.[832] » Jam postquam universim rerum formam delineavimus, singularia gesta aggredi placet.

Dissensionis exordium, aut maximum fuit incentivum celebris illa anno 1296, Bonifacii VIII edita constitutio invidiosissimo exordio ; Clericis laicos infestos oppido prodit antiquitas.[833] Hac vetat Bonifacius, sub anathematis pœna, ne quid in regnorum et reipublicæ subsidium, aut principes exigant à clericis, aut clerici solvant sine Sedis apostolicæ licentia.

Commotum ea re Philippum significat Bulla Ineffabilis, ad ipsum eodem anno directa ; sed Bonifacius suam sententiam sic temperat : « Non præcise statuimus pro defensione vel necessitatibus tuis, vel regni tui, ab iisdem prælatis ecclesiasticisque personis, pecuniarum subsidium non præstari ; at adjecimus, id non fieri absque nostra licentia speciali.[834] » [455]

Neque explicatio placuit, parum ut videbatur publicis necessitatibus consulens, Quin anno sequente, ipse Bonifacius dato diplomate declaravit : cum necessitas immineret, peti ac recipi ab ecclesiasticis posse pecunias, quas etiam, Pontifice Romano inconsulto, impertiri teneantur, atque ut necessitatis declaratio, regis et successorum suorum conscientiis relinquatur.[835]

Quid autem necesse erat talia invidiosissime commoveri, ut deinde regum permitterentur arbitrio ? Denique Clemens V id Bonifacii decretum, omniaque ex eo secuta, antiquavit, et haberi voluit pro infectis, edita Bulla, cujus initium est : Quoniam ex constitutione.[836]

Eodem anno 1296, Philippus vetuit « aurum, argentum, pecuniam, victualia, arma, equos, munimenta, à quocumque, cuiuscumque dignitatis ac nationis, à regni limitibus, sine sua speciali licentia deferri[837] ; » ut his regnum afflueret, neque inimici augmentarentur. At Bonifacius Bullam Ineffabilis, ad ipsum regem dirigit, qua fatetur interdum id utile, ne civibus necessaria subtrahantur, eaque ad hostes transeant : « Sed, inquit, sic generalem proferre sententiam, ut tulisti, non solum reprobatur in subditos, sed etiam in exteros cujuslibet nationis. » Tum addit : « Et si, quod absit, fuerit condentium intentio, ut ad nos et fratres nostros Ecclesiarum prælatos, ecclesiasticasque personas, et ipsas Ecclesias, et nostra et ipsorum bona, non solum in regno tuo, sed etiam constitutorum ubilibet extendatur : hoc non solum fuisset improvidum, sed insanum, velle ad illa temerarias manus extendere, in quibus tibi sæcularibus principibus nulla est attributa potestas. Quin potius ex hoc, contra libertatem eamdem temere veniendo, in excommunicationis sententiam promulgati canonis incidisses. » At non puto quemquam esse pontificiorum dictorum tam protervum defensorem, qui tueri hæc audeat : improvidum, insanum ac anathemate plectendum esse facinus, si princeps prohibeat ne ab ecclesiasticis res tam necessariæ, sine regia licentia extra regnum transportentur. Qui vero sic defendunt ecclesiasticam libertatem, profecto non defendunt ; sed regnis invidiosam ac [456] noxiam reddunt ; clericosque, non cives, sed propemodum hostes, atque omnibus graves invisosque faciunt. Quare Philippus ab edicti sui gravitate et auctoritate non recessit.

Neque commotus est his Bonifacii minis : « Cogita et repensa Romanorum, Angliæ et Hispaniæ regna, quæ undique te circumstant, eorumque potentias ac strenuitatem et multitudinem incolarum ; et patenter agnosces, quod non sit tempus acceptabile, non dies salutis in diebus istis, nos et ipsam Ecclesiam talibus perturbare puncturis. Nec revocare debuisses in dubium, quod nostri et Ecclesiæ adjutorii et favoris sola subtractio, in tantum te debilitaret ac tuos, quod, ut cætera tua omittamus incommoda, persecutiones adversus ferre non posses ; ac ubi nos et eamdem Ecclesiam tibi adversarios constitueres principales, adeo nostra et ejusdem Ecclesiæ et aliorum prædictorum provocationis tibi sarcina gravior redderetur, quod ad ejus pondus tui efficerentur humeri impotentes.[838] » Ac postea ; « Quid ergo tibi accideret, si, quod absit, Sedem ipsam offenderes graviter, eamque hostium tuorum constitueres adjutricem ; quin potius contra te faceres principalem ? » Judicet lector pontificiumne sit ac paternum, catholico regi regium officium fortiter ac innoxie exsecuta, neque quidquam contra religionem aut Ecclesiam molienti, hæc intentare, commovere adversus eum reges, se præbere adjutorem, imo adversarium principalem.

Neque erat levius, quod subortis Philippo cum Romanorum atque Angliæ Regibus controversiis, Bonifacius sic scriberet : « Numquid super iis dicti reges denegant stare juri ? Numquid apostolicæ Sedis, quæ christicolis omnibus praeeminet, judicium vel ordinationem recusant ? Dumque in eos super iis peccare te asserunt, de hoc judicium ad eamdem Sedem non est dubium pertinere.[839] »

Ad hæc respondet Philippus oblatum à se esse ut reges starent arbitris ; ac postea de controversiis cum Rege Anglo compromisit in summum Pontificem, sed tanquam in privatam personam, ac Benedictum Cajetanum,[840] quod erat Pontificis nomen proprium ac gentilitium. Hoc enim expresse additum, ne [457] pontificiæ potestatis nomine, hoc ad se judicium necessario deferendum putaret ; quod quidem arbitri officium ea conditione Pontifex ipse suscepit.[841]

Cum autem anno 1297, Franciæ atque Angliæ Regibus sub excommunicationis pœna treugas seu inducias indixisset, legatique ea de re Bonifacii ad Philippum litteras attulissent ; quid ille responderit, et in vulgus spargi jusserit, legati testantur sic : « Cum dictas litteras præsentaremus dicto regi legendas, idem rex in continenti, antequam litteræ eæ legerentur, nomine suo et se presente, fecit exprimi et mandavit in nostri præsentia protestationes ejusmodi, et alia quæ sequuntur : videlicet, regimen temporalitatis regni sui ad ipsum regem solum, et neminem alium pertinere ; seque in eo neminem superiorem recognoscere nec habere ; nec se intendere supponere vel subjicere modo quocumque viventi alicui, super rebus pertinentibus ad temporale regimen regni.[842] » Ac postea : « Quatenus autem ipsius regis tangit animam, et ad spiritualitatem attinet, idem rex prædecessorum suorum sequens vestigia, paratus est munitionibus et præceptis Sedis apostolicæ devote ac humiliter obedire, in quantum tenetur et debet, et tanquam verus et devotus filius Sedis ipsius, et sanctæ Matris Ecclesiæ reverentiam observare. » Sic sua tuebatur, nec Sedi apostolicæ, cujus auctoritate res Ecclesiæ stant maxime, quidquam derogabat.

Anno 1301, passim circumferebantur brevissimae Bonifacii ad Philippum, et Philippi ad Bonifatium litteræ omnibus notæ. Bonifacii epistolæ tale est initium : « Scire te volumus, quod in spiritualibus et temporalibus nobis subest.[843] » Quæ ne in præjudicium traherentur, « die Dominica post octavam Purificationis beatæ Mariæ 1301, Rex Franciæ fecit comburere Bullam Papæ, in medio omnium nobilium et aliarum personarum, quæ erant eidem die Parisiis, et cum trompis fecit combustionem hujus Bullæ per totam villam Parisiis præconisari : item à die Veneris ante diem Dominicam erant elapsi quindecim dies, quod idem rex condemnavit filios suos in præsentia totius curiæ suæ, et [458] procerum omnium, qui erant præsentes, si advoharent ab aliquo vivente, nisi solummodo à Deo regnum Franciæ.[844] »

Quod ergo regia potestas, alteri quam Deo in temporalibus subjici diceretur, id non modo regi, sed etiam universæ genti adeo intolerabile visum, ut nulla unquam in re fuerit omnium Ordinum tanta consensio. Ea de re consultus Petrus de Bosco regius advocatus, ita respondebat : « Quod Papa sic scribens et intendens, sit et debeat hæreticus reputari.[845] » Neque tantum ministri regis hæc Pontificis cogitata adversabantur, sed etiam gravissimi hujus ætatis theologi scriptis editis confutabant ; ac ne jam privatos appellemus, Franci principes, duces, comites, barones, nobiles, in iis actis quæ ad Cardinalium collegium ediderunt, illud horruerunt, quod exprobrabant à Bonifacio dictum : « Regem in temporalibus subjectum ipsi esse propter regnum Franciæ, cum reges Francique omnes semper dixerint, omnibusque sit notorium, id regnum in temporalibus soli Deo subdi.[846] »

Huic contestationi eodem anno Clerus universus assentitur, datis ad Bonifacium litteris, sub hoc titulo : « Archiepiscopi, episcopi, abbates, priores conventuales, decani, præpositi, capitula, conventus, atque collegia ecclesiarum cathedralium, collegiatarum, regularium et sæcularium totius regni Franciæ Parisiis congregati[847] ; » testanturque ad tuendam regis in temporalibus supremam potestatem « se adfuturos eidem, debitis consiliis atque auxiliis opportunis. »

Quod ipsum postea, anno 1303, luculentius declarant. Cum enim à Bonifacio VIII ad futurum concilium œcumenicum rex et barones appellarent, archiepiscopi, episcopi, et abbates præcipui in appellationem consentiunt, atque hæc insuper addunt : « Nos dicto Domino regi, et baronibus, ac sibi assistentibus assistemus, et secundum Deum pro viribus defendemus, nec nos separabimus ab iisdem, nec absolutionibus à juramentis fidelitatis, vel aliis quibuscumque relaxationibus, indultis et indulgendis, impetratis, vel impetrandis, vel ultro oblatis, vel offerendis, vel comedendis, utemur : imo semper eidem Domino regi, baronibus et [459] adhærentibus adhærebimus ;... jure Romanæ Ecclesiæ, nostroque et Ecclesiarum nostrarum in omnibus et per omnia semper salvo.[848] »

Quæ appellationem ad concilium spectant non sunt hujus loci. Hic vidisse sufficiat, consentire omnes regni Ordines in eam sententiam, regem in temporalibus soli Deo subesse, atque eliam speciatim prælatos profiteri, nullis se sententiis assensuros quibus à fidelitate regi debita absolvantur. Cogitet nunc lector diligens, an hæc majoribus nostris tam gravia visa, indirectæ potestatis distinctiuncula emolliri posse videantur nostri : certe non voces, sed rem ipsam judicabant intolerabilem.

CAPUT XXIV.

Bullæ Ausculta fili, et Unam sanctam, expenduntur.

Non desunt qui dubitent, verane an falsa sit parva ea epistola Bonifacii VIII, quam anno 1301 toto regno divulgatam, eodemque tempore confutatam à tot gravibus viris, regia quoque auctoritate combustam vidimus. Verum id nihil nostra interest, dummodo apud nos constet, omnibus curae fuisse, ne apud Francos doceretur regem in spiritualibus ac temporalibus Papæ subesse. Sane Bonifatium id sibi vindicasse, et historici hujus ævi supra memorati, et certa monumenta probant,[849] imprimis Bulla Ausculta fili, quam ad Philippum, anno 1301, perlatam esse constat, et Bulla Unam sanctam, quas nunc perpendere nos oportet.

Ergo Bonifacius in Bulla Ausculta fili, postquam ex Jeremiæ verbis id sibi tribuit, constitutum esse se super gentes et regna,[850] sic concludit : « Quare nemo tibi suadeat quod superiorem non habeas, et non subsis summo hierarchæ ecclesiasticæ hierarchiæ. » Id quidem à Philippi mente longe aberat, si de spiritualitate ageretur. Audivimus enim regem pio studio hanc obedientiam professum ; sed Bonifacius alio spectabat. Accusata enim regis admistratione perversa tam in rebus temporalibus quam [460] ecclesiasticis, significabat evocatos esse Romam ad diem certum nempe totius regni « archiepiscopos et episcopos, una cum abbatibus, capitulisque ecclesiarum, et magistris in theologia et jure canonico ; ut, inquit, sublata repentina exceptione consilii, cum iis, sicut cum personis apud te omni suspicione carentibus, quin potius acceptis et gratis,... tractare consultius, et ordinare salubrius valeamus, quæ ad præmissorum emendationem,... ac bonum et prosperum regimen ipsius regni videbimus expedire.[851] » Invitabat deinde regem ut fidos viros mitteret per quos deliberationi interesset. « Alioquin, inquit, tuam, et ipsorum absentiam divina replente præsentia, in præmissis et ea contingentibus ac aliis, prout expedire videbitur, procedemus. » Quæ si valuissent, ac de regni regimine Romanus Pontifex Romæ, rege, sive absente sive præsente, decerneret, nempe regnaret Pontifex : ipse rex nudum regis nomen obtineret : quæ absurda et nimia, testatur Odoricus Rainaldus[852] erasa et expuncta Clementis V jussu fuisse, neque ex his Bonifacii litteris quidquam integrum remansisse in Actis, præter ea quibus regem ad Hierosolymitanam expeditionem adhortatur.

Sed quanquam hæc regi vehementissime displicebant, non ibi tamen constitit Bonifatius. Anno enim 1302, edidit illam celebrem extravagantem, Unam sanctam,[853] in qua duo à nobis diligentissime ac subtilissime secerni oportet : primum, id quod exponit Pontifex ; alterum, id quod definit ac decernit : hæc enim non ejusdem virtutis esse et sæpe diximus et omnes confitentur. Expositionis autem hæc summa est : « Unam Ecclesiam esse : unum ejus caput Christum Christique vicarium Petrum ac Petri successorem : duos esse gladios, spiritualem similiter et materialem : hunc etiam Petri esse, dicente Domino : Converte gladium tuum in vaginam ; sed regum et militum manu exerendum : tum gladium esse sub gladio, et temporalem auctoritatem spirituali subjici potestati, cum quæ sint, à Deo ordinata esse ; neque ordinata futura esse, nisi secundum beatum Dionysium inferior reduceretur per alium in suprema. » Addit postea : « Veritate testante, [461] spiritualis potestas terrenam potestatem instituere habet et judicare, si bona non fuerit, ut inde verificetur illud Jeremiæ : Te constitui super gentes et regna : quare si deviat temporalis potestas, à spirituali judicanda ; si spiritualis, minor à suo superiori : si spiritualis maxima, à Deo solo, testante Apostolo : Spiritualis homo judicat omnia ; ipse autem à nemine judicatur ; quæ quidem spiritualis potestas maxima Petro est tradita his verbis : Quodcumque ligaveris. Quicumque igitur, inquit, huic potestati à Deo sic ordinatæ resistit, Dei ordinationi resistit, nisi duo, sicut Manichæus, fingat esse principia, quod falsum et hæreticum judicamus ; quia testante Moyse, non in principiis, sed in principio cœlum Deus creavit et terram. »

His ergo expositis, eo viam sibi parasse videbatur, ut Romano Pontifici omnem potestatem esse subditam, etiam in temporalibus, pro certo fidei dogmate definiret. At profecto non eo usque processit ; hoc enim tantum habet definitio : « Porro subesse Romano Pontifici omnem humanam creaturam declaramus, dicimus, definimus, et pronuntiamus omnino esse de necessitate salutis ; » quod quidem est verissimum, et apud Catholicos certum, si de spirituali potestate intelligatur ; animadvertique hic volumus audentissimum Pontificem, nec id fuisse ausum, ut potestatem temporalem, licet in expositione sæpe memoratam, uti sibi subditam in temporalibus, in ipsa definitione ac determinatione diceret. Quippe cum in citatissimo cursu eo quoque abripiendus esse videretur, ut temporalia invaderet, repressit se statim, rei novitate ac difficultate deterritus, deflexitque ad ea, quæ spiritualem potestatem certissime stabilirent.

Dum hæc agebantur, negabat Pontifex, negabant cardinales à Pontifice dictum unquam, « quod rex recognosceret se tenere regnum suum ab aliquo, aut ab Ecclesia, aut ab ipso Pontifice,[854] » neque profecto homagium postulabat, quæ plana et mera esset insipientia. Sed quid verba proderant, si alioquin Pontifex, regnum, ut aperte præferebat, inconsulto rege, Romæ ordinaturus esset, et si ratione peccati omnia ad se traheret ? Ad hæc frequente consistorio minaretur, « se regem Philippum depositurum ut [462] unum garcionem[855] : » quin etiam in Bulla Unam sanctam, aperte scriberet, « quod spiritualis potestas terrenam potestatem instituere haberet ac judicare ; » hoc est, procul dubio, data sententia deponere, quam à se institui doceat : qua subjectione nulla erat major, ne quidem in eo quod vocant homagio-ligio ? Quid quod gladium materialem in potestate Pontificis plane esse dicebat, alia licet, regum nempe et militum manu exerendum ? Quæ si doctrina valeat, ac jus sit Pontificibus in bello ac pace tractandi, non jam hortatione et consilio, sed, uti Bonifacius facere aggressus erat, summa potestate, ac pro imperio agere ; nempe reges nihil aliud quam Pontificum ministri et executores essent.

Quare etsi Bonifacius non hoc definire, aut pro certo et catholico dogmate asserere videbatur, grave erat Francis Regique Philippo, hæc, quibus continetur regiae potestatis certa pernicies, pontificio nomine quocumque modo doceri ; impetraruntque à Clemente V, Extravagantem Meruit, cujus hæc verba sunt : « Nos Regi et regno (Francorum) per definitionem ac declarationem bonæ memoriæ Bonifacii Papæ VIII, prædecessoris nostri, quæ incipit Unam sanctam, nullum volumus vel intendimus præjudicium generari ; nec quod per illam rex, regnum et regnicolas prælibati, amplius Ecclesiæ sint subjecti Romanæ, quam antea existebant ; sed omnia intelligantur in eodem esse statu, quo erant ante definitionem præfatam, tam quantum ad Ecclesiam, quam etiam ad regem, regnum et regnicolas superius nominatos.[856] »

Sic Decretalis Unam sanctam, tanto apparatu prolata, perinde habita est à Romanis etiam Pontificibus, ac si nunquam fuisset edita. Clemens enim V id sanxit ; atque à Leone X quidem innovata,[857] sed sine præjudicio declarationis Clementis V quæ incipit, Meruit ; remque omnem ad traditionem antiquam ac majorum placita reduci placuit. Neque nostri refugiebant, satis sibi conscii, quam procul ab antiqua Patrum traditione, atque ab Ecclesiæ Gallicanæ sensu nova hæc abfuissent ; seque omni ex parte tutos arbitrabantur, dummodo Bonifacii VIII Constitutio nocere non posset. Et certe fateamur est necesse, nec stare potuisse, quæ [463] solis allegoriis atque accommodatitiis, non litteralibus genuinisque Scripturæ interpretationibus niterentur. Quale enim illud est, de Romani Pontificis supremo judicio : Spiritualis homo à nemine judicatur[858] ; tanquam hic spiritualis homo, apud Apostolum fuerit Romanus Pontifex, non autem quivis christianus, qui Deo per Christum in spiritu serviat ; aut illud, ad duo principia refellenda magis sit appositum : Non in principiis, sed in principio fecit Deus cœlum et terram[859] : aut quorsum pertinebat huc duo Manichaei adversa principia allegare ? quasi duæ potestates, ecclesiastica ac civilis, adversæ essent, non sociæ ; aut ita supremæ in suo ordine, ut nec in Dei potestate essent, neque ejus providentia regerentur. Quæ si quis ad litteram tueri voluerit, næ ille se omnibus deridendum, non jam confutandum præbeat.

Cæterum quod Decretalis Meruit, soli Francorum regno consulit, causa esse potuit, quod Bulla Unam sanctam occasione Francici exorta dissidii, Francorum regnum maxime petere videbatur. Huc accedit quod cum Germani, Angli aliique in temporalibus colla subdidisset, Franci existimabant super alia regna, hujusce regni dignitatem ac libertatem à regibus ac majoribus suis fuisse defensam : quippe qui christianissimi, pariterque fortissimi, in spiritualibus quidem Romano Pontifici maxime omnium paruerant, in temporalibus verò minime omnium huic potestati se obnoxios fecerant.

CAPUT XXV.

Reliqua Bonifaciani dissidii acta : Gallicana intacta : Bonifaciana a successoribus antiquata.

Quæ supersunt in Bonifaciana contentione leviter transilimus. Anno 1303, prodiere in Philippum duæ Bullæ, quarum initium est : Per processus nostros, et : Nuper ad audientiam, quibus declarabatur Philippus multiplici excommunicatione constrictus ; sed eæ, teste Rainaldo, jussu Clementis V erasæ expunctæque sunt.[860] [464]

Conscripta quoque fuerat depositionis sententia, adeoque horum omnium deleri memoriam, ac levissima etiam vestigia placuit ; ut hæc sententia eodem teste Rainaldo,[861] erasa et expuncta sit, quamvis pronuntiata non esset. Sane Bonifacius, antequam eam sententiam promulgaret, Albertum Imperatorem sæpe à se rejectum, omni studio atque industria constabiliverat in eo idoneum suæ sententiæ executorem, regnique francici invasorem nactum se esse arbitratus. Quo fretus præsidio, cum extrema omnia moliretur, captus ipse Anagniæ per proditionem civium, Columnarumque et aliorum, ac Guillelmi præsertim Nogareti infandum scelus, paulo post obiit. Irâne ac furore percitus, ut memorant, an mœrore oppressus, an alia causa, nihil ad nostram quæstionem ? Quam autem omnia impotenter et intemperanter egerit adversus Philippum, vel id abunde testatur, quod ejus successores ea statim pro irritis habuere ; ac Benedictus XI, qui ei proxime successit, Philippo nec petenti, excommunicationem relaxavit, absolvit etiam episcopos, barones et alios eadem causa excommunicatos à Bonifacio ; privilegia Regum Christianissimorum ab eodem suspensa restituit ; denique sponte rescidit quidquid Bonifacius in regni regisque dignitatem fecerat[862] : Clemens vero V omnia ejus gesta hujus occasione dissidii erasit, expunxit, antiquavit, resque eo loco esse declaravit, quo fuerant ante ea gesta decretaque.

Legimus in regestis regiis ad Benedictum XI, Bonifacii successorem, multas expostulationes editas per Fratrem Petrum de Peredo, religiosissimum virum, Romam à Philippo missum. Is ergo conqueritur multa à Bonifacio gesta, quæ à sanctorum Patrum moribus abhorrerent. In his ergo hæc habentur : « Temporibus Patrum non fieri solere jura ad nutum oculi, ut diceretur statim : Absolvimus omnes in talibus provinciis constitutos, ut nonobstante sacramento et juramento fidelitatis quocumque adstricti sunt, obediant tali principi amico nostro. » Addebat, neque illud dici solitum : « Quod Papa est Dominus spiritualitatis et temporalitatis, et quod graviter peccat, qui hoc non credit ; et quod à temporalibus regum appelletur ad Dominum Papam[863] : » et quanquam [465] Romani curiales non hæc diserte asserebant, nostris tamen, summæ rei intentis, non ad alium pertinere scopum Bonifaciana decreta videbantur. Hæc ergo conqueritur legatus regius, subditque : « Dicitur in Franciâ, quod non restat, nisi quod fiat una constitutio, quæ æquipolleret omnibus, quod omnes clerici et laici essent ministri duntaxat ad nutum summi Pontificis, eorumque qui præsident. » Quem locum sic concludit : a Hæc autem consimilia non fiebant temporibus sanctorum Patrum ; sed de vita et honestate clericorum, et defensione libertatis ecclesiasticæ et jurium fiebant constitutiones, cum pœnis excommunicationis et interdicti ; » ut profecto doceret quæ res, ecclesiasticæ scilicet, quibusve pœnis, nempe ecclesiasticis, excommunicatione et interdicto sancirentur. Hæc nomine regis significata Pontifici, neque improbata sunt : adeo reprehensibilia videbantur.

Cætera quæ in hoc negotio gesta sunt ad alium pertinent locum.[864] Quod autem ad hanc quæstionem spectat, hæc summa est : quidquid Bonifacius VIII edidit, ut regiam potestatem, quoad temporalia, sibi obnoxiam faceret, non modo à Rege regnoque Francorum, totaque Ecclesia Gallicana rejectum ; sed etiam à summis Pontificibus antiquatum fuisse : quod autem rex regnumque, et Gallicana Ecclesia ea de re professa est, et à summis Pontificibus illæsum permanere, et sempiternæ hominum memoriæ consecratum ; datumque est omnino sæculis secuturis exemplum illustre, doctrinam Scriptura, antiquitate, traditione nixam, quocumque nomine, quacumque auctoritate oppugnatam, æterno atque invicto robore in Ecclesia catholica manere constitutam.

Hæc ex publicis gestis hausimus. Jam si excutimus quæ privati doctores scripserint, inveniemus id Ægidii Romani aliorumque theologorum summa consensione defensum : « Clavium potestati nullam temporalium potestatem à Domino fuisse adjunctam : nunquam inveniri sedisse apostolos, ut de temporalibus judicarent, nec petiisse ut reges et principes eis in temporalibus subjacerent, aut de ejusmodi respondere deberent : falsum esse et invalidum, neque Francis ferendum, quod de Childerico per Romanos Pontifices deposito, et Pepino per eosdem substituto [466] jactaretur : falsum item quod de translato à Græcis ad Francos imperio neque à Papa esse translatam imperii veritatem, sed nomen ; cum Carolus Magnus jam rerum potiretur ; quodque hic factum est, qualecumque fuit, non fuisse factum per solum Papam, sed populo acclamante et favente, cujus est se subjicere cui vult, sine alterius præjudicio, et ex causa necessaria pro sui defensione ; neque trahenda in exemplum, quæ postea in deponendis imperatoribus facta sunt, postquam illi Papæ ut domino paruerunt : tum vero hæc omnia nihil esse, quod sunt argumenta de facto, et dicunt quod factum sit, non quod fieri debeat[865] ; » aliaque ejusmodi quæ mirum est ad ea sæcula permanare potuisse, cum tot depositionum exemplis, tot falsis donationibus Constantini, Ludovici Pii, aliisque tot falsis historiis, tot novis per tolerantiam aut consuetudinem inductis, seu veris, seu prætentis, coloratisque juribus undique premerentur ; ad hæc in summa juris publici ignoratione versarentur : ut profecto hæc integra et sana, non nisi ex antiquæ traditionis robore et cursu, opposita moles evicerint, et ad eos usque perruperint

CAPUT XXVI.

Joannis XXII successorumque acta advenus Ludovicum Bavarum Imperatorem summatim referuntur, nec ad nostram quæstionem pertinere ostenduntur.

Quæ in Ludovici Bavari Imperatoris electi depositione gesta sunt, ad nostram quæstionem vix pertinent ; cum iis facta sint juribus, quæ ad imperium romano-germanicum speciatim spectent : rerum tamen summam perstringemus, ne quis suspicetur latere nonnihil, quod causæ nostræ officiat.

Anno 1314,[866] Henricus Luxemburgicus Imperator obiit. Clemens V, decreto edito, cujus est initium : « Nos ad quos romani vacantis imperii regimen pertinere dignoscitur, » Robertum [467] Siciliæ regem, quoad electus imperator à Sede apostolica fuerit approbatus, vicarium imperii ad Sedis apostolicæ beneplacitum constituit, sed in Italia tantum, quod Germania hæc jura non agnosceret.[867] Nec ita multo post obiit Clemens. Sed vacante sede, Ludovicus Bavarus et Fridericus Austriacus discordibus electorum principum suffragiis, reges Romanorum electi sunt.

Prolata à Rainaldo[868] acta testantur, dictam communi septem electorum consilio electioni diem, adfuisse omnes Francofurtum, in loco consueto, præter Henricum Coloniensem archiepiscopum et Rudolphum comitem Palatinum : prorogatum horum gratia electionis diem : citatosque illos, ut ad eum convenirent, defuisse : Ludovicum Bavarum quinque reliquorum concordibus suffragiis fuisse electum.

Satis constat Fridericum extra Francofurtum à Coloniensi et Palatino fuisse electum. Sed ii obtendebant è quinque electoribus, qui Ludovico suffragati essent, tres fuisse, de quorum jure esset controversia[869] ; ac parem utriusque electi conditionem fuisse : quo Rainaldus contendit litem à Papa fuisse dirimendam. Vacabat interim apostolica Sedes. Anno 1316, Joannes XXII electus est.[870] Is Ludovicum Bavarum electum ad pacem cum Friderico electo adhortatur : neutrum confirmat. Anno 1317, vacantis imperii regimen ad Romanum Pontificem esse devolutum pronuntiat, « cui in persona Petri terreni simul et cœlestis imperii jura Deus ipse commisit[871] : » quo jure vicarium designat vacantis imperii, sed in Italia tantum ; cum tamen Petri jura, si serio allegentur, ad totum christianum orbem protendi constet.

Interea Ludovicus et Fridericus de imperio in Germania ferro decernebant. Anno 1322, Fridericus magno prælio victus captusque est ; Ludovicum Joannes ad clementiam adhortatur, suamque operam ad pacem conciliandam offert.[872]

Victor Ludovicus anno 1323, pergit ad Italiam, tueturque eos qui Pontifici displicebant, imprimis vice-comites Mediolanensis ducatus invasores, ab eo excommunicatos. Quo loco hæc habet Rainaldus : « Inde iis in Ludovicum Bavarum, ac legibus in eum [468] agi cœptum est. Præcipua accusationis capita hæc erant : Ludovicum discordibus electum suffragiis, antequam ea controversia dirimeretur à Sede apostolica, imperii administrationem corripuisse ; alterum, quod maxime Pontificis animum asperaverat, Galeatii, quem hostem et hæresi contaminatum pronuntiarat Sedes apostolica : tum perduellium Ferrariensium patrocinium suscepisse.[873] » Itaque his de causis auctoritate apostolica Ludovicus ab imperii administratione est prohibitus, quoad ejus electionem Sedes apostolica approbasset.

Ex iis profecto constat hanc controversiam non ad regum causam generatim, sed ad imperii romano-germanici singularem ac proprium statum pertinere.

Eodem pertinent ea, quæ sunt ineundæ pacis causa, à Ludovico Bavaro ultro oblata Benedicto XII, Joannis successori, de limitanda in Italia et Romæ auctoritate imperatoria, et ut idem Ludovicus, si pactis non staret, excommunicationi, interdicto ac privationi subesset[874] : quæ quidem vel ad imperium romano-germanicum, vel ad Ludovici personam proprie et singulatim spectant.

Interim Ludovicus sæpe et publice, actis editis, est contestatus ea jura, quæ sibi Joannes XXII in imperium vindicaret, à se et imperio non agnosci, imo improbari ; extatque solemnis electorum principum nomine ad Benedictum XII, anno 4338, edita declaratio,[875] qua adversus Joannis XXII decreta contestantur, « quod vacante romano imperio, is qui eligitur concorditer, vel à majore parte tantum electorum, pro Rege Romanorum ab omnibus est habendus, et quod nec nominatione, approbatione, confirmatione, consensu, vel auctoritate Sedis apostolicæ, super administratione bonorum et jurium imperii indiget, sive titulo regio assumendo ; quodque jura et bona imperii administrare poterit de jure et consuetudine, nulla Sedis apostolicæ super hoc licentia habita, vel obtenta. » Hæc igitur omnia ostendisse contenti, eo quo sunt loco, intacta relinquimus.

Quod autem Ludovicus Bavarus Joannem XXII hæresis [469] accusatum deposuerit, fœdum Antipapam substituerit, Franciscanos adversus Pontificem juverit ; hæc, à tanto principe exasperato licet facta, lugemus.

CAPUT XXVII.

De Navarræ regno Hispanis tradito : item de Joanna Albretana, hæresis crimine, sub privationis pœna Romam à Pio IV evocata, quod Galli improbarint ac prohibuerint.

Quod à Julio II, in deponendo Joanne Albretano Navarræ Rege, factum esse dicitur, id et Hispani varie referunt, et nullum hujus rei diploma proferunt ; et qualecumque est, sive sub Brevis Bullæve, aut sententiæ forma, Joannes Mariana, Hispanus historicus celeberrimus, subreptitium et nullum fuisse significat ; totamque rem, verane an falsa sit, Odoricus Rainaldus sub dubio relinquit, apud quem etiam videre est Marianæ aliorumque historicorum locos.[876] Henricus vero Spondanus ex temporum notis diploma falsi convincit.[877] Quod autem à Julio II, anno 1512, 12 Kal. Aug. in Lateranensi concilio de Ludovici XII sociis, quorum numero Navarricus erat, decretum est editum, ut excommunicarentur, et omni dignitate privarentur, nisi ab ea societate discederent, Spondanus idem docet, primum haud æquo jure fuisse editum ; tum vero Hispanis, ad Navarram occupandam nihil prodesse potuisse, multis quidem de causis, eàque imprimis, quod, nondum elapso tempore ad resipiscendum dato, navarricum regnum à Joanne innocuo et repente oppresso desertum, Hispani invaserint.

Addit Caroli Augusti et Philippi II notissimas gravesque de hujus regni possessione legitima fluctuationes ; adeoque abfuisse Romanos Pontifices ab eo, ut regnum Navarræ jure ad Hispanos translatum fuisse crederent, ut Pius IV, Antonium Borbonium Navarræ Regem, anno 1561, ad obedientiam pro regno Navarræ admiserit : quod omnium historiarum monumentis constat.

Quare ea depositio atque translatio, quæ sola memoratur ad [470] effectum usque perducta, ab ipsis Hispanis iniqua, ab aliis dubia, ab aliis atque etiam à Romanis Pontificibus nulla esse judicatur.

Quo factum est ut idem Pius IV, anno 1563, Joannam Albretanam Antonii viduam, ut Reginam Navarræ, hæresis causa Romam citaret, sub pœna privationis regni, nisi se judicio sisteret ; quod quidem Carolus IX prohibuit, ac fœderata cognatæque, injuria communi etiam regiæ majestatis permotus, tutelam suscepit : cujus etiam jussu, « cum Henricus Clutinius Oisellus, tunc Romæ orator regius, graviter ea de re apud Pontificem expostulasset, et regem injuriam talem, qualem majores sui nunquam inultam reliquissent, minime laturum ostendisset, tandem obtinuit, ut diploma jam in Urbe solemni more publicatum revocaretur, et omnino induceretur, ita ut inter Pii IV constitutiones hodie minime reperiatur. » Haec Thuanus refert[878] ; quæ adeo certa sunt, omnibusque historiis comprobata, ut de iis amplius laborare sit supervacaneum, liquidumque omnino sit Francos ab eo abhorruisse, ut quidquam ad reges deponendos pontificio nomine moveretur.

CAPUT XXVIII.

Sixti V et Gregorii XIV decreta in Henricum IV, Navarræ, ac postea Francorum et Navarræ Regem, quoad temporalia nullo loco habita : à Clemente VIII absolutio eidem Henrico IV nulla rehabilitationis mentione, ut regi impertitur : obiter notatur, qui adversus Declarationem Gallicanam de Libertatibus Gallicanis scripsit Anonymus.

Anno 1585, Henrico III Rege, Sixtus V, edito diplomate, Henricum Borbonium, Navarræ Regem, Antonii et Joannæ filium, ejusque agnatum Henricum Borbonium Condæum tanquam hæreticos et in errorem relapsos, ad hæc hæreticorum fautores ac defensores publicos, ac fidei catholicæ hostes proscripsit[879] : Navarrum eo regno, ac Benearnensi principatu excidisse : utrosque ad ullum principatum, ac maxime regnum Franciæ jure [471] hæreditario capessendum inhabiles declaravit : quod decretum rex Francique omnes moleste tulerunt. Quod autem, tunc temporis conjurati, seu Ligœ, ut vocant, addicti, catholicæ religionis obtento studio, multa in regem moverent, eumque ut suspectum hæreticæ pravitatis apud vulgus traducerent, Navarrusque et Condæus Calvinianæ factionis duces bellum regi inferrent : « Ideo, ut ait Thuanus, qui circa regem erant, satis pro tempore habuerunt, cavere ne decretum uspiam in regno promulgaretur, aut ejus ratio publice haberetur[880] ; » quod infirmum quidem, et priscæ circa eas res francici regni fortitudini haud satis congruum, satis tamen demonstrabat quam hæc nulla putarentur.

At Navarrus programmate in ipsa Urbe ac celebrioribus ejus locis affixo, multa egit in Pontificem, ac publice declaravit, appellare se ab hoc decreto, quantum ad regni jura attinet, ad curiam parium Franciæ, quorum ipse princeps esset, primus scilicet regii sanguinis princeps, quantum autem ad hæresim sibi objectam, ad universale concilium[881] : quibus id perfecit, ut ipse Pontifex talia intrepide ausum ac gnaviter exsecutum, magnanimitatis nomine collaudaret.

Cæterum nihil ad nostram quæstionem, si quid suæ contestationi, hujus quo adhuc tenebatur, erroris asperserit Certum illud cordatioribus Francis probatum, quod Pontificem de jure regnandi decernentem non tulerit : adeoque hæc decreta pro irritis ac nullis apud nos habebantur, ut Henricus III, cum Henrico Navarro pace composita, eum haud minus pro primo regii sanguinis principe agnosceret, et socium adversus coniuratos regiæ familiæ hostes adhiberet, et moriens successorem, tege Salicâ renuntiaret ; cui sententiæ flos nobilitatis etiam catholicæ, multique etiam sacrorum antistites adhærebant, Henricumque IV regem agnoscebant.[882] Neque Gregorii XIV decreto, 4 martii 1591 dato, à regis obsequio deterreri se passi sunt ; imo diploma illud ; quod de temporalibus factum, pro apostolico et ecclesiastico non habebant parlamenta, quæ ut religioni, ita regi regnoque fida, regia auctoritate Cæsaroduni Turonum, Catalauni et [472] Cadomi residebant, vehementissimis sententiis proscripserunt[883] : temperatius præsules conventus Autrici Carnutum habiti decreverunt ; « et tamen ex auctoritate Scripturæ sacræ sanctorumque decretorum conciliorum generalium, canonicarum constitutionum, perpensis sanctissimorum Patrum exemplis, juribus et libertatibus Ecclesiæ Gallicanæ, quarum praescriptione decessores sui episcopi se, adversus ejusmodi conatus semper tutati sunt ; eapropter interdictiones, tam in forma quam in materia, nullas et injustas, et suggestione hostium Franciæ factas declararunt, salvo cultu et honore qui Romano Pontifici deberetur. » Decreto dato duo cardinales, Carolus Borbonius et Philippus Lenoncurius, qui sacro conventui præerant, subscripsere : acta hæc sunt anno 1591, ab iis præsulibus, qui regi regiæque familiæ adhærebant.

Quo ex loco, ut id obiter memoremus, ille confutatur qui adversus Gallicanam Declarationem de Libertatibus Gallicanis tractatum edidit auctor anonymus. Is enim primum caput Gallicanæ Declarationis oppugnandum aggressus sic incipit : « Difficile intellectu est, qua ratione illustrissimi antistites Gallicani, libertates Ecclesiæ illius regni defendendas suscipientes, à propositione auspicali sint, quæ juri Ecclesiæ potius adversatur.[884] » Nempe id inter Ecclesiæ jura revocat, ut potestate clavium reges deponi possint : quæ jura Gallicani præsules ignorabant, partemque libertatis Ecclesiæ Gallicanæ in his prohibendis juribus reponebant ; quippe qui intelligerent libertatem gallicanam priscis juribus contineri ; quæ his essent superaddita, ea ad turbandam gravandamque Ecclesiam pertinere. Sed nos eum virum, qui de libertatibus gallicanis ludat potius quam disserat, omittamus. Nobis sufficiat quod Gallicani præsules in hac novissima Declaratione majores suos secuti sunt ; eosque præsules regi regnoque fidos cæteri deinde complexi sunt omnes. Neque enim attendi debet quid pars adversa senserit ; quippe quæ jam inde ab Henrici III temporibus, religionem fœdæ rebellioni obtendebat : non inquam, attendi debet, quid illi senserint vel fecerint, qui Guisianos, si Deo placet, Capetis Regibus, sanctique Ludovici [473] posteris anteferrent, hispanicisque artibus, imo hispanico auro corrupti, ad hæc ligæ furoribus dementati, Hispanos Lotharenosque se esse quam Francos malebant. Hæc ergo febricitantium deliria contemnamus ; quid sana et pacata Francia fecerit ac senserit, attendamus.

Conversus ad catholicam fidem rex, omnium clementissimus atque fortissimus, à Reginaldo Belnensi, archiepiscopo Bituricensi, in sancti Dionysii celeberrima toto orbe terrarum ecclesia, ad Ecclesiæ catholicæ gremium admissus est.[885] Quæ cura à Sede apostolica comprobari e re esset, Henricus se quidem ejus Sedis auctoritate ab hæresi absolvi supplicavit, missis ad Clementem VIII procuratoribus ; sed de rehabilitatione, quam vocant, agi vetuit, indignum id gallica majestate ratus : neque Franci, etiam conjurati, aliter sentiebant ; quippe qui, rege converso, in obsequium certatim ruerent, nulla Sixtiani et Gregoriani decreti ratione habita. Tentati procuratores, Jacobus Perronius, Ebroicarum episcopus designatus, et Arnaldus Ossatus, postea cardinales, « an coronam ad pedes Pontificis vellent deponere, ac per illud signum quasi regnum Franciæ in ejus manus consignare, quod ille se pro rege gerens, quamvis à sancta Sede jure successionis privatus, contra divina jura et humana occupasset ; quam coronam post illam summissionem in capite procuratorum mox reponeret. Verum illi ab ea conditione se valde alienos ostenderunt, cum dicerent : Reges Franciæ, quantum ad jurisdictionem spectat, nullum agnoscere superiorem ; neque vero pati posse Francos, ut reges ipsorum ulli se tanquam superiori summittant, ac præsertim nobilitatem ; ac longe decipi eos ; et in rerum nostrarum cognitione toto cœlo errare, qui aliter credant : nam solos id eos sibi persuadere, qui de regni usurpatione cogitant.[886] »

Cum autem « Pontifex absolutionem ab episcopis Gallicanis concessam, tanquam nullam et irritam revocare decrevisset, procuratores assentiri noluerunt : cùmque animo pertenderet Pontifex, et frustra absolutionem suam peti aut dari diceret, si prior valida maneret, non adprobata à procuratoribus [474] revocatione : conventum ut statim in decreto pontificio ea clausula adjiceretur, qua Pontifex cuncta religionis acta, quæ in persona regis secuta, et quæ per ipsum facta erant, vi absolutionis in Franciâ concessæ probaret et confirmaret, perinde atque si jam tunc à Pontifice rex absolutus esset. Qua in re caute à procuratoribus servatum fuit, ut tantum ad religionis acta confirmatio porrigeretur.[887] » Adeo quidquam quocumque prætextu, circa temporalia attentari refugiebant.

Omni ergo temporalium ac rehabilitationis omissa mentione, impositæ volenti regi conditiones, quæ regiæ majestati convenirent ; revocatæ Sixti V et Gregorii XIV censuræ, quod nostri de excommunicatione intelligebant ; permissum aliis ut de soluta quoque depositione interpretarentur, nulla licet ejus facta mentione, ne quid novæ rei, vel eo prætextu, inquieti homines conarentur. Cæterum à Clemente nihil aliud factum est, quam id quod unum Rex postulaverat : « nempe ut Henricum Regem à vinculo excommunicationis, qua, ex causa hæresis erat ligatus, absolveret.[888] » Res autem ita gestæ sunt, ut nemini catholico, aut etiam ecclesiastico fraudi esset, quod regem necdum catholicum, votis potius quam armis ad veram religionem vocavissent, atque interim coluissent, ut qui optimo jure ex Salica lege regnaret : fuitque rex summa postea apud omnes catholicos principes Sedemque apostolicam auctoritate et gratia. Ex Thuano hæc referimus eo libentius, quod ille nihil aliud quam acta publica certaque hujus rei, apud nos celebris, monumenta retulit. Quæ si cui rerum nostrarum nimis imperito suspecta sint, apud cardinalem Perronium omnia inveniet suo ordine recensita.[889] Ipsa etiam bulla Clementis VIII abunde testatur Henrico IV Magno absolutionem ab hæresi, ut regi ab omnibus ipsoque Pontifice agnito, nihil autem aliud fuisse impertitum. Jam quantum ea valeant, ad asserendam Ecclesiæ Gallicanæ, ac francici regni de suprema in temporalibus solique fleo obnoxia potestate sententiam ; quamque ex his liquido constet, nunquam ab ea destituros, qui vere sint francici nominis ac generis, omnes per se vident. [475]

LIBER QUARTUS

Quo a Gregorii vii temporibus res in conciliis œcumenicis gestæ referuntur ad caput primum gallicanæ declarationis.

CAPUT PRIMUM.

Canon XVII concilii Lateranensis III, sub Alexandro III, quo pœnæ temporales adversus hæreticos decernuntur : ibi distinctio notabilis, eorum quæ Ecclesia per se, et eorum quæ gerat principum adjuta constitutionibus ; hinc lux huic et aliis ejusdem generis secutis canonibus : his decretis principum consensus intervenire solitus : hinc quoque certa illis auctoritas.

Postquam exposuimus, quæ proprie à Romanis Pontificibus circa temporalem potestatem ordinandam deponendamque ; nunc quæ eadem de re in conciliis œcumenicis gesta sint, explicemus.

Primum autem occurrit Lateranensis concilii III, sub Alexandro III, anno 1179, caput xxvii, de Hæreticis.[890] Quo capite affirmant doceri et exerceri indirectam potestatem, dum auctoritate concilii adversus Albigenses hæreticos, eorumque stirpem Brabantianos et alios, incendiis, cædibus, populationibus omnia devastantes, fidelitatis et obsequii juramento sancitum obsequium relaxatur, et subditi seu vassalli à dominorum potestate absolvuntur.

Miror, qui ista objiciunt, non saltem advertisse quo fonte profluant. Sane initium hujus capitis, ex sancti Leonis Epistola xciii excerptum, sic habet : « Sicut ait beatus Leo, licet ecclesiastica disciplina sacerdotali contenta judicio, cruentas non efficiat ultiones ; catholicorum tamen principum constitutionibus adjuvatur, ut sæpe quærant homines salutare remedium, dum corporale super se metuunt evenire supplicium.[891] » Sic Patres [476] Lateranenses subtiliter discernunt id quod pertinet ad sacerdotale judicium, ab iis in quibus Ecclesia ad corporale supplicium catholicorum principum constitutionibus adjuvatur.

His positis, jam utrumque remedium à sacro concilio adversus hæreticos adhibetur ; nam et illi et illorum fautores anathemate puniuntur, societate fidelium, sacris oblationibus, christiana sepultura privantur, quibus continetur sacerdotale judicium. Tum spiritualibus expeditis, expediuntur etiam corporalia supplicia, quibus Ecclesia principum constitutionibus adjuvatur ; ex quo fonte hæc profecta sunt : « Relaxatos autem se noverint à debito fidelitatis et hominii et totius obsequii, donec in tanta iniquitate permanserint, quicumque illis aliquo pacto tenentur annexi : ipsis autem cunctisque fidelibus in remissionem peccatorum injungimus, ut tantis cladibus se viriliter opponant, et contra eos armis populum christianum tueantur, confiscenturque eorum bona, et liberum sit principibus, hujusmodi homines subjicere servituti. » Quod ergo hæretici suorum hominio ac fidelitate priventur, quod in servitutem redigantur, quod armis oppugnentur ; quod eorum bona confiscentur : ea sunt quæ Ecclesia, non sacerdotali judicio, sed principum constitutionibus adjuta decernit. Quare locus ille omnino nos juvat, cum ex eo videamus temporalia supplicia, quæ hic corporalia, spiritualibus scilicet opposita, nominantur, ab ecclesiastico ordine, non nisi consensione principum attrectari.

Quod autem bellum in hæreticos omnia populantes injungunt in remissionem peccatorum ; atque id bellum suscipientibus, biennium de pœnitentia injunctâ relaxant, ecclesiasticæ est potestatis : neque hoc decreto sibi tribuunt armorum inferendorum potestatem ; sed iis præcipiunt, qui hanc potestatem habeant, ut si modo Ecclesiæ indulgentia uti velint, eam potestatem ad hæreticorum furores comprimendos adhibeant.

Ut autem concilii Patres hominia, servitutes, confiscationes sibi potius quam armorum potestatem vindicent, ratio non sinit. Quare est necesse id stare quod diximus, ut hæc omnia eorum numero censeantur, quæ Principum consensione præstet Ecclesia.

Hæc semel explicata, sub tanto Pontifice Alexandro III, atque [477] ab œcumenica synodo tam nobili Lateranensi III, procul dubio omnibus ejusdem generis decretis lucem præferunt, ac debent subintelligi, etiam ubi expressa non sunt.

Huc accedit quod conciliis generalibus aderant principes per legatos, ac decreta in sacro conventu promulgata recipiebant : sicut de hoc concilio Lateranensi III legimus apud Rogerum Hovedenum hujus ævi scriptorem, qui sacri concilii canonibus recensitis, hæc addit : « His decretis promulgatis, et ab universo Clero ac populo circumstante receptis, » etc. Populi autem nomine, ecclesiastico more styloque, laici omnes intelligebantur, ipsique adeo principes et eorum legati.[892] Quare si quid in conciliis adversus hæreticos decerneretur, quod ad civilem potestatem pertineret, id quanquam ad majorem religionis reverentiam concilii nomine editum ; tamen à civili potestate receptum ac ratum habitum, ex ea consensione vim suam obtinebat.

Eodem modo rituque actum est sub eodem pontifice, adversus eosdem hæreticos, in concilio Turonensi, cap. iv, quod incipit : In partibus Tolosæ. Postquam enim Patres decreverunt quæ sunt sacerdotalis judicii, nempe : « Quisque contra hæc venire tentaverit, anathemate feriatur ; » jam quæ principum auctoritate flant, exequuntur his verbis : « Illi vero si deprehensi fuerint, per catholicos principes custodiae mancipati, omnium bonorum amissione mulctentur.[893] » Sic Patres suo defuncti officio, principibus quoque ut suas jam partes exequerentur, indicebant ; nihil temporale ipsi per se attrectabant. Hæc dicimus ad canonem xxvii concilii III Lateranensis, ex quo conflatum est caput Sicut ait, et caput Absolutos, aliaque similia, Ext. de Hæreticis.[894] [478]

CAPUT II.

Concilii Lateranensis IV canon iii, sub Innocentio III, quod ad pœnas temporales attinet, ejus est generis, in quo Ecclesia consensu et constitutionibus principum adjuvatur : principes facile comprobare quæ adversus hæreticos ab Ecclesia sancirentur.

Haud alia mente actum esse in concilio Lateranensi IV, sub Innocentio HI, æqui rerum æstimatores facile judicabunt. Ad hoc concilium Reges omnes, datis à Pontifice litteris, per legatos invitati adfuerunt,[895] ea præcipue causa vocati, ut quæ ab eorum potestate penderent, ipsi sua non modo præsentia, verum etiam consensione firmarent. Quare nihil mirum est ibi fuisse conditum caput iii, quod incipit : Excommunicamus, eodem initio relatum Extr. de Hæreticis, in quo quidem capite hæc habentur : « Si dominus temporalis requisitus et monitus ab Ecclesia, terram suam purgare neglexerit ab hac hæretica fœditate, per metropolitanum et cæteros comprovinciales episcopos vinculo excommunicationis innodetur ; et si satisfacere contempserit infra annum, significetur hoc summo Pontifici, ut ex tunc ipse vassallos ab ejus fidelitate denuntiet absolutos, et terram exponat catholicis occupandam, qui eam, exterminatis hæreticis, sine ulla contradictione possideant, et in fidei puritate conservent, salvo jure domini principalis ; dummodo super hoc ipse nullum præstet obstaculum, nec aliquod impedimentum opponat ; eadem nihilominus lege servata circa eos qui non habent dominos principales.[896] » Decernunt postea, ut defensores et fautores hæreticorum « sint etiam infames, sint intestabiles, nec ad testimonium admittantur, nec ad hæreditatis successionem accedant : » quæ omnia ex iis sunt, quæ non sacerdotali judicio, sed principum adjuta constitutionibus Ecclesia sanciat.

Ejusdem generis sunt quæ subduntur postea in hæreticum seu fautorem : « Nullus ipsi super quocumque negotio, sed ipse [479] aliis respondere cogatur :.. si judex extiterit, ejus sententia nullam obtineat firmitatem :... si advocatus, ejus patrocinium nullatenus admittatur : si tabellio, instrumenta confecta per ipsum nullius penitus sint momenti.[897] »

Quæ si per se ad ecclesiasticam pertinent potestatem, quid erat necesse ut Romani Pontifices eadem iisdem verbis ad imperatoribus impetrarent, ut factum est in iis legibus, quæ à Friderico II imperatore editæ,[898] atque ex canonibus xxvii et iii conciliorum Lateranensis III et IV conflatæ expressæque sunt. Is enim constitutione quæ incipit, In die, eadem quæ in his conciliis habebantur repetit, de dominis temporalibus ac principalibus : item hæreticorum terram exponit à catholicis occupandam : hæreticos eorumque fautores bonorum publicatione mulctat : infames, intestabiles, iisdem verbis pronuntiat : de advocatis, de judicibus, de tabellionibus decernit eadem : quæ profecto satis demonstrant à quo fonte hæc manant, et unde transfusa sint in Ecclesiam.

Atque has leges edidit Fridericus, « in die, inquit, illa, in qua de manu sacratissimi Patris nostri summi Pontificis, recepimus imperii diadema. » Recepit autem ab Honorio III, qui Innocentio III est proximus, à quo hæ Friderici leges laudantur, approbantur,[899] non profecto conduntur.

Ac profecto principes tam prona voluntate Ecclesiam ad extinguendas hæreses cæteraque officia adjuvabant, ut in ea constitutione Fridericus hæc diceret : « Cum ergo, dispositione divina favente, nihil velit Ecclesia, quæ nihil debet præter bonum appetere, quod nobis eodem concursu et eadem non placeat voluntate, » etc. Qua principum voluntate confisa Ecclesia, multa edicere de temporalibus haudquaquam verebatur, quibus postea principes, religionis studio, expresse vel tacite consentirent.

Quare, quod diligenter notari velim, cum concilia Lateranensia III et IV hæc decernunt de hæreticis, ut feudis, ut homagiis, ut honore mulctentur ; nequaquam auctoritate clavium, aut apostolica potestate, de qua hic controversia est, id faciunt, aut facere se declarant, aut omnino eam potestatem allegant ; patetque [480] explicatio vera ac nativa, qua nimirum haec fieri à conciliis intelligantur, quod principes præsentes ac decreta recipientes, hæc fieri vellent, permitterent, consentirent, ac postea etiam, ne dubium superesset ullum, legibus editis, confirmarent, ut à Friderico II paulo post factum esse cernimus.

CAPUT III.

Antiquorum Imperatorum leges, quibus Ecclesia juvabatur ad pœnas temporales adversus hæreticos, in conciliis Lateranensibus III et IV, decernendas.

At si quis quæsierit quales illæ sint constitutiones principum, quibus in concilio Lateranensi III, canone xxvii, Ecclesia adjuvari se profitetur, cum nondum Friderici II leges, aut etiam ipse Fridericus extitisset, facile respondebimus. Præcesserant enim multis sæculis, antiquorum principum circa hæreticos constitutiones eæ, quas in Codice Theodosiano et Justinianeo legimus, ac præsertim insignes erant, titulo de Hæreticis, leges iv et v.[900]

Quarta quæ est Honorii, Arcadii, ac Theodosii Augustorum sic habet : « Manichaeos, seu Mauichæas vel Donatistas meritissima severitate persequimur. Huic ergo hominum generi nihil ex moribus, nihil ex legibus sit commune cum cæteris : ac primum quidem volumus esse publicum crimen, quia quod in religionem divinam committitur, in omnium fertur injuriam, quos bonorum etiam omnium publicatione persequimur... Præterea non donandi, non emendi, non vendendi, non postremo contrahendi cuiquam convicto relinquimus facultatem... Ergo et suprema illius scriptura irrita sit, sive testamento, sive codicillo, sive epistola, sive quolibet alio genere reliquerit voluntatem, qui Manichæus fuisse convincitur ; sed nec filios hæredes eis existere aut adire permittimus, nisi à paterna pravitate discesserint. »

Manichaei Donatistæque hic notantur mulctandi supra cæteros : Manichaei quidem, propter insignem in ea secta Dei creatoris contumeliam, et quod præ cæteris per occultos conventus et [481]obstinatam conspirationem, fœdi ; subdoli, malefici habebantur ; Donatistæ vero propter immanes illos Circumcellionum furores, quos beatus Augustinus sæpe deplorat.[901]

Easdem decernunt pœnas, lege v, Theodosius Augustus et Valentinianus Cæsar, ac diserte « etiam Manichaeos de civitatibus pellendos, et ultimo supplicio tradendos. »

Has leges qui diligenter attenderint, fontem invenient eorum quæ à conciliis III et IV Lateranensibus adversus hæreticos Ecclesia Principum constitutionibus adjuta decrevit. Statim enim intuemur cur infames, cur intestabiles habeantur, cur bonis priventur ; ac tametsi hæc de Manichaeis et Donatistis speciatim dicta sunt ; haud immerito ad cæteros hæreticos extenduntur, præsertim ad Albigenses, quos Manichæorum stirpem fuisse docti sciunt : cum præsertim in provinciis devastandis Donatistarum furores imitati, iisdem quoque pœnis merito coercerentur. Nec mirum carcere attineri, ad servitia redigi, bellis oppugnari, quos etiam leges vita privent.

Veterum imperatorum legibus secuti principes addiderunt, quæ temporum conditionibus apta essent ; multaque in hæreticos ecclesiasticis permiserunt, ut magis magisque sacro ordini, adversus contemptores, debita reverentia sanciretur. Hinc illa de feudis circa dominos temporales principalesque dicta. Domini autem principales dicebantur ii, qui cum inferiores sub se haberent dominos, ipsi supremis absolutisque dominis, hoc est, Regibus, immediate suberant ; neque refugere poterant ea, quæ supremorum dominorum, regum scilicet, qui per legatos aderant, consensione decreta essent.

De regibus vero, quos specialiter designari oportere, eorum quoque temporum jura postulant, si quid in iis aliisve Conciliis expressum legeretur, quod nullibi occurrit, tamen nihil nocerent quæ ipsis præsentibus atque odio hæresum ultro consentientibus agerentur. [482]

CAPUT IV.

Ex historiis demonstratur quæ de feudis aliisque temporalibus, ecclesiastica auctoritate gererentur, principum concessione et consensione valuisse.

Non desunt qui putent ea quæ in his conciliis de feudis decernuntur, ad feudos tantum ecclesiasticos pertinere. Nos generatim dicta, ad omnes pertinere non refugimus, et principum consensione decreta ostendimus.

Adstipulantur nobis monumenta historiarum. Willelmus Brito, diligentissimus per eam ætatem historicus, Philippidos, libro XII ; memorat de Albigensium negotiis habitum fuisse Parisiis totius Galliæ generale concilium, procurante Philippo Augusto.

Quo fine, cum reliqui nihil definire valerent,
Quamvis terreret ipsum in tolerantia febris,
Parisios, medicis contradicentibus ibat.
[902]

Nempe damnata jam Albigensium hæresi, quæ per hæc tempora episcoporum synodi habebantur, eæ in puniendis per bonorum ademptionem atque alias temporales pœnas hæreticis totæ sunt, ut acta ejus ævi legenti videre est. Quare haud immerito Willelmus hæc à reliquis sine rege de finiri posse negat.

Et quanquam passim apud auctores legimus comitatum Tolosanum et alias terras Simoni comiti Montis-fortis, per Innocentium III et generale concilium fuisse adjudicatas[903] ; hæc (amen vero sensu explicata sunt ab iis qui rem subtilius distinxerunt. Rigordus imprimis audiendus de gestis Philippi Augusti. « Per hæc, inquit, tempora (anno 1215, quo tempore est habitum Lateranense concilium) Simon comes Montis-fortis factus est comes Tolosanus, Papa Innocentio procurante, et Philippo rege concedente, propter hæreticam pravitatem Albigensium et propter [483] apostasiam Raymundi comitis Tolosani.[904] » Verba m morata digna : Papa enim procurat, rex vero concedit ; et tamen Pontifici omnia tribuuntur ; quod in causa religionem attinente, reges omnia delata ipsi vellent.

Et cura in concilio Lateranensi IV, capite illo iii, de Hæreticis, quod nobis objicitur, diserte scriptum sit de summo Pontifice : « Terram exponat catholicis occupandam, qui eam sine ulla contradictione possideant ; » tamen id nonnisi regum consensu factum ex Willelmo Britone constat, cujus, de Raymundo hæreticorum defensore extant hi versus. Philippidos libro VIII, pag. 192.

Rex et Papa simul exponunt omnibus illum,
Et rea et patriam totam, quæ spectat ad illum ;
Ut qui prævaleat armis et viribus illi
Tollere quid, proprias licite convertat ad usus,
Et dominus fiat rerum, quas auferet illi.

In aliis feudis haud aliter actum facile intelligimus. Utriusque potestatis concurrebat auctoritas : ac regia quidem hæretico principi feudum adimebat, alteri principi concedebat ; pontificia vero et de hæresi judicabat, et in hæreticum merito hæc à rege fieri declarabat, dantemque et accipientem in conscientia tutos præstabat ; et sic etiam suo modo concedere putabatur.

Neque reges repugnabant quin Simon et alii novos feudos ab hæreticis captos Pontifici acceptos referrent, ut Sedi apostolicæ atque Ecclesiæ catholicæ eo fideliores essent, quò, auctore Pontifice, talia beneficia impetrarent.

Quare de concilio Bituricensi anni 1225, sub Ludovico VIII, Romano legato præside, Matthæus Parisiensis hæc refert : « Simon de Monte-forti (Amalricum ejus filium dicere debuit : pridem enim obierat Simon, anno scilicet 1218, in secunda obsidione Tolosanà lapide percussus ; sed hæc nihil ad rem) Simon ergo de Monte-forti petiit sibi restitui terram Raymundi comitis Tolosani, quam dominus Papa et rex Francorum Philippus sibi et patri suo contulerunt, exhibens super donatione facta, utriusque, Papæ scilicet et regis monimenta.[905] » Quæ in chronico Turonensi, [484] in gestis conciliorum inserta distinctius explicantur his verbis : « Quibus (Raymundi scilicet petitionibus) Amalricus comes de Monte-forti obvians, litteras Papæ Innocentii, necnon et Philippi regis Franciæ ostendebat, in quibus continebatur, et dicti comitis Tolosani damnatio, et terræ Albigensium Simoni de Monte-forti patri suo facta donatio.[906] » Quibus intelligimus regis donationem Pontificis damnatione nixam, suo quoque modo ad eum relatam, à quo damnatio processisset. Quis autem proprie ac reipsa donaret, non erat obscurum. Is nempe rex fuit, à quo terram Simon recepit, qui Simonem investivit, terram ei et hœredibus confirmavit ; ut profecto Rigordus accurate diligenterque, Pontifice procurante, rege concedente, hæc facta esse scripserit ; sed in hæreticis puniendis, reges pontificiæ potestati fere omnia tribuebant.

Quare qui talia pontificiæ potestati per sese innata, non autem concessione aut consensione tacita vel expressa civilis potestatis quæsita esse dixerit, prorsus ineptiat. Idem judicium esse volumus de trium denariorum censu, quem Innocentius III de terra contra hæreticos acquisita Sedi apostolicæ annuatim reservabat.[907]

CAPUT V.

Ecclesiastica potestas multa sibi vindicavit civilia : sacra bella religionis causa, sive Cruciatœ : aliæ ejusmodi occasiones : sancti Ludovici de Philippo Augusto avo insigne testimonium : tacitæ consensionis exceptio utrique ordini ad sua jura explicanda necessaria est : utriusque potestatis sancta societas : Petri Damiani repetitur locus.

Neminem, credo, latet, multa ejusmodi contigisse sacrorum bellorum, quæ Cruciatus vocant, tempore, sive illæ in Saracenos recuperandæ Palaestinae gratia, sive in hæreticos susceptæ essent ; placebat enim christianis regibus, in illis sacris bellis, præesse omnibus pontificiam potestatem, ut et conjunctioribus animis, et majori religionis reverentia rem gererent. [485]

Sæpe etiam reges ac principes, bellum sacrum inituri, se suaque omnia Pontificibus tuenda commendabant. Hæc obvia et nota tantum referimus. Neque duntaxat in sacris, sed etiam in omnibus bellis, pacto de pace fœdere ; hujus Armandi et exequendi gratia, Sedi apostolicæ se ultro submittebant, aliisque multis modis se religionis nomine ac reverentia tutabantur ; quibus fieret ut sæcularia negotia maxima, Romæ potissimum coram Pontifice tractarentur.

Per eam interim occasionem spiritualis potestas multa regum jura invadebat ; cùmque id perspicerent boni ac pii principes, non semper repugnabant.

Notum illud in testamento sancti Ludovici, quo rex sanctissimus et maximus, Philippo filio et successori colendam omni studio Ecclesiam commendat his verbis ; « Cum Philippo regi avo meo (Augustus ille est) consiliarii indicarent à sancta Ecclesia multis modis ejus jura invadi et minui, ac mirum videri sibi quod hæc æquo animo ferre videretur, respondisse memorant optimum principem hæc quidem sibi nota ; cum tamen consideraret quanta à Deo sibi concessa essent, malle de jure suo decedere, quam sanctæ Ecclesiæ contentionem ac litem movere, aut creare incommodum.[908] a Digna quidem christianissimo ac maximo rege sententia ! Qua tamen interim demonstretur, non esse semper pro vero innatoque Ecclesiæ jure reputandum id quod ea egerit, habuerit, decreverit, tacentibus regibus ; sed diligentissime secernenda quæ à Christo concessa sint, ab iis quæ regum auctoritate, consensu, permissu, conniventiâ, silentio denique gesserit aut habuerit

Quod itidem usu venit in ecclesiasticis rebus, quas sæpe videmus regibus attributas. Sic imperatores id sibi sexto etiam sæculo et Gregorii Magni tempore vindicabant, ut nemo in Cathedra Petri etiam electus sederet, nisi qui ipsis probaretur. Sic in episcopatus omnes, reges Franci, primæ quoque dynastiæ tempore, atque aliarum gentium reges, id sibi juris tribuebant, ut nonnisi eorum voluntate, ac jussu episcopi fierent ; eòque res devenit, ut edita formula, à se designatis prædicationis munus [486] injungerent, ac pontificalem in nomine Dei committerent dignitatem[909] ; eos denique à metropolitanis cæterisque coepiscopis benedici praeciperent. Sic denique à tot sæculis, tot præbendas, tot ecclesiasticas dignitates, tot alia beneficia cum cura et sine cura, vel regalium, vel alio quocumque nomine, pleno etiam jure conferunt. Non ideo adversarii hæc omnia regibus esse innata per se, imo vero ab Ecclesia manasse decernent : ac tametsi nullæ concessiones producuntur, valere tamen ea omnia ex consensione tacita facile demonstrabunt. Quid ita ? Quia scilicet ipsa rerum natura docet ecclesiastica nonnisi per Ecclesiam haberi posse. Sic ubi Ecclesia feudos adimit, concedit, aut aliud quid ex civili potestate decerpit, ea civilis potestatis consensioni, saltem tacitæ, accepta referemus.

Sane passim occurrit in imperatorum regumque authenticis et capitularibus, ut qui hæc et hæc fecerit, sacro ordine deponatur, excommunicetur, in pœnitentiam redigatur[910] : quæ haud minus intelligimus canonum auctoritate fieri, tametsi non id semper expressum est.

Multa etiam à regibus de ecclesiis ordinandis edicta sunt, quæ in canonibus vix ac ne vix quidam invenire possumus. Consensu Ecclesiæ valere ea facile intelligimus.

Sit etiam id exempli causa positum. Decernit ita Carolus Calvus : « Hæc si quis transgressus fuerit, anathematis vindicta feriatur, et comitis districtione constringatur : « quæ uno licet tenore posita, tamen ad suos fontes quæque revocamus. Sic cum Pontifices eodem contextu ecclesiasticis civilia miscent, sane meminerimus haud minus secernenda esse, quæ ipsis per sese competant, ab iis quæ à civili potestate mutuantur.

Nempe utriusque potestatis sancta societas postulabat, ut altera alterius munia in speciem usurparet, eo jure, quo amici amicorum rebus utuntur ; his certe omnibus communi societate et consensione valituris. Quo spectans sanctus vir Petrus Damiani cardinalis episcopus Ostiensis, hoc à nobis jam commemoratum tradidit : « Quodam mutuæ charitatis glutino, et rex in Romano [487] Pontifice, et Romanus Pontifex inveniatur in rege.[911] » Ac postea : « Cæterum (Pontifex) delinquentes, cum causa dictaverit, forensi lege coerceat ; et ipse rex cum suis episcopis super animarum statu, prolata sacrorum canonum auctoritate decernat. » Quæ quidem mire congruunt cum his quæ de conciliis Lateranensibus III et IV diximus. Quo enim jure reges ex canonibus super animarum statu toties cura episcopis decreverunt ; eodem jure Pontifices, in conciliis Lateranensibus III et IV super temporalia, cum regibus synodo adhærescentibus atque præsentibus, ex legum auctoritate decrevisse vidimus. Reliqua hujus loci verba ex antedictis repetat, cui hæc recolere est animus. Hic tantum volumus, ut cum summo viro, et pontificia ab regiis distinguantur officia, et liquido appareat, sic regem inter et Pontificem consentire, ut si quid alter ex altero usurparit, id ambobus volentibus, consensione mutua, tacita vel expressa factum, neutri fraudi esse possit.

Hoc societatis ac mutuæ amicitiæ jure Lucius III, capite Ad abolendam, de hæreticis statuit, « ut comites, barones, rectores et consules civitatum et aliorum locorum..., nisi requisiti Ecclesiam adjuvent contra hæreticos..., honore quem obtinent spolietur, neque ad alios assumantur.[912] »

Hoc jure vel nullo, Bonifacius VIII, capite Felicis, de pœnis, in Sexto, in eum qui cardinalem fuerit hostiliter insecutus hæc statuit ; « Ut sit infamis, diffidatus,[913] bannitus, intestabilis, ab omni successione repulsus : dentur cuncta ejus aedificia in ruinam : nullus ei debita reddere, nullus respondere in judicio teneatur ; bona ejus fisco vel reipublicæ dominio applicentur ; neque eorum filiis aut nepotibus ulla unquam pateat janua dignitatis aut honoris ecclesiastici vel mundani, nullus aditus ad legitimos actus.[914] » Tot mere temporalia, si in Ecclesiæ ac Pontificum potestate sint eo tantum nomine quod Ecclesiæ sint utilia ; utilitas ecclesiastica nunquam deerit, qua Pontifices semper et ubique, inconsultis eliam invitisque principibus, de temporalibus [488] decernant atque absolute regnent : quod, nec ipse, credo. Bellarminus dixerit. Quare est necesse assentiantur omnes, hæc decreta, quatenus de temporalibus statuunt, non aliter valere posse, quam consensu principum tacito vel expresso ; prælatamque semel à conciliis III et IV Lateranensibus lucem sequi omnino nos oportet. Hæc ad canones conciliorum Lateranensium III et IV ex Lateranensis IV luculenta interpretatione aliisque monumentis, dicenda habebamus,

CAPUT VI.

De Friderico II deposito : sub Gregorio IX acta : excommunicatus, deinde depositus, à sancto Ludovico et Gallis pro imperatore est habitus ; concilium œcumenicum à Gallis requisitum, à Gregorio IX Romam convocatum.

Devenimus ad Friderici II depositionem ; atque hanc primam invenimus in concilio œcumenico promulgatam : quo nomine dignam arbitramur, quam diligentius consideremus ; sed primum sunt exponenda quæ antecesserunt.

Quod ergo imperator Fridericus II, voto, juramento ac pœna excommunicationis ultro suscepta, ad sacrum bellum obstrictus, nec promissis steterat, et christianos, ea spe magna conatos ac posteà destitutos, in gravia incommoda conjecerat ; Gregorius IX, anno 1228, eam dixit sententiam, quam supra alia occasione retulimus[915] : « Imperatorem Fridericum excommunicatum, quanquam inviti, publice nuntiamus, et mandamus ab omnibus arctius evitari : contra ipsum, si contumacia ejus exegerit, gravius processuri.[916] » Sic nominatim eum excommunicabat : gravius aliquid, depositionem nempe excommunicationi additam intentabat ; nondum deponebat.

Cum autem Fridericus reges ac regna, præsertim vero Anglos recenti servitute, per Joannem sine terra Romano Pontifici obstrictos, eâque re indignatos adversus Romanam Curiam,[917] quibus posset clamoribus concitaret, ac Romanæ Ecclesiæ civitates [489] invaderet, Gregorius quoque altius inclamavit ; datisque ad Romanum suum ad Francos legatum litteris, mandat : « Quatenus per terram legationis suæ hæc solemniter prædicans Christi fidelibus, eos inducat, ut pro statu fidei et religionis observantia stent es animo, tanquam prosequentes singuli proprium interesse.[918] »

Tunc ea contigerunt, quæ sunt alia occasione à nobis scripta paucis,[919] et à Matthaeo Parisiensi, ejus ævi scriptore fuse memorata. « Eodem anno (1228) Fridericus imperator, mare Mediterraneum ingressus, ut Domino peregrinationis votum persolveret, apud Achon applicuit. Venientes ei obviam clerus terræ et populus, cum magno honore, ut tantum decebat virum, illum receperunt : verumtamen, quoniam noverant eum à Papa excommunicatum, non ei communicaverunt in osculo neque in mensa ; sed consuluerunt ut Domino Papæ satisfaciens, rediret ad sanctæ Ecclesiæ unitatem. Templarii vero et Hospitalarii in adventu ejus flexis genibus adoraverunt eum, genua ejus deosculantes, et omnis fidelium, qui aderat exercitus, glorificabat Dominum in adventu ipsius, sperantes quod per eum salus fieret in Israel.[920] » Ergo imperatorem ut excommunicatum habebant, et à communione ejus abstinebant in osculo et in mensa, ut jam supra diximus ; cæterum ut imperatorem honorabant.

Parebant etiam ; eumque ut ducem sequebantur principes et rectores exercitus christiani, « Dux scilicet Lemburgensis, patriarcha Hierosolymitanus ; archiepiscopi Nazarensis, Caesariensis, Narbonensis ; episcopi Vintoniensis et Exoniensis, ac Magistri Hospitalis ac Teutonicorum ; » qui omnes ecclesiastici æque ac laici, « præparatis omnibus ad progrediendum necessariis, processerunt feliciter, prævio imperatore, et apud Joppen prospere pervenerunt.[921] »

Pergit historicus : « Anno 1229, Papa Gregorius nimis moleste ferens quod Romanorum imperator excommunicatus et rebellis, ad terram Sanctam transierat, de illius pœnitentia desperabat Decrevit ergo eum, quem contumacem vidit et rebellem, ab [490] imperiali fastigio depellere, et alium quemlibet filium pacis et obedientiæ loco ejus subrogare.[922] »

Interea Geroldus patriarcha Hierosolymitanus, datis ad universos Christi fideles litteris, de Friderico multa conqueritur ; at nihilominus ubique imperatorem appellat.[923]

Anno 1229, « videns Dominus Papa robur et constantiam imperatoris nondum enervatam, sibi et Romanæ Ecclesiæ nondum incurvari, misit per totam Allemaniam Prælatis magnificis, et alias manentibus, epistolas prolixas, commonitorias ; et præcepit districte, ut omnes insurgerent in imperatorem, Deo et Romanæ Ecclesiæ rebellem... Absolvit etiam omnes qui eidem fidelitatis juramento tenebantur adstricti.[924] » Hæc Matthæus Parisiensis parum Pontifici cessisse memorat. Quas causas attulit, referre non libet, nec nisi necessaria memoramus.

Extat ea depositionis sententia in conciliorum voluminibus, ubi iterata excommunicatione, sic legitur ; « Omnes qui ei fidelitatis juramento tenentur, decernendo ab observatione juramenti ejusmodi absolutos, et firmiter prohibendo ne sibi fidelitatem observent, donec fuerit vinculo excommunicationis adstrictus.[925] »

Ne tamen dixeris depositionem per se cum excommunicatione connexam, cum Fridericum vinculo excommunicationis adstrictum, prohibente nemine, ne ipso quidem Pontifice, regnasse videamus ; sed ipse sententiæ suæ, quem vellet adhibebat modum.

Alio dato diplomate, ait, Fridericum asseruisse hæresim, « dum constanter proponeret, inquit, quod per nos tanquam Christi Vicarium excommunicationis vinculo adstringi non potuit.[926] » Quod autem negaverit passim se potuisse deponi, hæresi non imputatur : adeo hæc diversa auctoritate constant.

Interea illa contigit memorabilis ad regem sanctum Ludovicum et Francorum baronagium, de Roberto regis fratre ad imperium eligendo, Gregorii IX legatio.[927] Franci pro regni Francici nobilitate ac domus regiæ dignitate, magnifice multa ; cæterum, quod ad rem nostram attinet, responderunt : « Si Fridericus [491] ab apice imperiali, meritis exigentibus, deponendus esset, nonnisi per generale concilium cassandus judicaretur. » Matthæus Parisiensis memorat addidisse eos : « Insontem sibi videri adhuc Fridericum, neque quid sinistri in eo visum, vel in fidelitate sæculari, vel fide catholica ; missuros ad imperatorem qui quomodo de fide catholica sentiat diligenter inquirant : tum ipsum, imo etiam ipsum Papam, si male de Deo senserit, usque ad internecionem persecuturos. » Quæ quidem non probamus omnia, sed referimus, atque ab historicis recensita percurrimus.

Credibile est Gregorium ea Francorum responsione permotum fuisse, ut concilium œcumenicum convocaret. Certum quidem est, Romam ab eo Pontifice fuisse convocatur ». Fridericus episcopos multos etiam Gallicanos, ad Sedem apostolicam ex obedientia properantes, cepit. Qua de re graviter conquestus est sanctus Ludovicus, data ad Fridericum epistola. Interim ad eum scribit ut ad imperatorem ejusque imperium cum Francico regno conjunctissimum agnoscit, quantumvis Fridericus à Gregorio IX fuisset anathemate et depositione perculsus.[928] Addit : « Prænestinus episcopum et alios legatos Ecclesiæ, in præjudicium vestrum volentes subsidium nostrum implorare, manifeste repulimus ; nec in regno nostro contra majestatem vestram potuerunt aliquid obtinere. » De episcopis suis hæc signanter notat : « Nam sicut ex eorum litteris manifeste didicimus, nihil contra imperialem celsitudinem exagitaverant ; etiamsi summus Pontifex fuisset ad aliqua minus debite processurus. » Hæc senserunt de imperatore deposito episcopi Gallicani : hæc sensit Rex, quo nullus unquam sanctior, nullus sapientior, aut Sedi apostolicæ obedientior.

CAPUT VII.

Quæ sub Innocentio IV, Gregorii IX successore, gesta : concilium lugdunense I : in eo acta, atque ex his et ante dictis argumenta contra nos.

Gregorio mortuo, ad Innocentium IV habendi concini cura [492] transmittitur. Is igitur, anno 1245, concilium convocat Lugdunum, hac, inter alias, causa memorata : « Necnon pro negotio quod inter Ecclesiam et principem vertitur, reges terræ, prælatos ecclesiarum, et alios mundi principes duximus advocandos.[929] » Ac postea : « Nos dictum principem in prædicatione nostra citavimus, ut per se, vel per suos nuntios, in concilio celebrando compareat, responsurus nobis et aliis, qui aliquid contra ipsum duxerint proponendum. »

Misit Fridericus procuratores suos, qui primum dilationem peterent, « mox ad futurum pontificem et concilium futurum generalius appellarent. Atque Dominus Papa respondit : Quod illud erat concilium generale, quia tam principes sæculares quam clerici ad illud fuerant invitati ; sed omnes qui in jurisdictione imperatoris fuerant, ad illud eos accedere non permisit, propter quod appellationem non admittebat.[930] »

Prolata sententia est in hanc formam : « Innocentius episcopus, sacro præsente concilio, ad rei memoriam sempiternam.[931] » Mox relatis Friderici criminibus, atque allegata clavium potestate, addit : « Memoratum principem... suis ligatum peccatis et abjectum, omnique honore ac dignitate privatum à Domino ostendimus ac denuntiamus et nihilominus sententiando privamus.[932] » Tum absolvit à fidelitatis juramento subditos ; et qui pareant vel faveant, vinculo excommunicationis adstringit.

Postea, « Dominus Papa et Prælati assistentes concilio, candelis accensis, in dictum imperatorem Fridericum, qui jam imperator non est nominandus, terribiliter, recedentibus et confusis ejus procuratoribus, fulgurarunt.[933] »

Hinc argumenta congerunt : depositum imperatorem virtute clavium, idque præsente concilio generali ; adfuisse principes cum episcopis ; reclamasse neminem ; quin ab ipso Friderico agnitam Ecclesiæ potestatem, cum ab hoc concilio ad futurum Pontificem et futurum concilium appellant ; agnitam etiam ex-pressissimè à Francis, quos antiqui juris retinentissimos fuisse [493] jactamus ; cum etiam ipsi responderint id quod supra vidimus[934] : « Si Fridericus deponendus esset, nonnisi per generale concilium cassandus judicaretur ; » quo responso fateantur imperia subjici ecclesiasticæ potestati ; neque enim referre multi, concilione an Papæ subsint, quæ sua jam arce dejecta sint.

CAPUT VIII.

Solutio objectorum præcedentis capitis : duo quœdam notatu digna : depositio edita, sacro præsente Concilio, non sacro approbante Concilio, ut solet.

Hæc nos ex gestis facile explicamus. Primum ergo observari volumus in rei gestæ serie, quam diligentissime descriptam habemus, enarrari quid Pontifex, quidve alii dixerint. De nulla autem alia re tractatum videmus quam de Friderici sceleribus decretisque in eum latis ; de his quæsitum deliberatumque esse : an autem datum Ecclesiæ à Christo sit ut reges deponeret, ne inquisitum quidem fuisse, neque quidquam ea de re dictum, neque hic in tanta synodo, neque alibi usquam : quod tamen vel semel fieri oportebat.

Secundo notamus singularem formulam : Sacro præsente concilio. Et quidem ille theologiæ professor anonymus, qui adversus Declarationem cleri Gallicani edidit responsionem historico-theologicam, hæc scribit : « Innocentius in publico totius orbis christiani universali concilio, ipsoque approbante, Fridericum regno privat.[935] » Vide quam oscitanter hæc legant, vel mala fide referant, qui nostra oppugnent : cum tantum intersit, an quid fiat, duntaxat sacro præsente concilio, an eliam sacro approbante concilio * Nos autem advertimus passim quidem in conciliis, ubi adest præsens Pontifex, edi decreta ejus nomine, sed ubique adscriptum : Sacro approbante concilio, vel aliquid ejusdem roboris. In hac etiam synodo, celebrata hæc formula est, et de usuris quidem, capite xiii ; « Præsentis concilii approbatione sancimus : et « Ejusdem concilii auctoritate firmiter inhibemus ; et capite xvii : Definientes, sacro approbante concilio ; et : [494] Communi concilii approbatione statuimus.[936] » Quin etiam, more majorum in hoc quoque concilio vidimus, ab omnibus episcopis sententiam excommunicationis pronuntiatam fuisse. At is qui reliqua omnia, sacro approbante concilio, decernit Pontifex, sententiam in qua depositio sancita est, sacro tantum præsente concilio, dictat.[937]

Et quidem interserit hoc à se decretum esse, cum fratribus et sacro concilio, deliberatione prœhabita diligenti, Aliud autem est, cum episcopis deliberasse et eorum consilia exquisiisse ; aliud, concilii auctoritate atque approbatione decretum aliquid esse.

Ne vero arbitremur ideo illa formula Pontificem pronuntiasse, quod imperatoris depositionem tanquam rem maximam, suæ auctoritati potestatique reservaret. Ecce enim excommunicationem more majorum cum sacro concilio suisque coepiscopis pronuntiat : quæ tamen sententia eo est gravior majorisque potestatis, quo regno cœlesti quam terreno privari gravius est ac luctuosius. Et tamen in conciliis passim communi Patrum decreto atque approbatione anathemata promulgantur ; communi decreto episcopi deponuntur, quorum depositio, pro spiritualis potestatis amplitudine, majorem in Ecclesia potestatem requireret quam laicorum quorumcumque ; communi denique decreto, fidei dogmata ac symbola sacrique canones promulgantur, quo nihil est in tota religione majus aut gravius. Cum igitur ecclesiastica omnia, quanticumque sint ponderis, communi auctoritate ac sacro approbante concilio promulgentur ; quæ præsente tantum concilio fieri dicuntur, habere ea non debemus pro ecclesiasticis.

Certe docent Patres ac theologi confitentur, quæ vere ecclesiastica sint atque à Christo tradita, ea quidem in Petro et successoribus eminere : cæterum ad omnes manare episcopos, atque in episcopatu toto unam esse potestatem. Nihil enim Papæ attributum, quod non sub ipso et cum ipso facere ac decernere coepiscopi possint. Rursus ergo testantur Romani Pontifices, non esse ecclesiasticam principes deponendi potestatem, quam soli exerceant. [495]

CAPUT IX.

De statu imperii Romano-Germanici quædam, quæ ad objectorum solutionem spectant.

Tertio notamus, revera imperatores Germanos, seu Romano-Germanïcos ea conditione fuisse, ut Romani Pontifices existimarent, præter illam potestatem, quam à Christo haberent in omnem animam christianam, aliquid sibi peculiaris juris in eos, processu temporis quæsitum et comparatum fuisse. Neque tantum Romanos Pontifices, sed etiam alios multos in eam sententiam consensisse.

Placet colligere hîc paucis, quæ sparsim ea de re monumenta extent, quorum etiam partem maximam suo loco retulimus.[938]

Primum autem vidimus,[939] quæ à Baronio relata sunt, ut probaret jam pridem sub Othonibus, imperium Romano-Germani-cum ejusque imperatores Romanis Pontificibus ita fuisse obnoxios, ut ab eis acciperent, non modo imperium, sed etiam successoris designandi potestatem. Hoc primum : tum illud consecutum, ut extincta Othonum familia, Romani Pontifices, sua auctoritate designarent eos Germaniæ principes, qui regem Teutonum eligerent, in Romanum postea imperatorem à Romano Pontifice promovendum. Quæ quidem Baronius à Gregorio V Germano, anno Christi 996, circa ipsa initia imperii Romano-Germanici constituta esse memorat.

Hæc si tam vera sunt quam à Baronio magna vi affirmantur, fateri nos oportet, imperium Romano-Germanicum, ejusque imperatores, in ipsa sua origine Romanis Pontificibus, quoad ipsa temporalia fuisse obnoxios.

Non ita multo post, circa Gregorii VII tempora, audivimus[940] quid auctor vitæ Henrici IV scripserit ; nempe ad eum Pontificem à Germanis perduellibus fuisse jactatum, « non decere (Henricum IV) iam flagitiosum, plus notum crimine quam nomine, [496] regnare, maxime cum sibi regiam dignitatem Roma non contulerit ; oportere Romæ suum jus in constituendis regibus reddi : providerent apostolicus et Roma ex consilio principum, cujus vita et sapientia tanto honori congrueret. » Hæc igitur à Germanis Gregorio VII fuisse suggesta narrat coævus historicus : « qua subreptione delusum Apostolicum, simul et honore creandi regis quem sibi fallaciter obtulerant. » Quæ profecto ostendunt his jam temporibus, in Romano Pontifice fuisse notatum peculiare aliquod jus ad constituendum eum regem, qui postea imperator futurus esset ; atque ad eum postea deponendum.

Hunc ad locum pertinet illud, ab eodem Gregorio VII Romanis imperatoribus postulatum, regiæ fidelitatis sacramentum, quod memoravimus supra.[941]

Sub Paschale II, qui Romanus Pontifex à Gregorio VII est tertius,