Liber Ecclesiasticus
Précédente Accueil Remonter Suivante
Bibliothčque

Accueil
Remonter
Remarques
Avertissement
Liber Sapientiae
Liber Ecclesiasticus
Isaļe
Psaume  XXI
Apocalypse
Apocalypse I
Apocalypse II
Apocalypse III
Prédictions
Apocalypse IV
Apocalypse V
Apocalypse VI
Apocalypse VII
Apocalypse VIII
Apocalypse IX
Apocalypse X
Apocalypse XI
Apocalypse XII
Apocalypse XIII
Apocalypse XIV
Apocalypse XV
Apocalypse XVI
Apocalypse XVII
Apocalypse XVIII
Apocalypse XIX
Apocalypse XX
Apocalypse XXI
Apocalypse XXII
Explication

 

Liber Ecclesiasticus

 

PRĘFATIO IN ECCLESIASTICUM.

 

I. — De inscriptione libri inter Gręcos et Latinos.

Liber Ecclesiasticus is est, quem sanctus Hieronymus in Prologo sępe memorato, et huic editioni pręfixo ad libros Salomonis, hebraicum se reperisse testatur, non Ecclesiasticum, ut apud Latinos, sed Parabolas praenotatum. Ab eodem Hieronymo appellatur Panaretos Jesu filii Sirach liber. Panaretos autem, quod de omni virtute pręcepta tradat, quo elogio passim a Gręcis insignitur. Apud eosdem Gręcos inscribitur, Sapientia Jesu filii Sirach ; ita Clemens Alexandrinus, ita Origenes, lib. VIII contra Celsum, n. 50 ; ita Eusebius Caesariensis, lib. VIII, De Demonst. evang. ad Danielis hebdomadas ; ita sanctus Epiphanius, hęres. 76, quę est Anomœorum, ad cap. v ; Aetii, et alii plerique omnes. Hanc inscriptionem Complutensis editio retinuit ; Sixtinus vero codex, pro Sapientia Jesu filii Sirach, habet simpliciter, per contractionem, Sapientia Sirach ; cum Sirach scriptoris pater, non ipse scriptor fuisse memoretur. Latini vero Ecclesiasticum Jesu filii Sirach inscripserunt ; et Ecclesiasticum quidem, ut a Salomonis Ecclesiaste distinguerent, utroque vocabulo a concione deducto.

Nunc textus Hebraicus nusquam est ; sed auctoris nepos profectus in Ęgyptum, ibi relictos libros nactus, avi sui Jesu pręclara monumenta in Gręcum transtulit, Ptolemęi Evergetę anno trigesimo octavo, ut ipse in Prologo interpretationis suę tradidit : quod quidem ad quale tempus pertineat, dicemus, ubi de auctoris ipsius nomine atque ętate constiterit.

II. — De auctore libri : Grotii sententia de fine capitis l, et de capite li, deque aliis locis huic et libro Sapientię additis.

Et auctoris quidem nomen ipsa prodit inscriptio, Gręcorum [45] Latinorumque omnium consensione firmata. Attestatur Gręcus interpres, qui avum suum egregii scripti auctorem, Jesum nominet ; quin ipse auctor antiquum in morem, nomen suum scripto indidit his verbis, quibus liber clauditur : Doctrinam sapientię et disciplinę scripsit in codice isto Jesus filius Sirach Jerosolymita (cap. l, 29). En nomen, en genus, en patriam ejus qui scripsit librum ; omnia prisco ritu ; ut equidem nesciam, quid Grotio in mentem venerit, qui notis ad eumdem locum, verba memorata a nepote auctoris, hujus libri editore et interprete, avi scripto addita asserit, nullo codicum testimonio, nulla conjectura, ut legenti patebit.

Neque magis audiendus, cum caput li, quod sic inscribitur, Oratio Jesu filii Sirach, nepoti tribuit, nullo prorsus allato hujus rei argumento.

Gravius id quod idem tradidit, Pręfatione ad notas in librum Sapientię, ei libro sicut et Ecclesiastico a christianis christiana quędam commodis locis addita, ac locutiones quasdam, quę magis Evangelium sapiant, quam vetustiora tempora ; qua fiducia multa mutat, gustu quidem suo, nulla codicum aut antiquarum lectionum ope. Quę si quisque pro libidine audeat, omnis priscorum librorum periclitabitur fides. Sed nos, quoad dabitur, horum omnium nullam haberi oportere rationem, suis locis demonstrabimus ; nunc quando nulla ratione afferuntur, pro certo dabimus, omnium hujus libri partium unum esse auctorem Jesum filium Sirach, qui eum Hebraico sermone scripserit ; nepotem, quocumque sit nomine, neque enim ipse prodidit, nihil sibi quidquam amplius tribuisse, quam ut interpretis officio fungeretur, ut ipso Prologo constat.

III. — De ętate libri : duę ejus notę ex ipso libro repetendae.

Nunc de libri ętate accuratius disputandum, quod ea res maxime ad scripti intelligentiam faciat. Duo autem esse videmus, unde hęc tempora ęstimari possint : alterum, quod hujus scripti tempore gravem Judęis a gentibus ac regibus incubuisse vexationem, multi loci probant : alterum, quod ipse Siracides virorum illustrium laudes referens, ne antiquos tantum memorasse [46] videretur, suo ęvo propiorem Simonem Onię filium pontificem maximum ultimo loco celebraverit, cap. l, ex quo intelligitur circa ejus tempora claruisse.

IV. — Quis fuerit ille Simon Onię filius ab Ecclesiastico celebratus ?

Sed de Simone quidem Onię filio ambiguum : cum duo ejusdem appellationis extiterint Josepho memorati, Originum lib. XII, alter secundo, alter quarto capite : Simon scilicet primus qui Justus dicitur, Onię primi filius, secundi Onię pater ; ac Simon secundus Onię secundi filius, Onię tertii viri maximi ac sanctissimi pater, sub quo vexationem regum Syrię coepisse, Machabaica testatur historia.

V. — Simonis primi ac successorum pacatissima tempora.

Ac Simonis quidem illius primi, ut et successorum ejus, tempora tranquillissima fuisse constat. Successere enim Eleazarus frater, sub quo Septuag. senum confecta interpretatio est, Manasses ; alii, sub quorum principatu Iudaicę res per totum fere sęculum floruerunt ; quę omnino ad eam pertinent pacem, quam instaurato templo diutissimam atque inconcussam futuram, Prophetę quidem omnes, sed imprimis Isaias, magnificentissime praedixerunt ; qua de re dicendum erit brevi, cum jam ad Prophetas nostra promissa nos vocent.

VI. — Gravis persecutio tempore Ecclesiastici.

Per hanc ergo altissimam pacem, cum gentium reges populum sanctum, sanctam civitatem ac templum omni honore cumularent, nullus erat locus his Ecclesiastici nostri precationibus : Innova signa et immuta mirabilia : glorifica manum et brachium dextrum : excita furorem et effunde iram, tolle adversarium et afflige inimicum : festina tempus et memento finis : in ira flammę devoretur, qui salvatur (a vulgaribus vitę humanę casibus) et qui pessimant plebem tuam, inveniant perditionem : contere caput principum inimicorum dicentium : Non est alius pręter nos (cap. xxxvi, 6 et seq.) : quę quam apte conveniant Syrorum regum [47] superbię, ac diris vexationibus nemo ignoraverit qui Machabaicam historiam legerit.

Atque hęc quidem Ecclesiasticus pro universa plebe postulat, pro se autem speciatim agit gratias, quod ad necem postulatus, non sit derelictus in tempore superborum ; quod sit ereptus de tempore iniquo, ab iniquo rege atque a lingua injusta, cum impii homines etiam ex Israelitica gente, eos qui legem colerent, apud reges per calumniam adorti, majestatis reos agerent, ut sancto pontifici Onię III contigisse, mox relaturi sumus ; quibus etiam temporibus sępe se in vitę discrimen adductum, Deique gratia liberatum, idem narrat Ecclesiasticus (xxxiv, 13).

VII. — Liber Ecclesiasticus circa Simonis II tempora.

Hęc igitur efficiunt, ne Simon primus is putetur fuisse, quem noster Siracides, ut ętati suę proximum, commendaverit ; quin Eusebius Cęsariensis, vir in doctrina temporum versatissimus, loco jam citato Demonstrationis evangelicę, Jesum filium Sirach claruisse refert sub eo Simone, qui Onię ac Machabęorum tempori proximus fuerit, quod Simoni II, Onię tertii patri, congruit ; accedunt alii characteres alias observandi, queis Simon Ecclesiastici a Simone primo facile dignoscatur.

VIII. — Nec tamen eo vivo. Primum, quod Ecclesiasticus mortuos tantum laudaverit.

Sane Eusebius docet sub Simone II non tantum vixisse Siraciden, sed etiam composuisse illam Sapientiam, quę Panaretos appelletur. Verum duo prohibent quominus assentiamur. Primum, quod is scriptor eos tantum collaudaverit, qui vita functi essent : Laudemus, inquit, viros gloriosos et parentes nostros, dum viverent :... omnes isti in generationibus... (sive in vita sua) gloriam adepti sunt, et in diebus ipsorum gloria : corpora ipsorum in pace sepulta sunt, et nomen eorum in saeculum, cap. xliv, 1, 7, 14 ; ac de Simone nostro speciatim, l, 1, 3 : Simon Onię filius... in vita sua suffulsit domum, et in diebus suis corroboravit templum :... in diebus ipsius emanaverunt putei ; et cętera id genus, ut addatur aliis, quorum memoriam commendabat. [48]

IX. —Alterum ; quod ejus quoque tempore pacatissimae res fuerint.

Huc accedit alterum, quod Simonis etiam hujus tempora pacatissima fuerint, neque dent locum piis auctoris nostri lamentis ac precibus, quas mox retulimus. Quod enim subditur : Qui curavit gentem suam ; et liberavit eam a perditione, vers. 4, manifeste pertinet ad illum aliquot dierum, aut mensium metum ; quo Ptolemęus Philopator Ęgypti rex, dedita Jerosolyma, templi adytum contra vetitum legis aditurus, Simonis pontificis precibus repente mutatus, non modo a proposito destitisse, verum etiam Judęis postea benefecisse memoratur, ut ad hunc locum dicemus : verbaque ipsa indicant, gentem non tam vexatam, quam statim liberatam fuisse. Quare Ecclesiasticus nullas postea turbas refert, ac levissimus motus altam in quietem desiit ; quo fit, ut Simonis quoque secundi viginti anni (tot enim in pontificatu egisse memoratur) pars sit vel optima illius beatę pacis, quam Prophetę cecinerint.

X. — Onia III, Simonis II filio, pontifice, pax primum ; deinde vexatio a Seleuco ; tum vel maxime ab Antiocho Epiphane.

Quin etiam vigebat illa pax, sub Onia III, Simonis hujus filio, cujus fausta initia memorantur his verbis : Cum sancta civitas habitaretur in omni pace : leges etiam adhuc optime custodirentur, propter Onię pontificis pietatem ;... fiebat ut et ipsi reges et principes locum summo honore dignum ducerent... ita ut Seleucus (Philopator, Antiochi Magni filius, Antiochi Epiphanis pater) de redditibus suis pręstaret omnes sumptus ad ministerium sacrificiorum pertinentes (II Mach., iii, 1, 2, 3). Cujus regis tempore sollicitari coepit Onię et Iudęorum quies, misso Heliodoro, qui depositas in templo pecunias diriperet, sacri loci majestate spreta (ibidem, 8 et seq.), quo ex initio pessum omnia ire, caedes perpetrari, omnimodis calumniis appeti sanctus pontifex, demum ab Antiocho Epiphane pelli sacerdotio, ac suffecto impio Jasone, et post triennium magis impio Menelao, pollui sacerdotium, gentiles ritus induci, lex ipsa subverti, optimus pontifex per proditionem cędi (II Mach,, iv, 1, 2, 3, 7, 23, 33) : ex quo ea [49]consecuta sunt, quę Mathathiam, ejusque liberos Judam Machabęum, Jonathan et Simonem ad pia bella moverint.

Omnino in arcanis erat Judaicę gentis, per antiqua Prophetarum, Danielis vero maxime, oracula reseratis, ut a Seleucidarum gente quę se diis ęquiparaverat, atque ab Antiocho Epiphane, gravis illa persecutio oriretur : cujus initia ante Onię III necem, cum Jesus noster cerneret, atque omnia in pejus ruitura facile provideret, has effudit preces ; eaque memoravit ac scripsit, quę infandis temporibus congruisse vidimus, suoque loco clarius ostendemus.

XI. —Sub Antiocho scriptus liber, in ipsis persecutionis initiis, Onia adhuc superstite.

Et pronum quidem esset, hujus scripti ętatem ad ipsa Machabaica tempora revocare, quibus vexatio gravius insurgebat : verum illud obstitit, quod si pius scriptor post Onię III necem opus edidisset, cum anteactę ętatis illustres laudaret viros, neque hujus Onię parentem Simon pręterisset, nullo modo praetermissurus videretur tantum pontificem, provisorem civitatis, defensorem gentis, ęmulatorem legis, quin etiam mortuum, exoratorem plebis, Judęque adjutorem, omni denique virtute commendatissimum, qualis iste Onias in Machabaica historia describitur (II Mach., iv, 2 ; xv, 14) : cujus quidem silentii cum nullam idoneam causam a nobis inveniri potuisse fateamur, Ecclesiastici scriptionem, primum ad Onię III tempora conferimus, tum in eos annos incidisse arbitramur, qui ab ipso persecutionis initio usque ad illius pontificis necem effluxerint ; hoc est, secundum Usserianas rationes, ad annum ante ęram christianam circiter centesimum septuagesimum primum ; ab Urbe condita fere quingentesimum secundum octuagesimum.

XII. — De Onia III, objectio ex Josepho ; ex libris Machabaicis atque ipso Josepho soluta.

Nec me fugit a Josepho scriptum (Originum xii, 6) Jasonem Onię III fratri mortuo successisse : quod cum nostris rationibus non convenit ; sed sacrę historię Machabaicę potior auctoritas, [50] in qua libro II, cap. iv, vers. 7, 34, Jasonem Onię viventi substitutum, sanctumque pontificem aliquanto post tempore Menelai proditione e vivis sublatum esse scribitur ; cui narrationi idem Josephus parum sibi consentiens, libro de Machabaeis (cap. iii et iv) subscripserit.

Stet ergo firma hujus libri ętas sub Onia III, postquam ab altissima pace in diram vexationem sub Antiocho Epiphane, res Judaicas deductas esse constat.

XIII. — De tempore interpretationis gręcę.

Ac de libri quidem compositione hęc comperimus ; de nepotis interpretatione, ipse in Prologo prodidit eam esse in Ęgypto factam, octavo et trigesimo anno Ptolemęi regis Evergetis ; quod multos fefellit : certum autem est duos fuisse Evergetas, horum postremum Ptolemęum Physconem, cujus etiam nomine nummi cusi reperiantur addito Evergetę titulo ; atque hujus duo initia ; alterum proprium, quo regnare solus coeperit ; alterum commune cum fratre Philometore ; cujus quidem regni cum fratre initi anno octavo et trigesimo, ante Christum centesimo trigesimo secundo, Jesu Siracidę nepos suam interpretationem ediderit, Joanne Hyrcano Simonis Machabęi filio pontifice.

Et libri quidem auctor posteaquam, ut fit persecutionum tempore, varias provincias oberravit, quod ipse testatur xxxiv, 12, in Ęgypto consedisse, ubi Judęi mitioribus regibus uterentur, atque ibi obiisse videtur, egregio libro ibidem relicto, quem parum vulgo notum, ut in ea regione, ubi inter Judęos quoque gręca eloquentia obtineret, hebraica obsolesceret, longo tandem post tempore nepos reperit ; quo quidem ex tempore Ecclesiasticus, sive Sapientia Jesu filii Sirach, eodem nepote interpretante gręce innotuit : hebraicus textus magis magisque obsolevit ac tandem amissus est.

XIV. — De auctore et interprete S. Epiphanii et S. Joannis Damasceni loci.

De hoc autem libro, deque ejus interpretatione, ac de Salomonis Sapientia, sanctus Epiphanius De pond. et mens., n. 4, eumque [51] secutus Ioannes Damascenus, De fide orthodoxa, cap. iv, 18, perturbate scripserunt ; ex quibus inferas, et avum et nepotem utrosque Jesu nomine appellatos, nepotemque etiam fuisse Sirach filium ; quod multi secuti sunt : nos rem non tanti esse ducimus, ut de ea litigare vacet : probare certe non possumus, id quod nonnullis placuit, librum nepotis interpretis potius quam avi scriptoris nomine praenotatum fuisse.

XV. — De latina interpretatione.

Latinę interpretationis auctorem ignoramus. Cum enim S. Hieronymus, neque Sapientiam, neque Ecclesiasticum verterit, horum librorum interpretatio apud Vulgatam nostram obtinuit ea, quę in vulgus, sanctorum quoque Hieronymi et Augustini tempore ferebatur ; cujus rei argumentum est, quod idem Augustinus speculum ex utraque compegerit ; neque eas, alios magis quam tantę antiquitatis titulo, commendatas volumus. Cęterum nec illud tacendum, Ecclesiastici aliam tunc quoque extitisse versionem, hodierno gręco convenientiorem, qua et alii latini Patres, et ipse etiam Augustinus utatur.

Certe latina nostra interpretatio multum ab hodierno gręco discrepat, atque omnino necesse est alium interpreti lectum esse gręcum codicem, ac eum quem nunc habemus. Hodiernum planiorem, simpliciorem, breviorem, atque ideo sententiis aptiorem esse, nemo negaverit ; multi tamen sunt loci, in quibus haud dubie Vulgatę nostrę lectio sanior atque ordinatior ; quo etiam factum est, ut gręca perturbata in ejusdem Vulgatę ordinem redigenda putaremus : quin etiam gręca quę habemus variant, et inter se collata lucem sibi mutuo afferunt, ut notum est : atque harum rerum exempla suis locis melius annotanda nunc praetermittimus.

XVI. — Vulgatę hic additur versio ex Gręco hodierno Sixti V jussu edita.

Vulgatę nostrę versioni addimus eam, quam vir doctissimus, ac veterum latinarum gręcarumque lectionum solertissimus indagator Flaminius Nobilius ex Gręco Sixtino ad ornavit : eam sane confitemur aliquot in iocis clariorem, et gręco textui magis [52] congruam fieri potuisse : quominus autem aliam ederemus, Sixtini decreti reverentia tenuit, cum illo et Nobilii versio commendetur, et alia quęvis quovis colore prohibeatur. Damus tamen in notis, quę planiora esse credimus, haud parvo emolumento, nisi nos fallit animus, futura lectoribus.

XVII. — De libri instituto ; et ut a Salomonicis Parabolis differat, et a libro Sapientię.

Nunc auctoris institutum facile intelligemus : in eo enim est, ut antecessores qui de sapientia scripserant, imitatus, de universę vitę ratione promat sententias, intersertis inculcatisque iis, quę ad temporum conditionem maxime pertinerent.

Et a Salomone quidem distat, quod ille sententias inordinate fere, atque inartificiose, nulloque nexu congerat ; hic autem ad certa velut capita sępius redigat, et ejusdem generis nectat : denique ad pręcepta morum, majorum etiam exempla adjungat.

Ą Sapientię vero libro eatenus differt, quod is quidem fusius Gręcorum in morem disserat ; hujus autem pressius, ac Salomonico magis ritu modoque currant sententię. Ac Sapientię sane liber, in summa, ut videtur, pace conscriptus Alexandriae, nulla turbarum mentione, id agit ut sanctam quidem gentem inter ethnicos versantem ab idololatria, Ęgyptios autem aliosque gentiles, nec populos tantum, verum etiam reges a vexando populo Dei, priscorum Ęgyptiorum exemplo, deterreat : Ecclesiasticus vero jam gravi persecutione incumbente, ac gentilium ritibus invalescentibus, pollutoque, ut diximus, sacerdotio, calamitatem deprecetur, legitimosque ritus, ac sacerdotii jura commendet (xxxvi, 19 ; xlv, 30, 31 ; l, 12 et seqq. )

XVIII. — Distributio operis.

Opus tres in partes divisum videtur. Prima et secunda eę sint cap. 1 et xxiv, in quibus pro more sapientum Hebręorum, de sapientia multa pręfatus, huic pręfationi connectit omnimodas sententias : quibus duabus partibus ęqua propemodum distributione distinctis, accedit tertia a cap. xlii, vers. 15, in qua exorsus [53] a Dei laudibus, atque in virorum illustrium commendationem effusus, piam in orationem, sanctamque adhortationem desinit.

XIX. — De canonici et antiqua libri auctoritate ad disceptandas fidei quęstiones.

De libri auctoritate, in pręfatione ad Sapientiam, quod ad institutum nostrum attinet, satis superque diximus. Et Gręci quidem aliqui, puta Epiphanius, quique eum exscripsit Joannes Damascenus, locis supra citatis, aiunt Sapientiam Salomonis et Jesu filii Sirach libros quidem esse utiles, non tamen accenseri solere Scripturis, quas in arca Testamenti repositas putabant. At idem Epiphanius, hęresi 76, quę est Anomęorum, exprobrat Aetio, si Spiritu sancto esset genitus, id acturum fuisse, ut sacris codicibus Veteris Testamenti usque ad Estheris tempora, ac Novi Testamenti libris, item Sapientiis cum Salomonis, tum Jesu filii Sirach pervolutis, se ipsum (ut novę sectę conditorem) condemnaret ; quo nihil clarius, ut probetur hos etiam libros ęque ac alios, non eodem licet ordine, inter propheticas Scripturas recensitos : quippe qui ad hęreses profligandas pariter cum cęteris advocentur. Huc accedit Origenes, qui Sapientiam Jesu Siracidę pari cum aliis Scripturis, etiam Salomonicis, auctoritatis commendatione proferat : initio lib. VI Contra Celsum, n. 7, cujus generis innumerabilia testimonia extare in confesso est. In occidente vero vidimus Augustini locum ex Ecclesiastico ęque ac ex Pentateucho liberum arbitrium, aliaque fidei dogmata asserentis. (Pręf. in Sap.) Ac ne Africanam tantum Ecclesiam laudare videamur, hunc secutus e Gallis nostris Prosper urget Collatorem adhibitis Ecclesiastici testimoniis (cont. Collat., n. 40, et alibi passim, nunc cap. xiii, n. 4) ; quin ipse Collator in Galliis quidem agens, sed tamen Gręcorum magis imbutus sententiis, haud minus quam cęteras Scripturas, eumdem librum laudat (Coll., xiii, cap. xii). Cum autem ibidem librum Pastoris attulisset, respondet Prosper : « illud nullius auctoritatis testimonium, » paria dicturus de Ecclesiastico, nisi hunc et canonicum et ab apocrypho secernendum duceret. Sic autem videmus utraque ex parte laudatum ad affirmandam fidem, et ab orthodoxis et ab adversariis : quod quidem ab antiqua traditione manaverat. Cui enim non notus ille [54] Ecclesiastici locus, quem tantopere S. Cyprianus ejusque synodus septem et octoginta episcoporum in causa rebaptizationis, et quidem sub nomine Salomonis urgebant : Qui baptizatur d mortuo, quid proficit lavatio ejus ? (Eccli., xxxiv, 30 ; Conc. Carth. sub. Cypr. 27). Neque catholicę sententię defensores detrectabant auctoritatem, cum huic loco S. Augustinus studiosissime responderet (lib. VI De baptism. 34, n. 66, etc.) ; adeo solemne erat adhibere hunc librum in asserendis fidei dogmatibus.

XX. — Cur Salomonis sit dictus : Isidori Hispalensis locus.

Cur autem Salomonis diceretur, Isidorus Hispalensis exponit his verbis : Ecclesiasticus morum pene omnium disciplinam, et sanctę religionis conversationem affatim copioseque describit. Dictus est autem Ecclesiasticus, pro eo quod in medio cœtu populi, id est, coram ecclesia fuerit habitus : hic enim propter nimiam sensus similitudinem, et eloquii parilitatem, Salomonis titulo pręnotatur. Constat autem hunc librum a Jesu filio Sirach editum fuisse et inter reliquos sanctarum Scripturarum libros pari habitum veneratione (lib. Proœm.)

XXI. — Ipse auctor prophetici instinctus sibi conscius.

Quin ipse Siracides prophetici spiritus et instinctus sibi conscius, hęc dicebat : Ut furore enim repletus sum. In voce dicit : Obaudite me, divini fructus (sancta fidelium soboles) : xxxix, 16, 17, cujus rei gratia addit : doctrinam sapientię et disciplinę scripsit in codice isto Jesus filius Sirach :... beatus qui in istis versatur bonis (l, 29, 30). Neque Salomon, aut quivis alius divino Spiritu afflatus, majorem sibi conciliant auctoritatem quam hic auctor passim ; atque ita omnino sua prędicat, ut solent ii qui se numine actos, nec se ipsos loqui, sed in se Deum sentiunt.

LIBER ECCLESIASTICI

ECCLESIASTICUS JESU FILII SIRACH.

PROLOGUS.

VERSIO VULGATA.

Multorum nobis[1] et magnorum, per legem et prophetas, aliosque qui secuti sunt illos, sapientia demonstrata est, in quibus oportet laudare Israel doctrinę et sapientię causa ; quia non solum ipsos loquentes[2] necesse est esse peritos, sed etiam extraneos[3] posse et dicentes et scribentes doctissimos fieri. Avus meus Jesus, postquam se amplius dedit ad diligentiam lectionis legis, et prophetarum, et aliorum librorum, qui nobis a parentibus nostris traditi sunt, voluit et ipse scribere aliquid horum, quę ad doctrinam et sapientiam pertinent, ut desiderantes discere, et illorum periti facti, magis magisque attendant animo, et confirmentur ad legitimam vitam.[4]

SAPIENTIA SIRACH.

 

PROLOGUS.

SIXTINA VERSIO.

Cum multa nobis et magna per legem, et prophetas, et alios qui illos secuti sunt, data sint, pro quibus oportet laudare Israel, doctrinę et sapientię causa, cumque eos, qui legunt, non solum ipsos oporteat fieri scientes, sed etiam extraneis studio disciplinę ductos posse et dicendo et scribendo prodesse : avus meus Jesus, postquam amplius se dedit ad diligentiam lectionis legis, et prophetarum, et aliorum librorum, qui nobis a parentibus nostris traditi sunt, atque in his eum qui satis esse posset, habitum sibi comparasset, voluit et ipse scribere aliquid eorum quę ad doctrinam et sapientiam pertinent, ut desiderantes discere, etiam horum participes facti, multo magis

[56]

Hortor itaque venire vos cum benevolentia, et attentiori studio lectionem facere, et veniam habere[5] in illis, in quibus Videmur, sequentes imaginem sapientię,[6] deficere in verborum compositione. Nam deficiunt verba hebraica,[7] quand6 fuerint translata ad alteram linguam. Non autem solum hęc, sed et ipsa lex et prophetę,[8] cęteraque aliorum librorum, non parvam habent differentiam,[9] quando inter se dicuntur. Nam in octavo et trigesimo anno temporibus Ptolemęi Evergetis[10] regis, postquam perveni in Ęgyptum, et cum multum temporis ibi fuissem, inveni ibi libros relictos, non parvę neque contemnendas doctrinę. Itaque bonum et necessarium putavi et ipse aliquam addere diligentiam et laborem interpretandi librum istum ; et multa vigilia attuli doctrinam[11] in spatio temporis, ad illa quę[12] ad finem ducunt, librum istum dare, et illis qui volunt[13] animum intendere et discere quemadmodum oporteat instituere mores, qui secundum legem Domini proposuerint vitam agere.

proficiant per vitam legitimam. Hortor itaque venire vos cum benevolentia, et attentiori studio lectionem facere, et veniam habere in illis, in quibus videbimur in nonnullis ad interpretandi rationem elaboratis dictionibus deficere. Non enim eamdem vim habent hęc in seipsis hebraice dicta, atque ad alteram translata linguam. Non solum autem hęc, sed et ipsa lex et prophetię, et cęteri libri non parvam habent differentiam, quando inter se dicuntur. Nam in octavo et trigesimo anno temporibus Ptolemęi Evergetis regis, postquam perveni in Ęgyptum, et cum multum temporis ibi fuissem, inveni exemplar non parvę doctrinę. Maxime necessarium putavi ipse aliquam adhibere diligentiam et laborem interpretandi librum istum : multam enim vigiliam, et doctrinam attuli in spatio temporis ad hoc, ut ad finem ducens istum librum, ederem etiam iis qui in parœcia volunt discere pręparati moribus ad vivendum in lege.

[57]

CAPUT PRIMUM.

Adhortatio ad sapientiam : ejus dignitas : cum Dei timore conjungitur.

VERSIO VULGATA.

1. Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est ante ęvum.

2. Arenam maris, et pluvię guttas, et dies sęculi quis dinumeravit ? Altitudinem cœli, et latitudinem terrę, et profundum abyssi quis dimensus est ?

3. Sapientiam Dei pręcedentem omnia quis investigavit ?

4. Prior omnium creata est sapientia, et intellectus prudentię ab ęvo.

5. Fons sapientię verbum Dei in excelsis : et ingressus illius mandata ęterna.

6. Radix sapientię cui revelata est, et astutias illius quis agnovit ?

7. Disciplina sapientię cui revelata est et manifestata ? et multiplicationem ingressus illius quis intellexit ?

8. Unus est altissimus Creator omnipotens, et Rex potens, et metuendus nimis, sedens super thronum illius et dominans Deus.

9. Ipse creavit illam in Spiritu

SIXTINA VERSIO.

Omnis sapientia a Domino est, et cum illo est in ęvum.

 

Arenam maris et pluvię guttas, et dies sęculi quis dinumerabit ? Altitudinem cœli et latitudinem terrę, et abyssum,

 

 

Et sapientiam quis investigabit ?

 

Prior omnium creata est sapientia, et intellectus prudentię ab ęvo.

 

 

 

Radix sapientię, cui revelata est ? et astutias illius quis agnovit ?

 

 

 

 

Unus est sapiens metuendus nimis, sedens super thronum suum.

 

Dominus ipse creavit eam, et

1. Ante ęvum : ante omnia sęcula : Gręc. in ęvum, in ęternum.

2, 3. Altitudinem cœli... sapientiam Dei : Gręc. Altitudinem cœli, et latitudinem terrę, et abyssum, et sapientiam quis investigabit ? hoc est, sapientia tam est impenetrabilis, quam ista tria.

4. Creata est : ἔκτισται, genita est, constituta est, ordinata est, et omnibus Dei operibus praeposita est sapientia ; hęc enim omnia, gręca vox sonat, ut notant Athanasius, Eusebius, et alii passim. Veritas autem hebraica in Proverbiis, unde ista deducta sunt, clare habet generationem, ut notavimus, Prov., viii, 22, sive, creata est in hominum cordibus, et effusa super omnia opera Dei : infra, 10.

5. Verbum Dei : verbum illud, illa Sapientia apud Deum, origo est sapientię in nos derivatę. Ingressus illius : vię : consilia : opera. Deest in multis codicibus gręcis.

6. Astutias illius : varia et arcana consilia.

8. Unus est : addit Gręc. sapiens. Super thronum illius : Gręc. suum.

9. In Spiritu sancto : per creatorem illum spiritum, quo mundum cor, veraque [58]

sancto, et vidit, et dinumeravit, et mensus est.

10. Et effudit illam super omnia opera sua, et super omnem carnem secundum datum suum, et prębuit illam diligentibus se.

11. Timor Domini gloria, et gloriatio, et lętitia, et corona exultationis.

12. Timor Domini delectabit cor, et dabit lętitiam, et gaudium, et longitudinem dierum.

13. Timenti Dominum bene erit in extremis, et in die defunctionis suę benedicetur.

14. Dilectio Dei honorabilis sapientia.

15. Quibus autem apparuerit in visu, diligunt eam in visione, et in agnitione magnalium suorum.

16. Initium sapientię, timor Domini, et cum fidelibus in vulva concreatus est, cum electis feminis graditur, et cum justis et fidelibus agnoscitur.

17. Timor Domini, scientię religiositas.

18. Religiositas custodiet et justificabit cor : jucunditatem atque gaudium dabit.

19. Timenti Dominum bene erit, et in diebus consummationis illius benedicetur.

vidit, et dinumeravit eam,

 

Et effudit illam super omnia opera sua, cum omni carne secundum datum suum et prębuit illam diligentibus se.

Timor Domini, gloria, et gloriatio, et lętitia, et corona exultationis.

Timor Domini delectabit cor, et dabit lętitiam et gaudium, et longitudinem dierum.

Timenti Dominum bene erit in extremis, et in die defunctionis suę inveniet gratiam.

 

 

 

 

 

Initium sapientię, timere Deum, et cum fidelibus in vulva concreatum est eis ; et cum hominibus fundamentum sęculi nidificavit, et cum semine eorum concredetur.

sapientia creatur in nobis. Et dinumeravit : novit omnia, quę Sapientia, numero, mensura, pondere disposuit. Sap., xi, 21.

10. Effudit illam : quod in omnibus Dei operibus ars opificis elucescat. Secundum datum suum : secundum voluntatem ac mensuram suam. I Cor., xii, 11 ; Ephes., iv, 7. Quisque habet quantum dederit.

13. In die defunctionis : mortis, cujus vocis alteram interpretationem habes 19.

15. Quibus apparuerit in visu : ut Salomoni, III Reg., iii, 3, diligunt eam : idem Salomon per somnum, sapientiam bonis omnibus anteponens, ejus magnifica dona suscepit. Ibid., 11 et seqq.

16. Cum electis fœminis : cujus loco Gręc. Cum hominibus fundamentum sęculi (vitę humanę sustentaculum, virtutem ipsam scilicet) nidificavit : (quasi exclusis ovis peperit). Quibus ostendit, ab ipsa infantia insitam cum timore Domini sapientiam. [59]

20. Plenitudo sapientię est timere Deum, et plenitudo a fructibus illius.

21. Omnem domum illius implebit a generationibus, et receptacula a thesauris illius.

22. Corona sapientię, timor Domini, replens pacem, et salutis fructum :

23. Et vidit, et dinumeravit eam : utraque autem sunt dona Dei.

24. Scientiam, et intellectum prudentię sapientia compartietur : et gloriam tenentium se, exaltat.

25. Radix sapientię est timere Dominum : et rami illius longęvi,

26. In thesauris sapientię intellectus, et scientię religiositas : execratio autem peccatoribus sapientia.

27. Timor Domini expellit peccatum.

28. Nam qui sine timore est, non poterit justificari : iracundia enim animositatis illius subversio illius est.

29. Usque in tempus sustinebit patiens : et postea redditio jucunditatis.

30. Bonus sensus usque in tempus abscondet verba illius, et labia multorum enarrabunt sensum illius.

31. In thesauris sapientię significatio disciplinę :

Plenitudo sapientię, timere Dominum : et inebriat eos de fructibus ejus.

Omnem domum illius implebit desideriis, et receptacula de generationibus ejus.

Corona sapientię, timor Domini, germinans pacem, et sanitatem incolumitatis : et vidit, et dinumeravit eam.

 

Scientiam, et cognitionem intellectus effudit, et gloriam tenentium ipsam exaltavit.

 

Radix sapientię est timere Dominum, et rami ejus longęvitas.

 

 

 

 

 

 

Non poterit ira injusta justificari : impetus enim irę ejus subversio est ejus.

 

Usque in tempus sustinebit patiens : et postea reddetur ei jucunditas.

Usque in tempus abscondet verba sua, et labia fidelium enarrabunt sensum ejus.

 

In thesauris sapientię, parabola scientię : execratio autem

20. Plenitudo a fructibus : ex fructibus.

21. Implebit a generationibus : implebit fructibus, sive proventibus. Prępositio redundat, ut in hac interpretatione passim : quod semel notandum : Gręc. implebit desideriis, hoc est, cupitis bonis : receptacula : cellas, horrea.

22. Replens pacem : Gręc. germinans. Salutis : sive incolumitatis : fructum.

23. Et vidit, et dinumeravit eam : pacem et incolumitatem suo numero ac mensura tribuit.

24. Compartietur : disperiet : Gręc. effudit, impluit. Tenentium se : Gręc. tenentium ipsam.

25. Rami illius longęvi : Gręc. longęvitas, longitudo dierum.

28. Qui sine timore est. Vide Gręc. Iracundia animositatis : Vide Gręc.

30. Verba illius : Gręc. sua ; de toto versu vide Gręc. Sensus est : Hominis taciti atque ipso silentio venerandi, multi ultr6 sensa laudabunt ; quo fit, ut defensione sive excusatione non egeat.

31. Significatio disciplinę : ex eo thesauro erumpunt sententię : sive ut habet Gręc. parabola erudita. Vide 26, 27. [60]

32. Execratio autem peccatori, cultura Dei.

33. Fili, concupiscens sapientiam, conserva justitiam, et Deus prębebit illam tibi.

34. Sapientia enim et disciplina timor Domini, et quod beneplacitum est illi.

35. Fides et mansuetudo, et adimplebit thesauros illius.

36. Ne sis incredibilis timori Domini : et ne accesseris ad illum duplici corde.

37. Ne fueris hypocrita in conspectu hominum, et non scandalizeris in labiis tuis.

38. Attende in illis, ne forte cadas, et adducas animę tuę inhonorationem,

39. Et revelet Deus absconsa tua, et in medio synagogę elidat te :

40. Quoniam accessisti maligne ad Dominum ; et cor tuum plenum est dolo et fallacia.

peccatori, cultura Dei.

 

Concupisti sapientiam ? serva mandata ; et Dominus prębebit tibi eam.

Sapientia enim et disciplina, timor Domini, et quod beneplacitum est illi, fides et mansuetudo.

 

Non sis incredibilis timori Domini ; et ne accesseris ad eum duplici corde.

Ne fueris hypocrita in conspectu hominum ; et in labia tua intende.

Non exaltes te ipsum, ne cadas, et adducas animę tuę inhonorationem.

Et revelabit Dominus absconsa tua, et in medio synagogę elidet te.

Quoniam non accessisti ad timorem Domini, et cor tuum plenum est dolo.

36. Incredibilis : incredulus.

37. Non scandalizeris : ne verbis tuis capiare. Vide Gręc.

39. Revelet Deus absconsa tua : occulta flagitia tua. Jer., xiii ; Ezech., xxiii. In medio synagogę : publice.

CAPUT II.

Patientia : tentatio sive probatio ; timor Dei : fiducia : duplici corde : duabus viis ingredi : incidere in manus Dei.

VERSIO VULGATA.

1. Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et prępara animam tuam ad tentationem.

2. Deprime cor tuum, et sustine :

SIXTINA VERSIO.

Fili, accedens ad servitutem Domini Dei, prępara animam tuam ad tentationem.

 

Dirige cor tuum, et sustine : et

1. Ad tentationem : eam, quę versatur in doloribus et cruciatibus perferendis, de qua Rom., v, 3, 4, 5.

2. Ne festines : ne pręcipite et impatiente sis animo : In tempore obductionis. Gręc. insultus, impetus, illatę calamitatis ; oppressionis, ut Vulgat. vertit xl, 9. [62]

inclina aurem tuam, et suscipe verba intellectus : et ne festines in tempore obductionis.

3. Sustine sustentationes Dei : conjungere Deo, et sustine, ut crescat in novissimo vita tua.

4 Omne, quod tibi applicitum fuerit, accipe : et in dolore sustine, et in humilitate tua patientiam habe :

5. Quoniam in igne probatur aurum et argentum ; homines vero receptibiles in camino humiliationis.

6. Crede Deo, et recuperabit te : et dirige viam tuam, et spera in illum. Serva timorem illius, et in illo veterasce.

7. Metuentes Dominum, sustinete misericordiam ejus : et non deflectatis ab illo, ne cadatis.

8. Qui timetis Dominum, credite illi : et non evacuabitur merces vestra.

9. Qui timetis Dominum, sperate in illum : et in oblectationem veniet vobis misericordia.

10. Qui timetis Dominum, diligite illum, et illuminabuntur corda vestra.

11. Respicite, filii, nationes hominum : et scitote quia nullus speravit in Domino, et confusus est.

12. Quis enim permansit in mandatis ejus, et derelictus est ? aut quis invocavit eum, et despexit illum ?

13. Quoniam pius et misericors est Deus, et remittet in die tribulationis peccata : et protector est omnibus exquirentibus se in veritate.

14. Vę duplici corde, et labiis sce-

ne festines in tempore obductionis.

 

Conjungere ei, et ne recedas ; ut crescas in novissimis tuis.

 

Omne, quod tibi applicitum fuerit, accipe, et in humilitate tua patientiam habe :

 

Quoniam in igne probatur aurum, homines vero receptibiles in camino humiliationis.

 

Crede ei, et recuperabit te : dirige vias tuas, et spera in illum.

 

 

Metuentes Dominum, sustinete misericordiam ejus, et non deflectatis, ne cadatis.

Qui timetis Dominum, credite illi : et non cadet merces vestra.

 

Qui timetis Dominum, sperate in bona, et in lętitiam sęculi, et misericordię.

 

 

 

Respicite in antiquas nationes, et videte : quis confidit in Domino, et confusus est ?

 

Aut quis permansit in timore ejus, et derelictus est ? aut quis invocavit illum et despexit eum ?

 

Quoniam pius et misericors est Dominus, et remittit peccata, et salvat in tempore tribulationis.

 

 

Vę cordibus timidis, et mani-

3. Sustentationes Dei : tribulationes ab ipso immissas. Ut crescat : ut seni tibi prorogentur dies.

4. Omne, quod applicitum fuerit ; casus omnes secundos et adversos. In humilitate : dejectione ; cum in terram fueris deturbatus.

6. In illo veterasce : senesce in timore ejus. 11. Nationes hominum : Gręc. antiquas generationes.

14. Vę duplici corde : hypocritis, dissimulatoribus, levibus ingeniis, nec sibi satis constantibus. [62]

lestis, et manibus malefacientibus, et peccatori terram ingredienti duabus viis.

15. Vę dissolutis corde qui non credunt Deo : et ideo non protegentur ab eo.

16. Vę his, qui perdiderunt sustinentiam, et qui dereliquerunt vias rectas, et diverterunt in vias pravas.

17. Et quid facient ? cum inspicere cœperit Dominus ?

18. Qui timent Dominum, non erunt incredibiles verbo illius : et qui diligunt illum, conservabunt viam illius.

19. Qui timent Dominum, inquirent quę beneplacita sunt ei : et qui diligunt eum, replebuntur lege ipsius.

20. Qui timent Dominum, pręparabunt corda sua, et in conspectu illius sanctificabunt animas suas.

21. Qui timent Dominum, custodiunt mandata illius : et patientiam habebunt usque ad inspectionem illius,

22. Dicentes : Si pœnitentiam non egerimus, incidemus in manus Domini, et non in manus hominum.

23. Secundum enim magnitudinem ipsius, sic et misericordia illius cum ipso est.

bus dissolutis, et peccatori ingredienti duabus viis.

 

Vę dissoluto cordi : quia non credit ; ideo non protegetur.

 

Vę vobis, qui perdidistis sustinentiam : et quid facietis, cum inspicere cœperit Dominus ?

 

Qui timent Dominum, non erunt incredibiles verbis illius : et qui diligunt illum, conservabunt vias ejus.

 

 

Qui timent Dominum, inquirent quę beneplacita sunt ei : et qui diligunt illum, replebuntur lege.

 

Qui timent Dominum, pręparabunt corda sua, et in conspectu illius humiliabunt animas suas.

 

 

 

 

Incidamus in manus Domini, et non in manus hominum.

 

 

Secundum enim magnitudinem ipsius, et sic misericordia illius.

16. Sustinentiam : patientiam.

18. Incredibiles : increduli, ut jam dictum.

19. Replebuntur lege : cognitione et amore legis. [63]

CAPUT III.

De parentum reverentia, 2 usque ad 19 ; mites : magni se humilient : compressa curiositas 22 ad 27 ; cor durum et immisericors : qui amat periculum, 27 ; peccata peccatis addita 29 ; superbis Deus implacabilis : vera sapientia abstinere a peccato : eleemosyna ac beneficentia 33 34 ; et cap. seq.

VERSIO SIXTINA.

 

 

 

Me patrem audite, filii, et sic facite, ut salvi sitis.

Dominus enim honoravit patrem in filiis, et judicium matris firmavit in filios.

Qui honorat patrem, exorabit pro peccatis :

 

Et sicut qui thesaurizat, ita qui honorificat matrem suam.

Qui honorat patrem, iucundabitur a filiis, et in die orationis suę exaudietur.

Qui honorificat patrem, vita vivet longiore, et qui obedit Domino, refrigerabit matrem suam, et quasi dominis serviet his, qui se genuerunt.

 

In opere et sermone honora patrem tuum.

Ut superveniat tibi benedictio ab eo.

 

Benedictio enim patris firmat domos filiorum : maledictio autem matris eradicat fundamenta.

Ne glorieris in contumelia patris tui : non est enim tibi gloria, patris confusio.

VERSIO VULGATA.

1. Filii sapientię, ecclesia justorum ; et natio illorum, obedientia, et dilectio.

2. Judicium patris audite, filii : et sic facite, ut salvi sitis.

3. Deus enim honoravit patrem in filiis, et judicium matris exquirens, firmavit in filios.

4. Qui diligit Deum, exorabit pro peccatis, et continebit se ab illis, et in oratione dierum exaudietur.

5. Et sicut qui. thesaurizat, ita et qui honorificat matrem suam.

6. Qui honorat patrem suum, jucundabitur in filiis, et in die orationis suę exaudietur.

7. Qui honorat patrem suum, vita vivet longiore : et qui obedit patri, refrigerabit matrem.

8. Qui timet Dominum, honorat parentes, et quasi dominis serviet his, qui se genuerunt.

9. In opere et sermone et omni patientia honora patrem tuum,

10. Ut superveniat tibi benedictio ab eo, et benedictio illius in novissimo maneat.

11. Benedictio patris firmat domos filiorum : maledictio autem matris eradicat fundamenta.

12. Ne glorieris in contumelia patris tui : non enim est tibi gloria, ejus confusio.

1. Natio illorum : generatio, fructus.

2. Judicium patris : jus patrium : Gręc. me patrem audite, filii ; velut Dei nomine : ut a vero patre discatis quid debeatis parentibus : quod exequitur usque ad vere. 19. Gręc. variat, vers. 3, 4, 13, 16, 18. [64]

13. Gloria enim hominis ex honore patris sui, et dedecus filii pater sine honore.

14. Fili, suscipe senectam patris tui, et non contristes eum in vita illius :

15. Et si defecerit sensu, veniam da, et ne spernas eum in virtute tua : eleemosyna enim patris non erit in oblivione.

16. Nam pro peccato matris restituetur tibi bonum,

17. Et in justitia ędificabitur tibi, et in die tribulationis commemorabitur tui : et sicut in sereno glacies, solventur peccata tua.

18. Quam malę famę est, qui derelinquit patrem ! et est maledictus a Deo, qui exasperat matrem.

19. Fili, in mansuetudine opera tua perfice : et super hominum gloriam diligeris.

20. Quanto magnus es, humilia te in omnibus : et coram Deo invenies gratiam :

21. Quoniam magna potentia Dei solius, et ab humilibus honoratur.

 

22. Altiora te ne quęsieris, et fortiora te ne scrutatus fueris : sed quę pręcepit tibi Deus, illa cogita semper : et in pluribus operibus ejus ne fueris curiosus.

23. Non est enim tibi necessarium ea quę abscondita sunt, videre oculis tuis.

24. In supervacuis rebus noli scrutari multipliciter : et in pluribus operibus ejus non eris curiosus.

25. Plurima enim super sensum hominum ostensa sunt tibi.

Gloria enim hominis ex honore patris sui, et dedecus filiis mater sine honore.

Fili, suscipe senectam patris tui, et non contristes eum in vita illius :

Et si defecerit sensu, veniam da : et non spernas eum in qualibet virtute tua.

Eleemosyna enim patris non erit in oblivione : et pro peccatis, in justitia ędificabitur tibi.

In die tribulationis tuę commemorabitur tui : sicut in sereno glacies, sic solventur tua peccata.

 

Tanquam blasphemus est, qui dereliquit patrem, et est maledictus a Domino, qui exasperat matrem suam.

Fili, in mansuetudine opera tua perfice, et ab homine acceptabili diligeris.

Quanto major es, tanto magis te humilia, et coram Deo invenies gratiam.

Quoniam magna est potentia Domini, et ab humilibus honorificatur.

Difficiliora te ne quęsieris ; et fortiora te ne scrutatus fueris.

Quę pręcepta sunt tibi, hęc cogita : non est enim tibi opus absconditis.

 

 

 

In supervacuis operum tuorum ne fueris curiosus : plurima enim super sensum hominis ostensa sunt tibi.

16. Pro peccato matris : sive pro injuria quam a matre patienter tuleris.

17. Ędificabitur tibi : domus tua scilicet : res tuę constabilientur.

20. Quanto magnus es : major.

24. In supervacuis rebus : Gręc. in supervacuis operum tuorum : in illis operibus quę sunt supervacua. Vulgata planior. [65]

26. Multos quoque supplantavit suspicio illorum, et in vanitate detinuit sensus illorum.

27. Cor durum habebit male in novissimo : et qui amat periculum, in illo peribit.

28. Cor ingrediens duas vias, non habebit successus, et pravus corde in illis scandalizabitur.

29. Cor nequam gravabitur in doloribus, et peccator adjiciet ad peccandum.

30. Synagogę superborum non erit sanitas : frutex enim peccati radicabitur in illis, et non intelligetur.

31. Cor sapientis intelligitur in sapientia, et auris bona audiet cum omni concupiscentia sapientiam.

32. Sapiens cor et intelligibile abstinebit se a peccatis, et in operibus justitię successus habebit.

33. Ignem ardentem extinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis :

34. Et Deus prospector est ejus qui reddit gratiam : meminit ejus in posterum, et in tempore casus sui, inveniet firmamentum.

Multos enim implanavit suspicio ipsorum ; et cogitatio mala labefecit sensus illorum.

Et qui amat periculum, in illud incidet : cor durum habebit male in novissimis.

 

 

 

Cor durum gravabitur laboribus : et peccator adjiciet peccatum super peccata.

Obductioni superbi non est sanatio : frutex enim peccati radicavit in illo.

 

Cor sapientis cogitabit parabolam : et auris auditoris, desiderium sapientis.

 

 

 

 

 

Ignem ardentem extinguet aqua : et eleemosyna expiabit peccata.

 

Qui reddit gratias, commemoratur in posterum ; et in tempore casus sui, inveniet firmamentum.

26. Multos quoque : Gręc. multos enim : quę particulae ad antecedentia referunt. Supplantavit : Gręc. implanavit, decepit. Suspicio illorum : conjecturę de rebus maximis.

28. Scandalizabitur : offendet, cadet.

30. Synagogę, coetui superborum ; Gręc. ἐπαγωγὴ, immissis superbo calamitatibus, ut supra, ii, 2 ; quę sunt immedicabiles, Deo implacabiliter ulciscente.

31. Cor sapientis... in sapientia : Gręc. cogitabit parabolam : similitudines, quibus obvelata veritas, gratius et suavius postea elucescat- Auris bona : Gręc. auris audientis votum seu desiderium sapientis : sapiens cupit habere dociles auditores. Vide infra, xxv, 12.

34. Deus prospector est : Gręc. simpliciter : qui reddit gratias (sive beneficiorum memor) memorabitur in posterum, etc.

CAPUT IV.

Sequitur de adjuvandis pauperibus, usque ad 12. Sapientię utilitas : homines tentationibus probat, ad 23 ; prava verecundia, ad 32 ; peccata cui confitenda, 31 ; ne contra ictum fluvii, 32 ; pro justitia certa, 33 ; lingua pręceps : in domo ut leo, 34 ; beneficus, 35.

VERSIO VULGATA.

1. Fili, eleemosynam pauperis ne defraudes, et oculos tuos ne transvertas a paupere.

2. Animam esurientem ne despexeris, et non exasperes pauperem in inopia sua.

3. Cor inopis ne afflixeris, et non protrahas datum angustianti.

4. Rogationem contribulati ne abjicias, et non avertas faciem tuam ab egeno.

5. Ab inope ne avertas oculos tuos propter iram : et non relinquas quęrentibus tibi retro maledicere.

6. Maledicentis enim tibi in amaritudine animę exaudietur deprecatio illius : exaudiet autem eum qui fecit illum.

7. Congregationi pauperum affabilem te facito : et presbytero humilia animam tuam, et magnato humilia caput tuum.

8. Declina pauperi sine tristitia aurem tuam, et redde debitum tuum, et responde illi pacifica in mansuetudine ;

9. Libera eum qui injuriam patitur, de manu superbi : et non acide feras in anima tua.

10. In judicando esto pupillis misericors ut pater, et pro viro matri illorum :

11. Et eris tu velut filius Altissimi obediens, et miserebitur tui magis quam mater.

12. Sapientia filiis suis vitam inspirat : et suscipit inquirentes se, et pręibit in via justitię.

13. Et qui illam diligit, diligit vi-

SIXTINA VERSIO.

Fili, vitam pauperis ne [66] defraudes, et ne protrahas oculos egenos.

Animam esurientem ne contristes, et non exasperes virum in inopia sua.

Cor irritatum ne conturbes, et ne protrahas datum angustianti.

Rogationem tribulati ne abjicias, et ne avertas faciem tuam ab egeno.

Ab inope non avertas oculum : et ne relinquas locum homini, ut maledicat te.

 

Maledicentis enim tibi in amaritudine animę tuę, deprecationem ejus exaudiet is qui fecit illum.

Congregationi amabilem te facito : et magnati humilia caput tuum.

 

Inclina pauperi aurem tuam, et responde illi pacifica in mansuetudine.

 

Libera eum qui injuriam patitur, de manu injuriam inferentis : et non acedieris in judicando.

Esto pupillis ut pater, et pro viro matri illorum : et eris velut filius Altissimi, et diliget te magis mater tua.

 

 

 

Sapientia filios sibi exaltavit : et suscipit inquirentes se.

 

Qui diligit illam, diligit vitam :

1. Oculos tuos : Gręc. ne protrahas (in longum ducas) oculos egenos : ne egentes expectare facias.

3. Cor inopis : Gręc. irritatum, exacerbatum. Angustianti : Gręc. indigenti.

9. Superbi : Gręc. injuriam inferentis : non acide : acerbe : at Gręc. ne pusillo animo sis in judicando, quod Vulgat. ad seq. refert.

13. Complectentur (assequentur) placorem : placiditatem : tranquillitatem ejus : fruentur quiete quam dederit. [67]

tam : et qui vigilaverint ad illam, complectentur placorem ejus.

14. Qui tenuerint illam, vitam hęreditabunt : et quo introibit, benedicet Deus.

15. Qui serviunt ei, obsequentes erunt Sancto : et eos qui diligunt illam, diligit Deus.

16. Qui audit illam, judicabit gentes : et qui intuetur illam, permanebit confidens.

17. Si crediderit ei, hęreditabit illam, et erunt in confirmatione creaturę illius.

18. Quoniam in tentatione ambulat cum eo, et in primis eligit eum.

19. Timorem et metum, et probationem inducet super illum : et cruciabit illum in tribulatione doctrinę suę, donec tentet eum in cogitationibus suis, et credat animę illius.

20. Et firmabit illum, et iter adducet directum ad illum, et lętificabit illum.

21. Et denudabit absconsa sua illi : et thesaurizabit super illum scientiam, et intellectum justitię.

et qui mane vigilaverint ad illam, implebuntur lętitia.

Qui tenuerit illam, hęreditabit gloriam : et quocumque introibit, benedicet Dominus.

Qui servient ei, servient Sancto : et eos qui diligunt eam, diligit Dominus.

Qui audit illam, judicabit gentes : et qui ad illam accesserit, habitabit confidens.

Si credideris, hęreditabis illam, et in possessione erunt creaturę ipsius.

Quoniam oblique ambulat cum eo in primis :

 

Timorem autem et metum adducet super illum, et cruciabit illum, in disciplina sua ; donec credat animę illius, et tentet eum in justificationibus suis.

 

Et rursus redibit recta ad illum, et lętificabit illum, et denudabit absconsa sua.

15. Sancto : ipsi Deo.

17. Hęreditabit : possidebit. Erunt in confirmatione creaturę illius : fructus, proventus, ipsa ejus soboles consistet firmius.

18, 19. In tentatione... timorem et metum... donec tentet eum... et credat animę illius. His versibus id agit Ecclesiasticus, ne victi difficultatibus quę viam sapientię ineuntibus occurrunt, animis concidamus. Comparat autem sapientiam homini periclitanti amici fidem, neque arcana sua facile committenti, anteaquam caute probaverit : sic agit sapientia. In primis, ac primum quidem, initio : in tentatione ambulat cum illo : tentat hominem obsequentem sibi. Et eligit eum. Summo delectu utitur, neque cuivis obvio se tradit, sive, ut habet Gręcus, obliqui ambulat cum illo : quam lectionem firmant sequentia, ac maxime vers. 20. Oblique autem, hoc est, velut incerto pede ambulat cum amatore suo, nec statim illi fidit, seu mavis, amatorem suum quasi per anfractuosa et confragosa deducit, timoremque incutit, et diligenter probat, neque parcit cruciatibus quibus illum erudiat, donec probato et tentato ad extremum credat, et omnia arcana effundat in sinum : ut patebit vers. 21. Addit Gręc. et tentet eum in justificationibus suis, hoc est, et probet illum vere justum fuisse : sic Abraham, sic Jacob, sic Moyses, aliique nonnisi probati et difficultatibus exerciti, verę sapientię compotes facti sunt. Pergit :

20. Et iter adducet directum ad illum : hoc est, ducet illum per itinera recta, ut Sap., x, 10, atque ut hic habet Gręc. redibit recti via ad illum : non jam [68]

22. Si autem oberraverit, derelinquet eum, et tradet eum in manus inimici sui.

23. Fili, conserva tempus, et devita a malo.

24. Pro anima tua ne confundaris dicere verum.

25. Est enim confusio adducens peccatum : et est confusio adducens gloriam et gratiam.

26. Ne accipias faciem adversus faciem tuam, nec adversus animam tuam mendacium.

27. Ne reverearis proximum tuum in casu suo :

28. Nec retineas verbum in tempore salutis. Non abscondas sapientiam tuam in decore suo.

29. In lingua enim sapientia dignoscitur : et sensus, et scientia, et doctrina in verbo sensati, et firmamentum in operibus justitię.

30. Non contradicas verbo veritatis ullo modo, et de mendacio ineruditionis tuę confundere.

31. Non confundaris confiteri pec-

Si autem aberraverit, derelinquet eum, et tradet eum in manibus ruinę suę.

Conserva tempus, et devita a malo ; et pro anima tua ne confundaris.

 

Est enim confusio adducens peccatum ; et est confusio, gloria et gratia.

Ne accipias faciem adversus animam tuam, et ne reverearis in casum tuum.

 

 

Non retineas verbum in tempore salutis.

 

In sermone enim cognoscetur sapientia, et doctrina in verbo linguę.

 

 

Non contradicas veritati ; et de ineruditione tua confundere.

 

 

Ne confundaris confiteri peccata

oblique, ut vers. 18. Et lętificabit illum ; renudatis sapientię arcanis, ut habent sequentia : quarum rerum summa est Sap., iii, 5, ubi ait : Tentavit eos, et invenit illos dignos se.

22. Si autem oberraverit : clarius Gręc. aberraverit. Dixit quę eventura sint homini per calamitates probato : at eadem sapientia aberrantem deseret. Et tradet eum in manus inimici sui : Gręc. ruinę suę : notus hebraismus : omni ope destituet, ac certo dedet exitio.

23. Conserva tempus. Vide i, 28.

24. Pro anima tua : pro salute animae tuę. Aggreditur autem homines male verecundos, qui veritatem erubescunt.

25. Est confusio : est pudor bonus malusque, quorum causas aperit sequentibus.

26. Ne accipias faciem : sive personam : utrumque enim Gręc congruit. Ne sis personarum acceptor ; vel, noli judicare secundum externam speciem, quod est Joan., vii, 24 : Nolite judicare secundum faciem (sive speciem), sed rectum judicium judicate.

27. Ne reverearis. Ne te falsa reverentia prohibeat quominus proximum tuum errantem et cęcum candidis monitis a certa pernicie deterreas. Gręc. Ne reverearis in casum tuum, cum veritatem tacens, Ubi ipsi accersis exitium.

28. Non abscondas sapientiam tuam in decore suo : nempe in gravibus periculis, quo tempore decet maxime.

31. Ne subjicias te. Ita confitere peccata, ut non cuivis, sed sapientissimo cuique emendanda ac medicanda committas. [69]

cata tua : et ne subjicias te omni homini pro peccato.

32. Noli resistere contra faciem potentis, nec coneris contra ictum fluvii.

33. Pro justitia agonizare pro anima tua, et usque ad mortem certa pro justitia : et Deus expugnabit pro te inimicos tuos.

34. Noli citatus esse in lingua tua, et inutilis et remissus in operibus tuis.

35. Noli esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos, et opprimens subjectos tibi.

36. Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta.

tua ; nec coneris contra fluxum fluminis ; et non subjicias te homini stulto ; et ne accipias faciem potentis.

 

Usque ad mortem agonizare pro veritate : et Dominus Deus pugnabit pro te.

 

Noli asper esse in lingua tua, et inutilis et remissus in operibus tuis.

Noli esse sicut leo in domo tua, et arreptitius in domesticis tuis.

 

Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta.

32. Noli resistere : pro his Gręc. habet : Non subjicias te homini stulto, nec accipias faciem (seu personam) potentis.

33. Agonizare : velut in agone certa, proposito pręmio. Deus expugnabit : brevius Gręc. et Deus pugnabit pro te.

34. Noli citatus esse : pręceps : ταχὺς. Alii legunt, τραχὺς, violentus, asper. Alii, θρασὺς, confidens, temerarius : eodem sensu. Vulgata lectio planior et antiquior.

35. Evertens domesticos. Pręclare Gręc. (noli esse) arreptitius seu potius imaginosus, furens : φαντασιοκοπῶν : exagitatus phantasiis : cuiusmodi illa fuisse dicitur apud Terent. in Hecyr.

CAPUT V.

Divitiis ne confidas, 1, 2, 3, 10 ; de peccato statim expiando, 4 ad 10 ; levi animo et vario, ii ; firmo, 12 ; miti, 13 ; lingua, 14 ad fin.

VERSIO VULGATA.

1. Noli attendere ad possessiones iniquas, et ne dixeris : Est mihi sufficiens vita : nihil enim proderit in tempore vindictę et obductionis.

2. Ne sequaris in fortitudine tua concupiscentiam cordis tui :

SIXTINA VERSIO.

Noli attendere ad divitias tuas ; et ne dixeris : Sufficientes mihi sunt.

 

 

Ne sequaris animam tuam, et fortitudinem tuam, ut ambules in concupiscentiis cordis tui.

1. Obductionis. Vide supra, ii, 2.

2. In fortitudine tua. Ne viribus confisus sequaris concupiscentiam. Ne sequantur cogitationes suas et oculos, per res varias fornicantes. Num., xv, 39. [70]

3. Et ne dixeris : Quomodo potui ? aut quis me subjiciet propter facta mea ? Deus enim vindicans vindicabit.

4. Ne dixeris : Peccavi, et quid mihi accidit triste ? Altissimus enim est patiens redditor.

5. De propitiato peccato noli esse sine metu : neque adjicias peccatum super peccatum.

6. Et ne dicas : Miseratio Domini magna est, multitudinis peccatorum meorum miserebitur.

7. Misericordia enim et ira ab illo cito proximant : et in peccatores respicit ira illius.

8. Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem.

9. Subitο enim veniet ira' illius, et in tempore vindictę disperdet te.

10. Noli anxius esse in divitiis injustis : non enim proderunt tibi in die obductionis et vindictę.

11. Non ventiles te in omnem ventum, et non eas in omnem viam : sic enim omnis peccator probatur in duplici lingua.

12. Esto firmus in via Domini, et in veritate sensus tui et scientia : et prosequatur te verbum pacis et justitię.

13. Esto mansuetus ad audiendum verbum, ut intelligas ; et cum sapientia proferas responsum verum.

14. Si est tibi intellectus, responde proximo : sin autem, sit manus tua super os tuum, ne capiaris in verbo indisciplinato, et confundaris.

15. Honor et gloria in sermone

Et ne dixeris : Quis me subjiciet ? Dominus enim vindicans vindicabit te.

 

Ne dixeris : Peccavi, et quid mihi accidit ? Dominus enim est patiens.

De propitiatu noli esse sine metu, ut adjicias peccatum super peccata.

Et ne dicas : Miseratio ejus magna est ; multitudinis peccatorum meorum miserebitur.

Misericordia enim et ira ab illo ; et super peccatores requiescet ira illius.

Ne tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem : subitο enim egredietur ira Domini, et in tempore vindictę disperdet.

 

Noli attentus esse in divitiis injustis ; nihil enim adjuvaberis in die obductionis.

Non ventiles in omni vento, et non eas in omni via : sic peccator duplex lingua.

 

Esto firmus in intellectu tuo ; et unus sit sermo tuus.

 

 

Esto velox in auscultatione tua ; et in longanimitate profer responsum.

 

Si est tibi intellectus, responde proximo : sin autem, sit manus tua super os tuum.

 

 

Gloria et inhonoratio in ser-

3. Quomodo potui ? quanta potui ?

10. Noli anxius esse in divitiis injustis, comparandis, sive tuendis.

12. Esto firmus in via Domini. Vide Gręc.

14. Sin autem : sin minus.

15. Lingua imprudentis : Gręc. hominis, simpliciter. [71]

sensati : lingua vero imprudentis subversio est ipsius.

16. Non appelleris susurro : et lingua tua ne capiaris, et confundaris.

17. Super furem enim est confusio et pœnitentia, et denotatio pessima super bilinguem : susurratori autem odium, et inimicitia et contumelia.

18. Iustifica pusillum et magnum similiter.

mone ; et lingua hominis, subversio est illius.

Non appelleris susurro ; et lingua tua ne insidieris.

 

Super furem enim est confusio, et denotatio pessima super bilinguem.

 

 

 

In magno et in parvo non ignores.

18. Justifica, absolve, pusillum et magnum pariter : ęquo utrumque judicio : Gręc. in magno et in parvo non ignores : ne te in negotiis minutissima quęque fugiant.

CAPUT VI.

Sit firma amicitia, 1 ; superbi : de amicis comparandis, servandis, observandis, 5 ad 18 ; de sapientia, ejusque levi jugo, 18 ad finem : audiendi senes et docti, 35, 36.

VERSIO VULGATA.

1. Noli fieri pro amico inimicus proximo : improperium enim et contumeliam malus hęreditabit, et omnis peccator invidus et bilinguis.

2. Non te extollas in cogitatione animę tuę velut taurus : ne forte elidatur virtus tua per stultitiam,

3. Et folia tua comedat, et fructus tuos perdat, et relinquaris velut lignum aridum in eremo.

4. Anima enim nequam disperdet qui se habet, et in gaudium inimicis dat illum, et deducet in sortem impiorum.

5. Verbum dulce multiplicat amicos, et mitigat inimicos : et lingua eucharis in bono homine abundat.

SIXTINA VERSIO.

Et noli fieri pro amico inimicus ; nomen enim malum, confusionem et improperium hęreditabit. Sic peccator bilinguis.

Ne te extollas in cogitatione animę tuę, ne diripiatur, velut taurus, anima tua.

Folia tua comedes, et fructus tuos perdes, et relinques te velut lignum aridum.

Anima nequam disperdet eum qui se habet, et gaudium inimicorum faciet eum.

 

Guttur dulce multiplicabit amicos suos, et lingua beneloquens multiplicabit bonas salutationes.

1. Hęreditabit : possidebit. Omnis peccator : Gręc. simpliciter : Sic peccator bilinguis : supple, possidebit malum.

2. Virtus tua : Gręc. anima tua.

3. Et folia tua comedat : stulta superbia, de qua pręcedente : ne decorem simul remque amittas, nec tantum folia, verum etiam fructus.

5. Lingua eucharis : gratiosa : comiter loquens ; in bono homine abundabit. Vir bonus abundat verbis mitibus : Gręc. Lingua beneloquens (dulciloqua) multiplicabit bonas salutationes (multos salutatores, ac fausta imprecantes). [72]

6. Multi pacifici sint tibi, et consiliarius sit tibi unus de mille.

 

7. Si possides amicum, in tentatione posside eum, et ne facile credas ei.

8. Est enim amicus secundum tempus suum, et non permanebit in die tribulationis.

9. Et est amicus qui convertitur ad inimicitiam : et est amicus qui odium, et rixam, et convicia denudabit.

10. Est autem amicus socius mensę, et non permanebit in die necessitatis.

11. Amicus si permanserit fixus, erit tibi quasi coaequalis, et in domesticis tuis fiducialiter aget.

12. Si humiliaverit se contra te, et a facie tua absconderit se, unanimem habebis amicitiam bonam.

13. Ab inimicis tuis separare, et ab amicis tuis attende.

14. Amicus fidelis, protectio fortis : qui autem invenit illum, invenit thesaurum.

15. Amico fideli nulla est comparatio, et non est digna ponderatio auri et argenti contra bonitatem fidei illius.

16. Amicus fidelis, medicamentum vitę et immortalitatis : et qui metuunt Dominum, invenient illum.

Multi pacifici sint tibi : consiliarii autem tui sint unus de mille.

Si possides amicum, in tentatione posside eum, et non facile credas ei.

Est enim amicus in tempore suo, et non permanebit in die tribulationis tuę.

Et est amicus qui convertitur ad inimicitiam, et rixam opprobrii tui denudabit.

 

Et est amicus socius mensarum, et non permanebit in die necessitatis tuę.

Et in bonis tuis erit, tanquam tu, et in domesticis tuis fiducialiter aget.

Si humiliatus fueris, erit contra te, et a facie tua abscondet se.

 

 

Ab inimicis tuis separare : et ab amicis tuis attende.

Amicus fidelis, protectio fortis ; et qui invenit illum, invenit thesaurum.

Amico fideli nulla est comparatio, et non est pondus bonitati ejus.

 

Amicus fidelis, medicamentum vitę : et qui metuunt Dominum, invenient illum.

6. Multi pacifici : socii, convictores.

7. In tentatione posside amicum : nonnisi tentatum et probatum. Non facili : non cito, non temere, non statim, credas ei teipsum. Jesus non credebat semetipsum eis. Joan., ii, 24.

8. Secundum tempus suum : secundum rationes et utilitates suas.

9. Et rixam : Gręc. rixam opprobrii tui denudabit : quę iratus effuderis, nec amicum celandum putaris.

11. Amicus... quasi coęqualis : Gręc. in bonis tuis (rebus tuis florentibus) erit : (utetur ut suis) sicut tu. Et in domesticis tuis : in famulitio tuo : fiducialiter, cum imperio, aget.

12. Si humiliaverit se : Gręc. si humiliatus (dejectus) fueris, erit contra te, et a facie tua abscondet se (a te recedet).

13. Ab inimicis tuis separare : non affectu, sed convictu, ne te per calumniam prodant. Ab amicis attende : ne amittas eos : neu plus ęquo et sine ulla cautione credas. [73]

17. Qui timet Deum, ęque habebit amicitiam bonam : quoniam secundum illum erit amicus illius.

18. Fili, a juventute tua excipe doctrinam : et usque ad canos invenies sapientiam.

19. Quasi is qui arat et seminat, accede ad eam, et sustine bonos fructus illius.

20. In opere enim ipsius exiguum laborabis, et cit6 edes de generationibus illius.

21. Quam aspera est nimium sapientia indoctis hominibus ! et non permanebit in illa excors.

22. Quasi lapidis virtus probatio erit in illis, et non demorabuntur projicere illam.

23. Sapientia enim doctrinę secundum nomen est ejus, et non est multis manifesta : quibus autem cognita est, permanet usque ad conspectum Dei.

24. Audi, fili, et accipe consilium intellectus, et ne abjicias consilium meum.

25. Injice pedem tuum in compedes illius, et in torques illius collum tuum :

26. Subjice humerum tuum, et porta illam : et ne acedieris vinculis ejus.

27. In omni animo tuo accede ad

Qui timet Dominum, bonam habet amicitiam suam : quoniam secundum ipsum, sic et proximus ipsius.

Fili, a juventute tua excipe doctrinam ; et usque ad canos invenies sapientiam.

Quasi is qui arat et qui seminat, accede ad illam et sustine bonos fructus illius.

In operatione enim illius paululum laborabis ; et cito edes de generationibus illius.

Quoniam aspera est nimium indoctis, et non permanebit in illa excors.

Quasi lapis probationis fortis erit in illo, et non demorabitur projicere illam.

Sapientia enim secundum nomen suum est : et non est multis manifesta.

 

 

Audi, fili, et accipe sententiam meam, et ne abjicias consilium meum.

Et injice pedes tuos in compedes illius, et in torquem illius collum tuum.

Subjice numerum tuum, et porta illam : et ne acedieris vinculis illius.

In omni animo tuo accede ad

21. Excors : insanus, insensatus.

22. Quasi lapidis virtus : vide Gręc. Sensus autem est : Erit in insensato sapientia, quasi lapis gravis ei traditus ad explorandas vires, quem statim quasi pondere victus projiciet. Zach., xii, 3 : Ponam Jerusalem lapidem oneris cunctis populis.

23. Sapientia secundum nomen est ejus : Gręc. nomen suum : secundum famam suam est : talis est qualis esse memoratur, nempe abscondita, impervestigabilis : Sapientia enim ubi invenitur ? Job, xxviii, toto capite, et supra, i, 3.

25. Injice pedem tuum : 26. Subjice humerum. En vincla, en compedes, en jugum sapientię : hominemque totum, humeris, collo, pedibus, manibus, ejus vinculis illigatam, comprehensum, tentum : eoque magis liberum, quod justitię servum. Et ne acedieris : Gręc. graveris, defatigeris. [74]

illam, et in omni virtute tua conserva vias ejus.

28. Investiga illam, et manifestabitur tibi, et continens factus, ne derelinquas eam :

29. In novissimis enim invenies requiem in ea, et convertetur tibi in oblectationem.

30. Et erunt tibi compedes ejus in protectionem fortitudinis, et bases virtutis : et torques illius in stolam glorię.

31. Decor enim vitę est in illa, et vincula illius alligatura salutaris.

32. Stolam glorię indues eam, et coronam gratulationis superpones tibi.

33. Fili, si attenderis mihi, disces : et si accommodaveris animum tuum, sapiens eris.

34. Si inclinaveris aurem tuam, excipies doctrinam : et si dilexeris audire, sapiens eris.

33. In multitudine presbyterorum prudentium sta, et sapientię illorum ex corde conjungere, ut omnem narrationem Dei possis audire : et proverbia laudis non effugiant a te.

36. Et si videris sensatum, evigila ad eum, et gradus ostiorum illius exterat pes tuus.

37. Cogitatum tuum habe in pręceptis Dei, et in mandatis illius maxime assiduus esto : et ipse dabit tibi cor, et concupiscentia sapientię dabitur tibi.

illam, et in omni virtute tui conserva vias ejus.

Investiga, et quęre : et manifestabitur tibi ; et continens factus, ne derelinquas illam.

In novissimis enim invenies requiem ejus : et convertetur tibi in oblectationem.

Et erunt tibi compedes in protectionem fortitudinis, et torques illius in stolam glorię.

 

Decus enim aureum est in ei, et vincula illius, fila hyacinthina.

Stolam glorię indues eam, et coronam gratulationis impones tibi.

Si volueris, fili, disces : et si accommodaveris animum tuum, callidus eris.

Si dilexeris audire, excipies : et si inclinaveris aurem tuam, sapiens eris.

In multitudine presbyterorum sta ; et qui sapiens, ei conjungere : omnem narrationem divinam velis audire : et proverbia intellectus non effugiant te.

Si videris sensatum, evigila ad eum ; et gradus ostiorum illius exterat pes tuus.

Cogitatum tuum habe in pręceptis Domini, et in mandatis illius meditare semper. Ipse firmabit cor tuum : et concupiscentia sapientię tuę dabitur tibi.

28. Continens factus : Gręc. ejus possessor, compos, ἐγκρατὴς, quod et continentem et compotem sonat.

30. Et erunt tibi compedes. Initia quidem sapientię difficilia atque aspera cupiditatibus edomandis ; at jam edomitis ac sub jugum missis, omnia libertati et honori vertent.

31. Decor enim vitę : Gręc. decus aureum : sive mundus aureus in ea ; ornatus omnimodi. Alligatura salutaris : non qualis vinctis, sed qualis infirmis sanandis adhiberi solet : Gręc. nexus hyacinthus, qualem induere jussi Israelitae ad decorem. Num., xv, 38.

35. Presbyterorum : seniorum, senatorum.

[75]

CAPUT VII.

Malis mala, 1, 2, 3 ; ne quęras honores, 4, 6 ; munerum amplitudo non placat Deum 9 10 ; inspector Deus, 12 ; de calumniis et omni mendacio, 13, 14 ; agricultura, 16 ; amicus 20 ; bonus paterfamilias servis, mercenariis, liberis, uxori, jumentis etiam, parentibus sacerdotibus amicis, egenis consulit, ac novissima cogitat, 21, etc., ad fin.

VERSIO VULGATA.

1. Noli facere mala, et non te apprehendent.

2. Discede ab iniquo, et deficient mala abs te.

3. Fili, non semines mala in sulcis injustitię, et non metes ea in septuplum.

4. Noli quęrere a Domino ducatum, neque a rege cathedram honoris.

5. Non te iustifices ante Deum, quoniam agnitor cordis ipse est : et penes regem noli velle videri sapiens.

6. Noli quęrere fieri iudex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates : ne forte extimescas faciem potentis, et ponas scandalum in ęquitate tua.

7. Non pecces in multitudinem civitatis, nec te immittas in populum :

8. Neque alliges duplicia peccata : nec enim in uno eris immunis.

9. Noli esse pusillanimis in animo tuo.

10. Exorare et facere eleemosynam ne despicias.

11. Ne dicas : In multitudine munerum meorum respiciet Deus, et offerente me Deo altissimo, munera mea suscipiet.

SIXTINA VERSIO.

Noli facere mala : et non te apprehendet malum.

Discede ab iniquo ; et declinabit a te.

Fili, non semines in sulcis iniustitię : et non metes eos in septuplum.

Noli quęrere a Domino ducatum, neque a rege cathedram honoris.

 

Non te justifices ante Dominum : et penes regem noli velle videri sapiens.

 

Noli quęrere fieri judex ; ne forte non possis auferre iniquitates : ne forte extimescas faciem potentis : et ponas scandalum in rectitudine tua.

Non pecces in multitudinem civitatis ; nec te dimittas in turbam.

Non alliges bis peccatum : in uno enim non eris immunis.

 

Noli esse pusillanimis in oratione tua : et eleemosynam facere ne despicias.

 

Ne dicas : In multitudinem munerum meorum respiciet, et offerente me Deo altissimo, suscipiet.

3. Et non metes : ut non metas, etc.

8. Duplicia peccata : et tua scilicet, et aliena : Gręc. ne alliges bis peccatum, iterando et assuescendo, quod sequenti congruit.

9. In animo tuo : Gręc. in precatione tua : ne vilia et caduca a Domino petas, neque a magno parva, sed magna, ut Salomon sapientiam.[76]

12. Non irrideas hominem in amaritudine animę : est enim qui humiliat et exaltat circumspector Deus.

13. Noli arare mendacium adversus fratrem tuum : neque in amicum similiter facias.

14. Noli velle mentiri omne mendacium : assiduitas enim illius non est bona.

15. Noli verbosus esse in multitudine presbyterorum : et non iteres verbum in oratione tua.

16. Non oderis laboriosa opera, et rusticationem creatam ab Altissimo.

17. Non te reputes in multitudine indisciplinatorum.

18. Memento irę, quoniam non tardabit.

19. Humilia valde spiritum tuum : quoniam vindicta carnis impii, ignis et vermis.

20. Noli pręvaricari in amicum pecuniam differentem, neque fratrem clarissimum auro spreveris.

21. Noli discedere a muliere sensata et bona, quam sortitus es in timore Domini : gratia enim verecundię illius super aurum.

22. Non lędas servum in veritate operantem, neque mercenarium dantem animam suam.

23. Servus sensatus sit tibi dilec-

Ne irrideas hominem, qui sit in amaritudine animę suę : est enim qui humiliat, et qui exaltat.

 

Noli arare mendacium adversus fratrem tuum ; neque in amicum similiter facias.

Noli velle mentiri omne mendacium : assiduitas enim illius non in bonum.

Noli verbosus esse in multitudine presbyterorum ; et non iteres verbum in oratione tua.

 

Non oderis laboriosam operationem et rusticationem creatam ab Altissimo.

Non te computes in multitudine peccatorum.

Humilia valde spiritum tuum : memento quoniam ira non tardabit : quoniam vindicta impii, ignis et vermis.

 

Ne commutes amicum propter indifferens, neque fratrem germanum in auro Suphir.

 

Noli discedere a muliere sensata et bona : gratia enim ejus super aurum.

 

Non lędas servum in veritate operantem, neque mercenarium dantem animam suam.

Servum sensatum diligat ani-

13. Arare mendacium : ne mendacia studiose velut sulcos producas, hic autem prohibet calumniam. At postea :

14. Omne mendacium. Neque modo calumniam vites, verum etiam quodcumque mendacii genus. Assiduitas illius non est bona : quo sensu infra, ix, 4, cum saltatrice ne assiduus sis : indicat autem, ubi semel admiseris, facile in consuetudinem trahi.

15. Presbyterorum : seniorum, qui potius audiendi. Non iteres verbum in oratione (precatione) tua. Ne sis multiloquus : qualem arguit Christus, Matth., vi, 7.

19. Ignis et vermis : vide Marc., ix, 43.

20. Amicum pecuniam differentem : tardantem reddere. Auro : propter aurum. At Gręc. ne commutes amicum propter indifferens : qua voce etiam Cicero utitur, gręca phrasi pulcherrima : Propter fortunas ac rem, qua ad bonum malumve uti possis. [77]

tus quasi anima tua : non defraudes illum libertate, neque inopem derelinquas illum.

24. Pecora tibi sunt ? attende illis : et si sunt utilia, perseverent apud te.

25. Filii tibi sunt ? erudi illos, et curva illos a pueritia illorum.

26. Filię tibi sunt ? serva corpus illarum, et non ostendas hilarem faciem tuam ad illas.

27. Trade filiam, et grande opus feceris, et homini sensato da illam.

28. Mulier si est tibi secundum animam tuam, non projicias illam : et odibili non credas te. In toto corde tuo

29. Honora patrem tuum, et gemitus matris tuę ne obliviscaris :

30. Memento quoniam nisi per illos natus non fuisses : et retribue illis, quomodo et illi tibi.

31. In tota anima tua time Dominum, et sacerdotes illius sanctifica.

32. In omni virtute tua dilige eum qui te fecit : et ministros ejus ne derelinquas.

33. Honora Deum ex tota anima tua, et honorifica sacerdotes, et propurga te cum brachiis.

34. Da illis partem, sicut mandatum est tibi, primitiarum et purgationis : et de negligenda tua purga te cum paucis.

35. Datum brachiorum tuorum, et sacrificium sanctificationis offeres Domino, et initia sanctorum :

ma tua : non defraudes illum libertate.

 

Pecora tibi sunt ? attende illis ; et si sunt tibi utilia, perseverent apud te.

Filii tibi sunt ? erudi illos, et curva a pueritia collum eorum.

Filię tibi sunt ? serva corpus earum : et ne ostendas hilarem faciem tuam ad illas.

Trade filiam, et grande opus feceris : et homini sensato da illam.

Mulier est tibi secundum animam ? ne projicias eam.

In toto corde honora patrem tuum ; et gemitus matris non obliviscaris.

 

 

Memento quia per eos natus es : et quid retribues illis, quomodo illi tibi ?

In tota anima tua time Dominum ; et sacerdotes illius suspice.

In tota virtute dilige eum qui te fecit ; et ministros ejus non derelinquas.

Time Dominum, et honorifica sacerdotem :

 

Et da illi partem, sicut mandatum est tibi, primitias, et pro delicto,

 

 

Et datum brachiorum, et sacrificium sanctificationis, et primitias sanctorum :

31. Sacerdotes illius sanctifica : Gręc. suspice, admirare.

33. Propurga te cum brachiis : oblatis frugibus tuo opere comparatis. Vide 35.

34. Purgationis : Gręc. pro delicto : supple, hostium : hebraismus : de negligentia : alia versio : purga te cum paucis : exiguis muneribus magna peccata redime.

35. Initia, seu primitias sanctorum : sancta vocantur, quę Domino consecrata. [78]

36. Et pauperi porrige manum tuam, ut perficiatur propitiatio et benedictio tua.

37. Gratia dati in conspectu omnis viventis : et mortuo non prohibeas gratiam.

38. Non desis plorantibus in consolatione, et cum lugentibus ambula.

39. Non te pigeat visitare infirmum : ex his enim in dilectione firmaberis.

40. In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in ęternum non peccabis.

Et pauperi porrige manum tuam ; ut perficiatur benedictio tua.

Gratia datus in conspectu omnis viventis : et in mortuo ne prohibeas gratiam.

 

Non desis plorantibus, et cum lugentibus luge.

 

Ne pigriteris visitare ęgrotum : ex his enim diligeris.

 

In omnibus verbis tuis memorare novissima tua ; et in ęternum non peccabis.

37. Et mortuo non prohibeas gratiam : dona pro ipsis oblata, ut actum est II Mach., xii, 43, aut munera sepulturę, aliaque ad mortuorum memoriam ; 39. In dilectione firmaberis : Gręc. diligeris.

CAPUT VIII.

Cum quoque ut agendum : cum divitibus : cum indoctis : cum violentis, etc. Ne spernas peccatorem resipiscentem ; ne lęteris de morte inimici, 8 ; audi seniores, 9 et seqq.

VERSIO VULGATA.

1. Non litiges cum homine potente, ne forte incidas in manus illius.

2. Non contendas cum viro locuplete, ne forte contra te constituat litem tibi.

3. Multos enim perdidit aurum et argentum, et usque ad cor regum extendit et convertit.

4. Non litiges cum homine linguato : et non strues in ignem illius ligna.

3. Non communices homini indocto, ne male de progenie tua loquatur.

6. Ne despicias hominem averten-

SIXTINA VERSIO.

Non litiges cum homine potente ; ne forte incidas in manus illius.

 

Non contendas cum viro locuplete ; ne forte statuat contra te pondus.

Multos enim perdidit aurum, et corda regum fecit declinare.

 

Non litiges cum homine linguoso, et non struas super ignem illius ligna.

Ne colludas cum indocto ; ne inhonorentur majores tui.

 

Non improperes homini aver-

2. Ne contra te : Gręc ne tibi prœponderet.

3. Convertit : Gręc. declinare fecit.

5. Non communices : Gręc. ne colludas. Ne male de progenie tua : de genere tuo. Imperitus enim de te tuisque quidvis effutiverit. [79]

tem se a peccato, neque improperes ei : memento quoniam omnes in correptione sumus.

7. Ne spernas hominem in sua senectute : etenim ex nobis senescunt.

8. Noli de mortuo inimico tuo gaudere : sciens quoniam omnes morimur, et in gaudium nolumus venire.

9. Ne despicias narrationem presbyterorum sapientium, et in proverbiis eorum conversare.

10. Ab ipsis enim disces sapientiam, et doctrinam intellectus, et servire magnatis sine querela.

11. Non te prętereat narratio seniorum : ipsi enim didicerunt a patribus suis.

12. Quoniam ab ipsis disces intellectum, et in tempore necessitatis dare responsum.

13. Non incendas carbones peccatorum arguens eos : et ne incendaris flamma ignis peccatorum illorum.

14. Ne contra faciem stes contumeliosi, ne sedeat quasi insidiator ori tuo.

15. Noli fœnerari homini fortiori te : quod si fœneraveris, quasi perditum habe.

16. Non spondeas super virtutem tuam : quod si spoponderis, quasi restituens cogita.

17. Non judices contra judicem : quoniam secundum quod justum est judicat.

18. Cum audace non eas in via, ne forte gravet mala sua in te : ipse enim secundum voluntatem suam vadit, et simul cum stultitia illius peries.

19. Cum iracundo non facies rixam,

tenti se a peccato : memento quoniam omnes in correptionibus sumus.

 

Ne spernas hominem in sua senectute : etenim ex nobis senescunt.

Noli de mortuo gaudere : memento quoniam omnes morimur.

 

Ne despicias narrationem sapientum ; et in proverbiis eorum conversare.

Ab ipsis enim disces doctrinam, et servire magnatis.

 

 

Non te prętereat narratio seniorum : et ipsi enim didicerunt a patribus tuis :

Quoniam ab ipsis disces intellectum, et in tempore necessitatis dare responsum.

Non incendas carbones peccatoris, ne incendaris in igne flammę illius.

 

Ne contra faciem stes contumeliosi ; ne insideat, quasi insidiator, ori tuo.

Noli fœnerari homini fortiori te : quod si fœneraveris, quasi perditum habe.

Non spondeas super virtutem tuam : quod si spoponderis, quasi persoluturus, cogita.

Ne litiges cum judice : quoniam secundum existimationem ejus judicabunt ei.

Cum audace ne eas in via, ne gravetur contra te. Ipse enim secundum voluntatem suam faciet ; et simul cum stultitia illius peries.

Cum iracundo ne facias rixam,

6. In correptione sumus : correptioni obnoxii.

18. Ne gravet mala sua in te : Gręc. ne gravis tibi sit. Ipse enim secundum voluntatem suam vadit : Gręc. faciet ; neque sana consilia audiet. [80]

et cum audace non eas in desertum : quoniam quasi nihil est ante illum sanguis, et ubi non est adjutorium, elidet te.

20. Cum fatuis consilium non habeas : non enim poterunt diligere, nisi quę eis placent.

21. Coram extraneo ne facias consilium ; nescis enim quid pariet.

22. Non omni homini cor tuum manifestes : ne forte inferat tibi gratiam falsam, et convicietur tibi.

et cum illo ne eas per desertum : quoniam quasi nihil est ante illum sanguis ; et ubi non est adjutorium, elidet te.

Cum fatuo consilium non habeas : non enim poterit verbum celare.

Coram extraneo non facias occultum : nescis enim quid pariet.

Non omni homini cor tuum manifestes : et non referat tibi gratiam.

20. Non enim poterunt diligere. Vide Gręc.

21. Coram extraneo : viro parum noto. Consilium. Vide Gręc.

CAPUT IX.

De uxore et mulieribus, usque ad 14 ; de amicis, 14, 15 ; peccatorum gloria, 16, 17 ; cura principibus parce : explora proximum, 21 ; qui convivae adhibendi : qui sermones, 22, 23 ; effutitor, 25.

VERSIO VULGATA.

1. Non zeles mulierem sinus tui, ne ostendat super te malitiam doctrinę nequam.

2. Non des mulieri potestatem animę tuę, ne ingrediatur in virtutem tuam, et confundaris.

3. Ne respicias mulierem multivolam : ne forte incidas in laqueos illius.

4. Cum saltatrice ne assiduus sis, nec audias illam : ne forte pereas in efficacia illius.

5. Virginem ne conspicias, ne forte

SIXTINA VERSIO.

Non zeles mulierem sinus tui : neque doceas super te doctrinam nequam.

Non des mulieri animam tuam, ut ascendat ipsa super virtutem tuam.

Ne respicias mulierem multivolam ; ne forte incidas in laqueos illius.

Cum psaltrice ne assiduus sis ; ne forte capiaris in tentationibus ejus.

Virginem ne aspicias ; ne forte

1. Ne ostendat super te : tuis suspicionibus facta astutior, et ad ultionem prompta : Gręc. neque doceas super te doctrinam nequam : zelando, suspicando, metuendo, ad prava quęque consilia adiges.

3. Ne respicias mulierem multivolam : cupidam, libidinosam : ex earum genere quas Paulus ait duci variis desideriis. II Tim., iii, 6. Gręc. clare : ne occurras mulieri meretricii habitus.

4. Cum saltatrice : seu psaltrice. His enim artibus homines quam facile inescari soleant, experientia docet. In efficacia : Gręc. conatibus ; sive ut alii legunt, studiis.

5. In decore : Gręc. ἐν ἐπιτιμίοις : quod sonat pœnas : sensus autem est : Ne te [81]

scandalizeris in decore illius.

6. Ne des fornicariis animam tuam in ullo : ne perdas te, et hęreditatem tuam.

7. Noli circumspicere in vicis civitatis, nec oberraveris in plateis illius.

8. Averte faciem tuam a muliere compta, et ne circumspicias speciem alienam :

9. Propter speciem mulieris multi perierunt ; et ex hoc concupiscentia quasi ignis exardescit.

10. Omnis mulier, quę est fornicaria, quasi stercus in via conculcabitur.

11. Speciem mulieris alienę multi admirati, reprobi facti sunt : colloquium enim illius quasi ignis exardescit.

12. Cum aliena muliere ne sedeas omninο, nec accumbas cum eα super cubitum :

13. Et non alterceris cum illa in vino, ne forte declinet cor tuum in illam, et sanguine tuo labaris in perditionem.

14. Ne derelinquas amicum antiquum : novus enim non erit similis illi.

15. Vinum novum, amicus novus : veterascet, et cum suavitate bibes illud.

16. Non zeles gloriam, et opes peccatoris : non enim scis quę futura sit illius subversio.

17. Non placeat tibi injuria injus-

scandalizeris in decoribus ejus.

Ne des fornicariis animam tuam ; ne perdas hęreditatem tuam.

 

Noli circumspicere in vicis civitatis, nec oberraveris in desertis illius.

Averte oculum a muliere formosa, et ne circumspicias speciem alienam.

Propter speciem mulieris multi aberraverunt ; et ex hoc concupiscentia, quasi ignis, exardescit.

 

 

 

 

 

 

 

Cum aliena muliere non sedeas omnino, neque agites convivia cum illa in vino :

Ne forte declinet cor tuum in illam, et spiritu tuo labaris in perditionem.

 

Ne derelinquas amicum antiquum : novus enim non est similis illi.

Vinum novum, amicus novus : si inveteraverit, cum suavitate bibes illud.

Non zeles gloriam peccatoris : non enim scis quę sit illius subversio.

Non bene sentias de benepla-

illa male mulctet : ne ex amore ejus malum incumbat tibi. Alii legendum suspicantur, ἐν ἐπιθυμίαις, in concupiscentiis ejus : quod planius.

7. Noli circumspicere : ut faciunt, qui et capere et capi quęrunt : recte Grot. venatores formarum. In plateis : Gręc. in desertis : in locis minus habitatis : male sagacem hominem notat, qui undecumque quęrit quo pereat, sive in notis quadriviis, sive in occultis desertisque angulis.

13. Non alterceris. Vide Gręc.

16. Quę futura sit illius subversio : Gręc. καταστροφὴ, finis, exitus : quanquam ea vox subversionem, ac perversitatem sonat. II Tim., ii, 14. [82]

torum, sciens quoniam usque ad inferos non placebit impius.

 

18. Longe abesto ab homine potestatem habente occidendi ; et non suspicaberis timorem mortis.

19. Et si accesseris ad illum, noli aliquid committere ; ne forte auferat vitam tuam.

20. Communionem mortis scito : quoniam in medio laqueorum ingredieris, et super dolentium arma ambulabis.

21. Secundum virtutem tuam cave te a proximo tuo, et cum sapientibus et prudentibus tracta.

22. Viri justi sint tibi convivę, et in timore Dei sit tibi gloriatio.

23. Et in sensu sit tibi cogitatus Dei, et omnis enarratio tua in pręceptis Altissimi.

24. In manu artificum opera laudabuntur, et princeps populi in sapientia sermonis sui ; in sensu vero seniorum verbum.

25. Terribilis est in civitate sua homo linguosus : et temerarius in verbo suo odibilis erit.

cito impiorum : memento quoniam usque ad inferos non justificabuntur.

Longe abesto ab homine potestatem habente occidendi : et non suspicaberis timorem mortis.

Et si accesseris, noli delinquere : ne auferat vitam tuam.

 

Scito quoniam in medio laqueorum ingrederis, et super pinnacula civitatum ambulas.

 

Secundum virtutem tuam conjecta de proximis : et cum sapientibus consulta.

Viri justi sint tibi convivę : et in timore Domini sit gloriatio tua.

Cum intelligentibus sit collocutio tua, et omnis enarratio tua in lege Altissimi.

In manu artificum, opus laudabitur : et princeps populi sapiens in sermone suo.

 

Terribilis in civitate sua homo linguosus : et temerarius in verbo suo odibilis erit.

17. Usque ad inferos non placebit : ante mortem dabit pœnas : cui consentit Gręc.

18. longe abesto. Hac parabola docet parce ac modeste utendum potentiorum consuetudine.

20. Super dolentium (sive iratorum) arma (expedita scilicet exacutaque) ambulabis : Gręc. super pinnacula civitatum : pari ubique periculo.

21. Cave a proximo : explora proximum : Gręc. fac conjecturam de proximo.

CAPUT X.

De regnis, divitibus ac magistratibus, ad 29 ; parcendum inimicis, 6, 9, 10 ; superbia, 14, 15, 21, 22 ; eversio regnorum et gentium, 26 et seqq. ; pauperes et divites, 25, 26 ; operarius, jactator, 29, 30 ; peccatum, 32 ; vera gloria, 33.

VERSIO VULGATA.

1. Judex sapiens judicabit popu-

SIXTINA VERSIO.

Judex sapiens erudiet populum

[83]

lum suum, et principatus sensati stabilis erit.

2. Secundum judicem populi, sic et ministri ejus : et qualis rector est civitatis, tales et inhabitantes in ea.

3. Rex insipiens perdet populum suum : et civitates inhabitabuntur per sensum potentium.

4. In manu Dei potestas terrę : et utilem rectorem suscitabit in tempus super illam.

5. In manu Dei prosperitas hominis, et super faciem scribę imponet honorem suum.

6. Omnis injurię proximi ne memineris, et nihil agas in operibus injuri

7. Odibilis coram Deo est et hominibus superbia : et execrabilis omnis iniquitas gentium.

8. Regnum a gente in gentem transfertur propter injustitias et injurias, et contumelias, et diversos dolos.

9. Avaro autem nihil est scelestius. Quid superbit terra et cinis ?

10. Nihil est iniquius quam amare pecuniam : hic enim et animam suam venalem habet : quoniam in vita sua projecit intima sua.

11. Omnis potentatus brevis vita.

Languor prolixior gravat medicum.

12. Brevem languorem pręcidit

suum : et principatus sensati ordinatus erit.

Secundum judicem populi sui, sic et ministri ejus : et qualis rector est civitatis, tales omnes inhabitantes in ea.

Rex insipiens perdet populum suum : et civitas habitabitur per sensum potentium.

In manu Domini potestas terrę : et utilem suscitabit in tempus super illam.

In manu Domini prosperitas hominis ; et super personam scribę imponet gloriam ipsius.

In omni injuria ne succenseas proximo ; et nihil agas in operibus contumelię.

Odibilis coram Domino est et hominibus superbia : et ex utrisque delinquet injusta.

 

Regnum a gente in gentem transfertur propter iniustitias, et contumelias, et pecunias.

 

Quid superbit terra et cinis ? quoniam in vita projecit intima ejus.

 

 

 

 

 

 

 

 

In prolixum languorem cavil-

1. Stabilis erit : Gręc. ordinatus, unde stabilitas.

5. Scribę : docti.

7. Et execrabilis : Gręc. et ex utrisque delinquet injusta : sive ut alii codices : ex utrisque delictum injustitię : utrumque injustum est : odiosum esse Deo ; odiosum hominibus.

9, 10. Avaro nihil scelestius. Quid superbit... nihil est iniquius.. hic enim et animam suam venalem habet ; quoniam ix vita sua projecit intima sua : viscera sua ; adeo tenax pecunię, ut cum aliquid elargiri cogitur, quasi extrahi sibi putet viscera : vel, dum defraudat genium, vivus intestina ipsamque animam projicit. Variant Gręci codices : et quidem quę de avaro habet Vulgata, in Sixtina exciderunt, nimis interrupto sensu ; eaque ex optimis codicibus supplevimus : qui etiam pro ιψα, projeci, quod habet Vulgatus, habent, projecerunt, ῥιψαν ; porrο Vulgata legit ἔῤιψε, projecit.

12. Brevem languorem pręcidit medicus. Multa hic perturbatio ex variis [84] lectio-

medicus : sic et rex hodie est, et cras morietur.

13. Cum enim morietur homo, hęreditabit serpentes, et bestias, et vermes.

14. Initium superbię hominis, apostatare a Deo :

15. Quoniam ab eo, qui fecit illum, recessit cor ejus : quoniam initium omnis peccati est superbia : qui tenuerit illam, adimplebitur maledictis, et subvertet eum in finem.

16. Propterea exhonoravit Dominus conventus malorum, et destruxit eos usque in finem.

17. Sedes ducum superborum destruxit Deus, et sedere fecit mites pro eis.

18. Radices gentium superbarum arefecit Deus, et plantabit humiles ex ipsis gentibus.

19. Terras gentium evertit Dominus, et perdidit eas usque ad fundamentum.

20. Arefecit ex ipsis, et disperdidit eos, et cessare fecit memoriam eorum a terra.

21. Memoriam superborum perdidit Deus, et reliquit memoriam humilium sensu.

latur : et rex hodie est, et cras morietur.

Cum enim morietur homo, hęreditabit serpentes, et bestias, et vermes.

Initium superbię hominis, cum apostatavit a Deo,

Et ab eo, qui fecit eum, recessit cor ejus. Quoniam principium superbię, peccatum ; et qui tenuerit eam, profundet abominationem.

 

Propter hoc incredibiles fecit Dominus obductiones, et destruxit eos in finem.

Sedes ducum destruxit Dominus, et sedere fecit mites pro eis.

 

Radices gentium evulsit Dominus, et plantavit humiles pro eis.

Terras gentium evertit Dominus, perdidit eas usque ad fundamenta terrę.

Arefecit ex ipsis, et disperdidit eos, et cessare fecit memoriam eorum a terra.

nibus. Vulgatus enim legit μικρὸν, parvum seu brevem, quod Gręc. μακρὸν, longum. Variant etiam Gręci codices. Sixtinus enim habet, σκώπτει, illudit, irridet, cavillatur. Alii optimi codices, κόπτει, incidit, pręcidit, quod legit Vulgatus. Sixtinus etiam codex omittit vocem illam, sine qua, pendet sensus (medicus) quam et Vulgata, et optimi illi habent codices. Sensus ergo est : Prolixum morbum pręcidit medicus secando et urendo : sic et rex : sic qui rex hodie est, cras morietur : sic a Deo optimo medico confestim tollitur rex (malus) curandis citius reipublicę malis. Ex aliis lectionibus vix ac ne vix quidem sensum bonum ex-sculpseris.

14. Apostatare : abscedere cum prstervia. Hoc autem et seqq. usque ad vers. 21, videntur alludere ad Chananęas gentes, crudeles, impias ; quę cum adversus Deum superbire, ejusque cultum ac memoriam abjicere coepissent, exinde in abominanda vers. 15, hoc est, in omne facinus proruerunt, cesseruntque Israelitis mitioribus, et Dei cultoribus, 17, 18 et seqq.

16. Exhonoravit Dominus conventus : civitates, coetus : at Gręc. propterea Dominus incredibiles (verti etiam potest) manifestissimas calamitates induxit : παρεδόξασε, manifestavit : sive pręter opinionem invexit : unde paradoxa, incredibilia, inopina. Et destruxit eos in finem : nempe qui sectantur superbiam. [85]

22. Non est creata hominibus superbia : neque iracundia nationi mulierum.

23. Semen hominum honorabitur hoc, quod timet Deum : semen autem hoc exhonorabitur, quod pręterit mandata Domini.

 

 

 

24. In medio fratrum rector illorum in honore : et qui timent Dominum, erunt in oculis illius.

25. Gloria divitum, honoratorum, et pauperum, timor Dei est.

26. Noli despicere hominem justum pauperem : et noli magnificare virum peccatorem divitem.

27. Magnus, et judex, et potens est in honore : et non est major illo qui timet Deum.

 

28. Servo sensato liberi servient : et vir prudens et disciplinatus non murmurabit correptus, et inscius non honorabitur.

29. Noli extollere te in faciendo opere tuo, et noli cunctari in tempore angustię.

Non est creata hominibus superbia ; neque ira furoris generationibus mulierum.

Semen honoratum quale ? Semen hominis. Semen honoratum quale ? Ii qui timent Dominum. Semen inhonoratum quale ? Semen hominis. Semen inhonoratum quale ? Qui praetereunt mandata.

In medio fratrum rector illorum in honore : et qui timent Dominum, in oculis illius.

Dives, et honoratus, et pauper, gloriatio eorum, timor Domini.

Non justum est despicere pauperem sensatum ; et non decet magnificare hominem peccatorem.

Magnus, et judex, et potens honorificabitur : et non est eorum aliquis major illo qui timet Dominum.

Servo sapienti liberi servient : et vir prudens non murmurabit.

 

 

Noli excusando cunctari in faciendo opere tuo : et noli te extollere in tempore angustię tuę.

22. Nationi (filiis, atque, ut habet Gręcus, generationibus) mulierum : docet autem animantes quasdam velut ad superbiam natas, alias ad crudelitatem et iram : filios vero mulierum, homines ad modestiam et mansuetudinem natura esse compositos.

24. In medio fratrum. Primogenitus quadam ętatis pręrogativa velut rector fratrum habetur. Judęi quoque cives suos appellabant fratres, ex eodem Abrahami sanguine ortos. Sensus ergo sit : Quali honore est vel inter fratres primogenitus, vel rex inter cives fraterna charitate coniunctos, tali honore Deus dignatur justos : quod congruit vers. 27. Hic habet Complutensis : Timor Domini imperia servat : evertit autem inclementia (sive asperitas, atque acerbitas) et superbia. In oculis illius : quippe quos respiciat ac velut in oculis gerat.

27. Magnus, et judex... et non est major illo : Gręc. planius : Et non est aliquis horum major illo qui timet Deum.

28. Correptus, et inscius : qui etiam emendatus, inscius manet : non honorabitur : utpote immedicabili imperitia.

29. Noli extollere te : Gręc. Noli sapientem agere in faciendo opere : noli ratiocinari multum, cum opus facto est ; noli sapientię specie comminisci vanas tergiversandi causas. [86]

30. Melior est qui operatur, et abundat in omnibus, quam qui gloriatur, et eget pane.

31. Fili, in mansuetudine serva animam tuam, et da illi honorem secundum meritum suum.

32. Peccantem in animam suam quis justificabit ? et quis honorificabit exhonorantem animam suam ?

33. Pauper gloriatur per disciplinam et timorem suum : et est homo qui honorificatur propter substantiam suam.

34. Qui autem gloriatur in paupertate, quanto magis in substantia ? et qui gloriatur in substantia, paupertatem vereatur.

Melior est, qui operatur in omnibus, quam qui ambulat, aut gloriatur, et eget pane.

Fili, in mansuetudine glorifica animam tuam : et da illi honorem secundum meritum ejus.

Peccantem in animam suam quis justificabit ? et quis honorabit exhonorantem vitam suam ?

 

Pauper honorificatur per scientiam suam : et dives honorificatur propter substantiam suam.

Qui autem glorificatur in paupertate, quanto magis in substantia ? et qui est inglorius in substantia, quanto magis in paupertate ?

33. Pauper gloriatur : Gręc. honoratur : per disciplinam, doctrinam, suam ; et est homo qui : Gręc. dives autem honoratur propter substantiam, alter insito, alter advectitio et emendicata bono.

34. Qui autem : qui cum pauper sit, superbit, quanto superbiret magis, si valeret opibus ? vel, quod magis Gręco congruit : qui etiam pauper honoratur, quanto honori esset si valeret opibus ? et qui inglorius est, etiam dives, quanto magis, si inops esset ?

CAPUT XI.

Non temere judicandum, neque ex specie, 2 usque ad 9 ; ardeliones, sive pluribus rebus intenti, ad 12 ; ditescere cupientes, 18, 19, 20 ; inflati rebus secundis, 2S et seqq. ; calamitates : ne ante mortem laudaveris, 30 ; cave ab extraneo et ignoto, 31, ad finem.

VERSIO VULGATA.

1. Sapientia humiliati exaltabit caput illius, et in medio magnatorum consedere illum faciet.

2. Non laudes virum in specie sua, neque spernas hominem in visu suo.

3. Brevis in volatilibus est apis, et initium dulcoris habet fructus illius.

SIXTINA VERSIO.

Sapientia humiliati exaltavit caput, et in medio magnatorum consedere illum faciet.

 

Non laudes virum in specie sua : neque spernas hominem in visu suo.

Brevis in volatilibus apis : et principium dulcorum, fructus ejus.

1. Humiliati : humilis conditionis viri.

3. Brevis : exigua : est apis ; exemplum minimae rei, quę virtute pręstet. Initium dulcoris : principium, seu principatus dulcedinis : summa et pręstantissima dulcedinum. [87]

In circumjectione vestimentorum ne glorieris ; nec in die honoris extollaris : quoniam mirabilia opera Domini, et absconsa opera illius in hominibus.

Multi tyranni sederunt in solo ; et insuspicabilis portavit diadema.

 

Multi potentes exhonorati sunt valde, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum.

Priusquam interroges, ne vituperes ; intellige primum, et tunc corripe.

Priusquam audias, ne respondeas : et in medio sermonum ne interloquaris.

De re, qua tibi opus non est, ne certaveris : et in judicio peccantium ne consideas.

Fili, ne circa multa sint actus tui. Si enim multiplicaveris, non eris immunis a delicto. Et si secutus fueris, non apprehendes ; et non effugies, si pręcucurreris.

Est laborans, et dolens et festinans : et tanto magis ipsi deest.

Est marcidus, et egens recupe ratione, deficiens virtute, et abundat paupertate :

4. In vestitu ne glorieris unquam, nec in die honoris tui extollaris : quoniam mirabilia opera Altissimi solius, et gloriosa, et absconsa, et invisa opera illius.

5. Multi tyranni sederunt in throno, et insuspicabilis portavit diadema.

6. Multi potentes oppressi sunt valide, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum.

7. Priusquam interroges, ne vituperes quemquam : et cum interrogaveris, corripe juste.

8. Priusquam audias, ne respondeas verbum : et in medio sermonum ne adjicias loqui.

9. De ea re, quę te non molestat, ne certeris : et in judicio peccantium ne consistas.

10. Fili, ne in multis sint actus tui : et si dives fueris, non eris immunis a delicto. Si enim secutus fueris, non apprehendes et non effugies, si pręcucurreris.

11. Est homo laborans, et festinans, et dolens impius : et tanto magis non abundabit.

12. Est homo marcidus egens recuperatione, plus deficiens virtute, et abundans paupertate :

5. In throno : Gręc. in solo, unde factum solio, et postea throno ; cęterum, solo, verissima lectio est, cum sit oppositum : Multi reges in solum dejecti ; multi ad diadematis honorem evecti. Insuspicabilis : de quo nihil magni suspicareris.

9. Ne certeris : ne certaveris.

10. Ne in multis sint actus tui : Ardeliones notat, qui cuique negotio se immiscent. Si dives fueris : qui finis est illorum, qui se nimis implicant negotiis : si secutus fueris (multa) non assequere. Et non effugies : cum semel mullis fueris negotiis implicitus, frustra effugere conaberis ; ac pręcurrentem licet, difficultates facile comprehendent. Summa est : Multis implicitus negotiis, multa peccat ; multa sectatus, nihil capit ; multa conatus, expedire se non potest ; cui etiam vers. sequens congruit.

11. Dolens, se excrucians ; impius : additum explanationis causa : cęterum sententia per se stat. Tanto magis non abundabit : Gręc. tanto magis deficit ; quo mobilior, et quietis impatientior, eo infirmior.

12. Est homo marcidus. Aliud extremum : indiligentia atque inertia, et velut [88]

13. Et oculus Dei respexit illum in bono, et erexit eum ab humilitate ipsius, et exaltavit caput ejus : et mirati sunt in illo multi, et honoraverunt Deum.

14. Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas, a Deo sunt.

15. Sapientia, et disciplina, et scientia legis apud Deum. Dilectio, et vię bonorum apud ipsum.

16. Error, et tenebrę peccatoribus concreata sunt : qui autem exultant in malis, consenescunt in malo.

17. Datio Dei permanet justis, et profectus illius successus habebit in ęternum.

18. Est qui locupletatur parce agendo, et hęc est pars mercedis illius.

19. In eo quod dicit : Inveni requiem mihi, et nunc manducabo de bonis meis solus :

20. Et nescit quod tempus pręteriet, et mors appropinquet, et relinquat omnia aliis, et morietur.

21. Sta in testamento tuo, et in illo colloquere, et in opere mandatorum tuorum veterasce.

22. Ne manseris in operibus peccatorum. Confide autem in Deo, et mane in loco tuo.

23. Facile est enim in oculis Dei subit6 honestare pauperem.

Et oculi Domini respexerunt illum in bona ; et erexit eum ab humilitate ipsius ; et exaltavit caput ejus : et mirati sunt in illo multi.

Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Domina sunt.

 

 

 

 

 

 

 

 

Datio Domini permanet piis : et beneplacitum ejus bonos successus habebit in ęternum.

Est qui locupletatur, attente et parce agendo : et hęc est pars mercedis illius,

In eo quod dicit : Inveni requiem, et nunc manducabo de bonis meis :

Et nescit quod tempus pertransiet, et relinquet ea aliis, et morietur.

 

Sta in testamento tuo, et in illo colloquere : et in opere tuo veterasce.

Ne mireris in operibus peccatoris. Confide in Domino ; et mane in labore tuo.

Facile est enim in oculis Domini, velociter subito honestare pauperem.

animi torpor. Egens recuperatione : egens opis, auxilii : Gręc. Et : tamen.

13. Oculus Dei. Hic memorat eos qui fortunati vocantur, quibus veluti dormientibus, Deus sponte omnia conficere videatur : atque ex eo quod alii magnis conatibus nihil agant, aliis omnia ultro provenire videantur, merito infert, vers. 14, rebus humanis intervenire vim quamdam, quę nostram industriam exsuperet, non autem fortunam aut casum, ergo Deum. Vide xiii, 26.

14. Honestas : honores, opes.

18. Parce agendo : summa cum parcimonia : unde Gręc. addit : attente, diligenter.

19. Manducabo. Sic ille Luc., xii, 19. Anima, habes multa bona :... epulare, etc.

21. In testamento tuo ; in fœdere per legem : et in illo colloquere : alludit ad illud : Evigilans loquere cum eis : pręceptis scilicet, Prov., vi, 22. [89]

24. Benedictio Dei in mercedem justi festinat, et in hora veloci processus illius fructificat.

25. Ne dicas : Quid est mihi opus ? et quę erunt mihi ex hoc bona ?

26. Ne dicas : Sufficiens mihi sum : et quid ex hoc pessimabor ?

27. In die bonorum ne immemor sis malorum : et in die malorum ne immemor sis bonorum :

28. Quoniam facile est coram Deo in die obitus retribuere unicuique secundum vias suas.

29. Malitia horę oblivionem facit luxurię magnę, et in fine hominis denudatio operum illius.

30. Ante mortem ne laudes hominem quemquam, quoniam in filiis suis agnoscitur vir.

31. Non omnem hominem inducas in domum tuam : multę enim sunt insidię dolosi.

32. Sicut enim eructant pręcordia fœtentium, et sicut perdix inducitur in caveam, et ut caprea in laqueum : sic et cor superborum, et sicut prospector videns casum proximi sui.

33. Bona enim in mala convertens

Benedictio Domini in mercede pii : et in hora veloci exoriri facit benedictionem suam.

Ne dicas : Quid est mihi opus ? et quę erunt mihi ex hoc nunc bona ?

Ne dicas : Sufficientia mihi sunt : et quid ex hoc nunc pessimabor ?

 

In die bonorum, oblivio malorum ; et in die malorum, non erit memoria bonorum :

Quoniam facile est coram Domino, in die obitus retribuere homini secundum vias ejus.

Malitia horę oblivionem facit luxurię : et in fine hominis, denudatio operum illius.

Ante mortem ne beatifices quemquam : et in filiis suis agnoscetur vir.

Non omnem hominem inducas in domum tuam : multę enim sunt insidię dolosi.

Perdix venatrix in cavea, sic cor superbi ; et tanquam speculator inspicit casum.

 

 

 

Bona enim in mala convertens

25, 26. Ne dicas : Quid est mihi opus ?... ne dicas. Sic agunt bonorum copia elati ; rem optimam ac maxime constabilitas !, sive privatam sive publicam, aliud atque aliud negligendo, pessumdant.

27. In die bonorum : Gręc. paulo aliter : in die bonorum, oblivio malorum, et in die malorum, non erit memoria bonorum : prorsus ex intima mentis humanę notitia, qua nihil magis obliviosum aut improvidum.

29. Malitia : infelicitas, infortunium : quod frequens et observandum.

30. In filiis. Duo notat quibus hominis prudentia cognoscatur ; vitę finis, et liberi post mortem, qui ut agent, patre mortuo, et jam suo consilio relicti, ita bene a patre instituti habebuntur.

31. Non omnem hominem : vide 36.

32. Sicut eructant : sicut ex foetido pectore gravis odor, ita ex corde doloso fraudes erumpunt. Et sicut perdix : planus Vulgatę sensus : Gręc. autem sic habet : perdix venatica, θηρευθὴς : θηρευθείς, venatu capta, ut habent optimi codices. Sic cor superborum : hoc est, pręfracte et temere cuivis se credentium facile capitur. Et sicut prospector : sive Gręc. speculator : ita vir dolosus, de quo agitur, domum tuam inductus, vers. 31, casum tuum providet magno tuo periculo ; quod et inimicis te prodat, et ruiturum impellat, cui sequens congruit : Gręc. paulo aliter, et ex Vulgata supplendus videtur. [90]

insidiatur ; et in electis imponet maculam.

34. Ą scintilla una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis ; homo vero peccator sanguini insidiatur.

35. Attende tibi a pestifero, fabricat enim mala : ne forte inducat super te subsannationem in perpetuum.

36. Admitte ad te alienigenam, et subvertet te in turbine, et abalienabit te a tuis propriis.

insidiatur ; et in electis imponet maculam.

Ą scintilla ignis augetur pruna : et homo peccator sanguini insidiatur.

 

Attende a malefico ; fabricat enim mala : ne forte maculam det tibi in perpetuum.

 

Admitte ad te alienigenam : et subvertet te in turbationibus, et alienabit te a tuis propriis.

33. Bona in mala convertens : per calumniam. In electis : viris quoque optimis scelera imputabit. Potest etiam sumi neutraliter, pro rebus optimis.

34. Augetur sanguis : cędes : Gręc. aliter, sed obscurius, et ex Vulgata supplendus.

36. Admitte : Gręc. si admittis : alienigenam : alienum, spretis propinquis et amicis. In turbine : in rebus turbidis : confer cum vers. 31.

CAPUT XII.

Cui benefaciendum, ad 8 ; de veris amicis, deque inimicis, amicitię specie fallentibus, 8, adfinem.

VERSIO VULGATA.

1. Si benefeceris, scito cui feceris : et erit gratia in bonis tuis multa.

2. Benefac justo, et invenies retributionem magnam : et si non ab ipso, certe a Domino.

3. Non est enim ei bene qui assiduus est in malis, et eleemosynas non danti : quoniam et Altissimus odio habet peccatores, et misertus est pœnitentibus.

4. Da misericordi, et ne suscipias peccatorem : et impiis, et peccatoribus reddet vindictam, custodiens eos in diem vindictę.

8. Da bono, et non receperis peccatorem.

6. Benefac humili, et non dederis impio : prohibe panes illi dari, ne in ipsis potentior te sit.

 

7. Nam duplicia mala invenies in

SIXTINA VERSIO.

Si benefacias, scito cui facias ; et erit gratia bonis tuis.

 

Benefac pio, et invenies retributionem : et si non ab ipso, certe ab Altissimo.

Non est bene ei qui assiduus est in malis, et eleemosynam non danti.

 

 

 

Da pio, et ne suscipias peccatorem.

 

 

 

 

Benefac humili, et non dederis impio. Impedi panes illius, et non dederis ei, ne in ipsis te opprimat.

Nam duplicia mala invenies in

[91]

omnibus bonis quęcumque feceris illi : quoniam et Altissimus odio habet peccatores, et impiis reddet vindictam.

 

8. Non agnoscetur in bonis amicus, et non abscondetur in malis inimicus.

9. In bonis viri, inimici illius in tristitia : et in malitia illius, amicus agnitus est.

10. Non credas inimico tuo in ęternum : sicut enim ęramentum, ęruginat nequitia illius :

11. Et si humiliatus vadat curvus, adjice animum tuum, et custodi te ab illo.

 

 

 

12. Non statuas illum penes te, nec sedeat ad dexteram tuam : ne forte conversus in locum tuum, inquirat cathedram tuam : et in novissimo agnoscas verba mea, et in sermonibus meis stimuleris.

 

13. Quis miserebitur incantatori a serpente percusso, et omnibus qui appropiant bestiis ? Et sic qui comitatur cum viro iniquo, et obvolutus est in peccatis ejus.

14. Una hora tecum permanebit : si autem declinaveris, non supportabit.

omnibus bonis, quęcumque feceris ei : quoniam et Altissimus odio habet peccatores, et impiis reddet vindictam. Da bono, et ne suscipias peccatorem.

Non judicabitur in bonis amicus ; et non abscondetur in malis inimicus.

In bonis viri, inimici illius in tristitia : et in malis illius etiam amicus disjungetur.

Non credas inimico tuo in ęternum. Sicut enim ęramentum ęruginat, sic nequitia illius.

 

Et si humiliatus vadat curvus, adjice animum tuum, et custodi te ab illo : et eris ei tanquam qui absterseris speculum, et cognosces quod non in finem deposuit ęruginem.

Non statuas illum penes te ; ne, te subverso, stet in loco tuo. Non facias eum sedere ad dexteram tuam, ne forte inquirat cathedram tuam ; et in novissimo cognoscas verba mea, et in sermonibus meis stimuleris.

Quis miserebitur incantatori a serpente percusso, et omnibus qui appropiant bestiis ? Sic et qui comitatur cum viro peccatore, et convolvitur in peccatis illius.

Una hora permanebit tecum ; si autem declinaveris, non supportabit.

8. Non agnoscetur : eo quod florentibus rebus omnes ęque favere videantur.

10. Sicut enim ęramentum : quemadmodum ęrugo, ita odia veterascendo crescunt. Alium sensum indicat Gręc. sequenti congruum,

11. Et si humiliatus... ab illo : addit Gręc. et eris ei, sicut qui abstersit speculum, et cognosces quod non in finem deposuit ęruginem : metaphora ducta a speculis ęneis, quę abstergendo, agnoscis indelebilem maculam ęruginis : ita explorando inimicos, immedicabile odium.

12. Inquirat cathedram tuam : sedem tuam occupandam : rem tuam, dignitatem, locum : quod in Gręc. est planius. Et in novissimo : serius ; agnoscas, etc. In sermonibus meis stimuleris : pungaris, recordatus quam vera prędixerim.

14. Si declinaveris : si res tuę inclinentur et cadant. [92]

15. In labiis suis indulcat inimicus : et in corde suo insidiatur, ut subvertat te in foveam.

16. In oculis suis lacrymatur inimicus : et si invenerit tempus, non satiabitur sanguine :

17. Et si incurrerint tibi mala, invenies eum illic priorem.

18. In oculis suis lacrymatur inimicus, et quasi adjuvans, suffodiet plantas tuas.

19. Caput suum movebit, et plaudet manu, et multa susurrans commutabit vultum suum.

Et in labiis suis indulcabit inimicus ; et in corde suo deliberabit subvertere te in foveam.

In oculis suis lacrymabitur inimicus ; et si invenerit tempus, non satiabitur sanguine.

Si incurrerint tibi mala, invenies eum illic priorem te :

 

Et quasi adjuvans, subsecabit plantas tuas.

Caput suum movebit et plaudet manibus suis, et multa susurrans commutabit vultum suum.

15. Indulcat : dulcescit.

17, 18. Priorem : Gręc. te : tanquam adjuturum ; at adiuvandi specie suffossurum plantas tuas : pedes impediturum, ut cadas. Elidendum autem illud, in oculis, etc., quod a vers. 16 nulla necessitate repetitur : et ita Gręc.

19. Multa susurrans : multos rumores clam spargens. Commutabit vultum suum : varie et artificiose componet ad fraudes.

CAPUT XIII.

Cum quo cuique versandum, usque ad 25 ; societas cum malis, 1 ; cum opulentioribus, 2, ad 25 ; ubi potentiorum artes : de divite ac paupere, 25 et seqq. ; indicia mentis in vultu, 31, 32.

VERSIO VULGATA.

1. Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea : et qui communicaverit superbo, induet superbiam.

2. Pondus super se tollet qui honestiori se communicat et ditiori te ne socius fueris.

3. Quid communicabit cacabus ad ollam ? quando enim se colliserint, confringetur.

4. Dives injuste egit, et fremet : pauper autem lęsus tacebit.

 

5. Si largitus fueris, assumet te : et

SIXTINA VERSIO.

Qui tetigerit picem, inquinabitur : et qui communicaverit superbo, assimilabitur ei.

Pondus super te tollas : et fortiori te, et ditiori ne socius fueris.

 

Quid communicabit olla ad lebetem ? Ipsa impinget, et ipsa conteretur.

Dives injuste egit, et ipse fremuit : pauper lęsus est, et ipse orabit.

Si utilitatem apportes, operatur

2. Pondus super se (majus suis viribus) tollet, qui honestiori, ditiori, potentiori communicat : quod illa societas imbecillo iniqua futura sit et gravis.

4. Dives injuste egit et fremet : prior irascitur quasi lęsus. Pauper tacebit : Gręc. supplicabit ; veniam cogetur petere, quasi ipse laeserit. [93]

si non habueris, derelinquet te.

 

6. Si habes, convivet tecum, et evacuabit te : et ipse non dolebit super te.

7. Si necessarius illi fueris, supplantabit te, et subridens spem dabit, narrans tibi bona, et dicet : Quid opus est tibi ?

 

8. Et confundet te in cibis suis, donec te exinaniat bis et ter : et in novissimo deridebit te : et postea videns derelinquet te, et caput suum movebit ad te.

9. Humiliare Deo, et expecta manus ejus.

10. Attende, ne seductus in stultitiam humilieris.

11. Noli esse humilis in sapientia tua, ne humiliatus in stultitiam seducaris.

12. Advocatus a potentiore discede : ex hoc enim magis te advocabit.

13. Ne improbus sis, ne impingaris : et ne longe sis ab eo, ne eas in oblivionem.

14. Ne retineas ex ęquo loqui cum illo, nec credas multis verbis illius : ex multa, enim loquela tentabit te, et subridens interrogabit te de absconditis tuis.

15. Immitis animus illius conser-

in te : et si tibi defuerit, derelinquet te.

Si habes, convivet tecum, et evacuabit te, et ipse non dolebit.

 

Si necessarius illi fueris, supplantabit te, et subridens spem tibi dabit : loquetur tibi bona, et dicet : Quid opus est tibi ?

Et confundet te in cibis suis, donec exinaniat te bis et ter : et in novissimo deridebit te : postea videbit te, et derelinquet te, et caput suum movebit super te.

 

 

Attende, ne seducaris, et ne humilieris in lętitia tua.

 

 

 

Advocatus a potente, discede : et tanto magis te advocabit.

 

Non intrudas te, ne expellaris ; et ne longe distes, ne eas in oblivionem.

Ne retineas colloqui cum illo, nec credas multis verbis illius : ex multa enim loquela tentabit te, et tanquam arridens interrogabit.

 

 

Immitis, qui non conservat

7. Supplantabit : Gręc. decipiet.

8. Confundet te in cibis suis : convivam adhibebit nihil negaturum prę verecundia. Bis et ter : ad convivia referendum videtur.

9. Humiliare coram Deo : sed De nimis stulteque coram hominibus, ne ut vile quid conculceris : quod sequenti congruit.

10. Ne in stultitiam humilieris : dejiciaris : Gręc. addit : in lętitia : in conviviis et voluptatibus.

11. In sapientia tua : falsa scilicet, qua divitum captas gratiam.

13. Ne improbus sis : quod latine sonat importunum, neque a divitis latere discedentem : ne impingaris : Gręc. ne expellaris.

14. Ne retineas : Gręc. μὴ ἕπεχε, quod etiam sonat : Ne studueris, ne animum adjeceris : infra, xvi, 2, et alibi in Scripturis, ut Luc., xiv, 7 ; 1 Tim., iv, 16, ex ęquo loqui : Gręc. alloqui : ἰσηγορεῖσθαι, quod aliqui habent codices, pro εἰσηγορεῖσσται.

15. Immitis animus conservabit verba tua : tacite, ut occasionem nocendi [94] quę-

vabit verba tua : et non parcet de malitia, et de vinculis.

16. Cave tibi, et attende diligenter auditui tuo, quoniam cum subversione tua ambulas.

17. Audiens vero illa, quasi in somnis vide, et vigilabis.

18. Omni vita tua dilige Deum, et invoca illum in salute tua.

19. Omne animal diligit simile sibi : sic et omnis homo proximum sibi.

20. Omnis caro ad similem sibi coniungetur ; et omnis homo simili sui sociabitur.

21. Si communicabit lupus agno aliquando, sic peccator justo.

22. Quę communicatio sancto homini ad canem ? aut quę pars diviti ad pauperem ?

23. Venatio leonis onager in eremo : sic et pascua divitum sunt pauperes.

24. Et sicut abominatio est superbo humilitas : sic et execratio divitis pauper.

25. Dives commotus confirmatur ab amicis suis : humilis autem cum ceciderit, expelletur et a notis.

26. Diviti decepto multi recuperatores : locutus est superba, et justificaverunt illum :

27. Humilis deceptus est, insuper et arguitur : locutus est sensate, et non est datus ei locus.

28. Dives locutus est, et omnes ta-

verba ; et non parcet de malitia, et de vinculis.

Cave tibi, et attende diligenter, quoniam cum subversione tua ambulas.

 

 

 

 

Omne animal diligit simile sibi ; et omnis homo proximum sibi.

 

Omnis caro secundum genus conjungitur ; et homo simili sibi sociabitur.

Quid communicabit lupus agno ? sic peccator erga pium.

Quę pax hyęnę ad canem ? et quę pax diviti ad pauperem ?

 

Venatio leonum, onagri in eremo : sic pascua divitum sunt pauperes.

Abominatio superbo humilitas : sic execratio diviti pauper.

 

Dives commotus confirmatur ab amicis : humilis autem cum ceciderit, expellitur ab amicis.

 

Divite lapso multi recuperatores : locutus est non dicenda ; et iustificaverunt illum.

Humilis lapsus est, et insuper arguitur : locutus est sensate, et non est datus ei locus.

Dives locutus est, et omnes ta-

rat. At Gręc. immitis qui non servat verba : datę fidei ac promissorum immemor. Non parcet de malitia : tibi molietur infortunium et carceres.

17. Quasi in somnis : vigilem te volo, sed instar somnolenta ne te attentum nimis et curiosum putet, technasque meditantem.

22. Sancto homini ad canem : ad hominem impurum : de quo, Foris canes, Apoc, xxii, 15. At Gręc. Quę pax hyęnę ad canem ? inter animantes natura inimicissimas.

24. Humilitas : vilitas ; execratio : sordes.

25. Commotus : Gręc. vacillans.

26. Recuperatores : adjutores : superba : Gręc. infanda.

27. Deceptus est : Gręc. lapsus est. [95]

cuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent.

29. Pauper locutus est, et dicunt : Quis est hic ? et si offenderit, subvertent illum.

30. Bona est substantia, cui non est peccatum in conscientia : et nequissima paupertas in ore impii.

31. Cor hominis immutat faciem illius, sive in bona, sive in mala.

32. Vestigium cordis boni, et faciem bonam difficile invenies, et cum labore.

cuerunt, et verbum ejus usque ad nubes exaltaverunt.

Pauper locutus est, et dicunt : Quis est hic ? et si offenderit, subvertunt illum.

Bona est substantia, cui non est peccatum : et nequissima paupertas in ore impii.

 

Cor hominis immutat faciem illius, sive in bona, sive in mala.

Vestigium cordis in bonis facies hilaris : et inventio parabolarum, cogitationes cum labore.

30. Bona est substantia : bonę opes bonis artibus partę : paupertas autem judice impio semper pessima.

32. Vestigium : non facile inveneris faciem bonam, in qua sit vestigium, sive indicium cordis boni : in qua animi candor eluceat : longe aliter Gręc. Vestigium (indicium) cordis in bonis (in lętis rebus versantis est) facies hilaris ; inventio parabolarum (sententiarum sunt) cogitationes cum labore ; lęta frons lętum indicat animum gravis, laborantem in morali disciplina, ad breves et scitu dignas sententias redigendas : quod genus tractationis utilissimum vitę humanę iudicabant.

CAPUT XIV.

Lingua, 1 ; bona conscientia, 2 ; avarus, invidus, stultus, sibique et aliis pessimus, 4, ad 22 ; quęrenda sapientia, 22, ad finem.

VERSIO VULGATA.

1. Beatus vir, qui non est lapsus verbo ex ore suo, et non est stimulatus in tristitia delicti.

2. Felix, qui non habuit animi sui tristitiam, et non excidit a spe sua.

3. Viro cupido et tenaci sine ratione est substantia : et homini livido ad quid aurum ?

4. Qui acervat ex animo suo in-

SIXTINA VERSIO.

Beatus vir, qui non est lapsus in ore suo, et non est stimulatus in tristitia delicti.

Beatus, quem non condemnavit animus suus, et qui non excidit a spe sua.

Viro minute rationes subducenti non est pulchra substantia : et homini livido ad quid pecunię ?

Qui acervat ex anima sua, aliis

1. Beatus vir : qui lingua non peccat, fere omnis peccati exsors : ut Jac., iii, 2. Stimulatus : compunctus peccati conscientia.

2. Felix : quem suus animus (sua conscientia) non cruciat.

3. Sine ratione : indecens. Livido : avaro, ut videtur, sibi omnia invidenti : ut infra, 6.

4. Ex animo suo : Gręc. ex anima sua : ex victu suo, cui detrahit ad augendas opes. Injuste nihil ad rem, et Gręc. deest. [96]

juste, aliis congregat, et in bonis illius alius luxuriabitur.

5. Qui sibi nequam est, cui alii bonus erit ? et non jucundabitur in bonis suis.

6. Qui sibi invidet, nihil est illo nequius : et hęc redditio est malitię illius :

7. Et si benefecerit, ignoranter et non volens facit : et in novissimo manifestat malitiam suam.

8. Nequam est oculus lividi : et avertens faciem suam, et despiciens animam suam.

9. Insatiabilis oculus cupidi in parte iniquitatis : non satiabitur, donec consumat arefaciens animam suam.

10. Oculus malus ad mala : et non satiabitur pane, sed indigens et in tristitia erit super mensam suam.

11. Fili, si habes, benefac tecum : et Deo dignas oblationes offer.

 

12. Memor esto quoniam mors non tardat, et testamentum inferorum quia demonstratum est tibi. Testamentum enim hujus mundi : Morte morietur.

13. Ante mortem benefac amico tuo, et secundum vires tuas exporrigens da pauperi.

14. Non defrauderis a die bono :

congregat ; et in bonis illius alii luxuriabuntur.

Qui sibi nequam est, cui bonus erit ? et non jucundabitur in pecuniis suis.

Qui sibi invidet, nihil est illo nequius ; et hoc est redditio malitię illius :

Et si benefaciat, in oblivione facit, et in novissimis manifestat malitiam suam.

Nequam est invidens oculo, avertens faciem, et despiciens animas.

Cupidi oculus non satiabitur parte : et injustitia mala arefacit animam.

 

Oculus malus invidus in pane, et egenus super mensam suam.

 

 

Fili, sicut habes, benefac tecum : et Domino dignas oblationes offer.

Memor esto, quoniam mors non tardat ; et testamentum inferorum non est demonstratum tibi.

 

 

Ante mortem benefac amico, et secundum vires tuas porrigens da ei.

Non defraudes a die bono : et

7. In novissimo : facile ad ingenium redit.

8. Nequam est : perversus, iniquus, oculus lividi : cujuslibet, aut etiam, avari sibi et aliis invidentis, ex vers. 6, 7. Notum illud : An oculus tuus nequam est, etc. Matth., xx, 15. Despiciens animam : Gręc. animas : non suam tantum animam' sed totum humanum genus vilifacit. Totus versus in Gręc. planior et brevior.

9. In parte : portione : nunquam sorte sua contentus : ideo partem iniquitatis, sive iniquam vocat : quod tamen Gręc. deest. Arefaciens animam : curis confidens.

10. Non satiabitur pane : sibi ipsi invidet. Vide Gręc.

12. Testamentum inferorum : lex sepulcri : demonstratum est tibi ; quod nemo mortem effugere possit. At Gręc. non est demonstratum, quod oblitus videaris. Testamentum : sic distingue : testamentum hujus mundi : Morte morietur : hoc est sempiterna lex, ut omne quod nascitur, intereat. Vide Gręc. vers. 18. [97]

et, particula boni doni non te prętereat.

15. Nonne aliis relinques dolores, et labores tuos in divisione sortis ?

16. Da et accipe, et justifica animam tuam.

17. Ante obitum tuum operare justitiam : quoniam non est apud inferos invenire cibum.

18. Omnis caro, sicut fœnum, veterascet, et sicut folium fructificans in arbore viridi.

 

 

19. Alia generantur, et alia dejiciuntur : sic generatio carnis et sanguinis : alia finitur, et alia nascitur.

20. Omne opus corruptibile in fine deficiet : et qui illud operatur, ibit cum illo.

21. Et omne opus electum iustificabitur : et qui operatur illud, honorabitur in illo.

22. Beatus vir, qui in sapientia morabitur, et qui in justitia sua meditabitur, et in sensu cogitabit circumspectionem Dei.

23. Qui excogitat vias illius in corde suo, et in absconditis suis intelligens, vadens post illam quasi investigator, et in viis illius consistens :

pars boni desiderii non te prętereat.

Nonne alii relinques dolores tuos, et labores tuos in divisionem sortis ?

Da et accipe ; et falle animam tuam :

Quoniam non est apud inferos quęrere delicias.

 

Omnis caro, sicut vestis, veterascit : testamentum enim a sęculo : Morte morietur. Sicut folium germinans in arbore densa.

Alia quidem dejicit, alia autem generat : sic generatio carnis, et sanguinis ; alia quidem finitur, alia vero nascitur.

Omne opus corruptibile deficit ; et qui illud operatur, abibit cum illo.

 

 

 

Beatus vir, qui in sapientia morietur, et qui in sensu suo disserat.

 

Qui excogitat vias illius in corde suo, et in absconditis ejus intelliget. Vade post illam quasi investigator, et in ingressibus ejus insidiare.

15. Nonne aliis ; imo hęc erit para tua, cętera transibunt ad hęredes.

16. Da et accipe : da eleemosynam, et accipe veniam. Et justifica animam tuam, a peccatis : quod sequenti congruit. At Gręc. Da et accipe (hoc est, ut videtur, utere bonis potius quam te inedia per avaritiam excrucies) et falle animam tuam ; quo sensu dicimur fallere, ac velut consopire curas : subditque statim :

17. Quoniam non est apud inferos invenire cibum : Gręc. delicias : quę quomodo accipienda sint, ad similes locos Ecclesiastę diximus.

18. Omnis caro sicut fœnum : vide Gręc.

19. Alia generantur : sicut folia, alia enascuntur, alia dejiciuntur, decidunt : sic est hominum generatio : qua comparatione Homerus utitur. Gręc. dejicit, generat, refert ad arborem.

21. Opus electum : bonum, probatum : justificabitur : justa mercede donabitur.

22. Morabitur : Gręc. morietur. [98]

24. Qui respicit per fenestras illius, et in januis illius audiens :

25. Qui requiescit juxta domum illius, et in parietibus illius figens palum, statuet casulam suam ad manus illius, et requiescent in casula illius bona per ęvum :

26. Statuet filios suos sub tegmine illius, et sub ramis ejus morabitur.

27. Protegetur sub tegmine illius a fervore, et in gloria ejus requiescet.

Qui respicit per fenestras illius, et in januis illius audiet ;

Qui requiescit juxta domum illius, et in parietibus illius figet palum ; statuet casulam suam ad manus illius, et requiescet in casula bonorum.

Statuet filios suos sub tegmine illius, et sub ramis ejus morabitur.

Protegetur sub ea a fervore, et in gloria ejus requiescet.

24. Per fenestras... in januis : curiosus explorator per quasvis rimulas inspicit ; ad januam adstat, si quis forte susurrus elabitur, : ita sapientię attendamus.

CAPUT XV.

Prosequitur de sapientia, usque ad 11 ; quo versu incipit confutare eos qui peccata Deo imputabant : tanquam non esset in homine liberum arbitrium, 14 et seqq. ; aut Deus peccatoribus delectaretur, 12, 22.

VERSIO VULGATA.

1. Qui timet Deum, faciet bona : et qui continens est justitię, apprehendet illam,

2. Et obviabit illi, quasi mater honorificata, et quasi mulier a virginitate suscipiet illum.

3. Cibabit illum pane vitę et intellectus, et aqua sapientię salutaris potabit illum : et firmabitur in illo, et non flectetur :

4. Et continebit illum, et non confundetur : et exaltabit illum apud proximos suos :

5. Et in medio ecclesię aperiet os ejus, et adimplebit illum spiritu sa-

SIXTINA VERSIO.

Qui timet Dominum, faciet illud : et qui continens est legis, apprehendet eam.

Et obviabit illi, quasi mater ; et quasi mulier virginitatis suscipiet eum.

Cibabit illum pane intellectus, et aqua sapientię potabit illum : firmabitur in illa, et non flectetur :

 

Et super eam innitetur, et non confundetur : et exaltabit illum apud proximos ejus,

Et in medio ecclesię aperiet os ejus.

1. Qui continens (compos est, ut supra, vi, 28) justitię : Gręc. legis. Apprehendet illam : sapientiam, de qua pręcedente capite.

2. Mulier a virginitate : virgo in uxorem data. Suscipiet illum ; Deum ; de quo vers. 1.

3. Firmabitur in illo : sapientia in bono viro radices aget : Gręc. in illa : vi bonus in sapientia firmum figet gradum. [99]

pientię et intellectus, et stola glorię vestiet illum.

6. Jucunditatem et exultationem thesaurizabit super illum, et nomine ęterno hęreditabit illum.

7. Homines stulti non apprehendent illam, et homines sensati obviabunt illi : homines stulti non videbunt eam : longe enim abest a superbia et dolo.

8. Viri mendaces non erunt illius memores : et viri veraces invenientur in illa, et successum habebunt usque ad inspectionem Dei.

9. Non est speciosa laus in ore peccatoris :

10. Quoniam a Deo profecta est sapientia. Sapientię enim Dei adstabit laus, et in ore fideli abundabit, et dominator dabit eam illi.

11. Non dixeris : Per Deum abest : quę enim odit, ne feceris.

 

12. Non dicas : Ille me implanavit : non enim necessarii sunt ei homines impii.

13. Omne execramentum erroris

 

 

Jucunditatem, et coronam exultationis, et nomen ęternum hęreditabit.

Homines stulti non apprehendent eam ; et viri peccatores non videbunt eam.

 

 

Longe abest a superbia : et viri mendaces non erunt illius memores.

 

 

Non est speciosa laus in ore peccatoris :

Quoniam non est a Domino missus. In sapientia enim dicetur laus : et Dominus prosperabit illum.

 

Ne dixeris : Quia propter Dominum recessi : quę enim odit, ne facias.

Ne dixeris : Quia ipse me implanavit : non enim opus habet viro peccatore.

Omne execramentum odit Do-

6. Et nomine ęterno hęreditabit illum : Gręc. donabit (de viro justo) et nomen ęternum hęreditabit, sortietur.

9. Non est speciosa laus : Dei scilicet : in ore peccatoris.

10. Quoniam a Deo profecta est sapientia : Gręc. Quoniam non est a Deo missus (peccator), ut Deum laudet. Vides autem non licere cuivis laudem dare Deo, sed si quem ad tantum opus mittit. Quem ver6 mittat, docent hęc : sapientię enim, Dei adstabit laus, etc., quę breviora et obscuriora in Gręc. Dominator : Dominus sive Deus.

11. Per Deum abest (peccator a Deo) : Gręc. planior : Ne dixeris : Per Deum recessi : defeci : ἀπέστην. Quidam ita omnia Deo tribuebant, ut etiam peccata et errores ipsi auctori adscriberent : alii negabant curare quidquam, infra, xvi, 16 ; quę objecta et argumentis et exemplis confutare incipit, eaque occasione creationis opus fuse commemorat, quo Dei sapientia, bonitas, justitia maxime commendatur, cap. xvi, 24 ; xvii, xviii, ad vers. 15. Hic primam quęstionem de peccati causa aggreditur : ad quem locum maxime pertinet liberi arbitrii commemoratio, et cętera a vers. 14.

12. Ille me implanavit : decepit, induxit in malum. Non enim necessarii sunt ei : perspicua solutio, impios Deo non esse necessarios, quam hic uno verbo tangit : vers. vero 22, et cap. seq. fusius. Hunc locum usque ad vers. 19, Gręco fere congruentem refert Augustinus, de Grat. et lib. arb., c. ii, n. 3, aliter in Speculo, ubi Vulgatam sequitur. [100]

odit Dominus : et non erit amabile timentibus eum.

14. Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui.

15. Adjecit mandata, et pręcepta sua.

16. Si volueris mandata servare, conservabunt te, et in perpetuum fidem placitam facere.

17. Apposuit tibi aquam et ignem : ad quod volueris, porrige manum tuam.

18. Ante hominem vita et mors, bonum et malum : quod placuerit ei, dabitur illi :

19. Quoniam multa sapientia Dei, et fortis in potentia, videns omnes sine intermissione.

20. Oculi Domini ad timentes eum : et ipse agnoscit omnem operam hominis.

21. Nemini mandavit impie agere, et nemini dedit spatium peccandi :

22. Non enim concupiscit multitudinem filiorum infidelium et inutilium.

minus : et non est amabile timentibus eum.

Ipse ab initio fecit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui.

 

 

Si volueris, conservabis mandata, et fidem facere beneplaciti.

 

Apposuit tibi ignem et aquam : ad quodcumque volueris, extendes manum tuam.

In conspectu hominum vita et mors : et quodcumque placuerit, dabitur ei.

Quoniam multa sapientia Domini : fortis ipse in potentia, et videns omnia.

Et oculi ejus ad timentes eum : et ipse agnoscet omnem operam hominis.

Et nemini mandavit impie agere, et nemini dedit licentiam peccandi.

14. Reliquit illum : dato pręcepto de vetito fructu.

16. Si volueris : sic ordinandum : Si volueris mandata servare, et in perpetuum fidem (tibi) placitam facere (eam toto animo retinere), servabunt te : mandata, observata scilicet.

18. Ante hominem vita : sumptum ex Deut., xxx, 15, 19.

21. Spatium peccandi : Gręc. licentiam.

22. Non enim concupiscit : inculcare incipit, quod vers. 12 dictum : ac Seq. cap. fuse exequitur : Gręc. sic : Ne cupias filiorum inutilium multitudinem : cap. xvi, 1, quod ad eumdem scopum pertinet, ut statim videbimus.

CAPUT XVI.

Pergit de filiorum impiorum multitudine : non esse optandam eam, ad 6 ; Deus malorum hominum multitudini non parcit, 6, 7, ad 12 ; unicuique reddit secundum opera, 12, ad 16 ; aggreditur qui dicebant a Deo non curari mundum, aut res humanas, ac Dei providentiam ostendit per opera, 16 ad finem.

VERSIO VULGATA.

1. Ne jucunderis in filiis impiis, si

SIXTINA VERSIO.

Non concupiscas multitudinem

1. Ne jucunderis. Recte admoniti homines, ne impiae sobolis amplitudine glorientur ; idque longe magis pertinere ad Deum, vers. 5 et seqq. [101]

multiplicentur : nec oblecteris super ipsos, si non est timor Dei in illis.

 

 

2. Non credas vitę illorum, et ne respexeris in labores eorum.

3. Melior est enim unus timens Deum, quam mille filii impii :

4. Et utile est mori sine filiis, quam relinquere filios impios.

5. Ab uno sensato inhabitabitur patria, tribus impiorum deseretur.

 

6. Multa talia vidit oculus meus, et fortiora horum audivit auris mea.

7. In synagoga peccantium exardebit ignis, et in gente incredibili exardescet ira.

8. Non exoraverunt pro peccatis suis antiqui gigantes, qui destructi sunt confidentes suę virtuti :

9. Et non pepercit peregrinationi Lot, et execratus est eos prę superbia verbi illorum.

10. Non misertus est illis, gentem totam perdens, et extollentem se in peccatis suis.

11. Et sicut sexcenta millia peditum, qui congregati sunt in duritia cordis sui : et si unus fuisset cervi-

filiorum inutilium : neque jucunderis in filiis impiis, si multiplicentur : ne oblecteris super ipsos, si non est timor Dei cum illis.

Non credas vitę illorum : et ne respexeris in locum illorum.

Melior est enim unus, quam mille ;

Et mori sine filiis, quam habere filios impios.

Ab uno enim sensato cohabitabitur civitas : tribus autem impiorum desolabitur.

Multa talia vidi in oculis meis ; et fortiora his audivit auris mea.

 

In synagoga peccantium exardebit ignis ; et in gente incredibili exarsit ira.

Non est propitiatus pro antiquis gigantibus qui rebellaverunt fortitudine sua.

 

Non pepercit pro incolatu Lot, iis quos execratus est pro superbia illorum.

Non misertus est genti perditionis, iis qui se elevaverant in peccatis suis :

Et sic sexcentis millibus peditum, qui congregati insurrexerunt in duritia cordis sui : et si

2. Non credas vitę illorum. Ne victuros credas : hebraismus, Deut., xxviii, 66. Et erit vita tua quasi pendens... et non credes vitę tuę.

5. Ab uno sensato... tribus impiorum : ab uno Abrahamo, ab uno Israele Hebręi in tantum populum propagati, cum populi Chananęi tanta multitudine internecione deleti sint.

6. Multa talia vidi... fortiora horum. Multa vidi talia, nempe ex uno pio amplam sobolem excrevisse : impiorum amplas familias ad nihilum redactas ; hęc, inquam, vidi ego plurima ; tetriora audivi.

7. In synagoga : in cœtu. Jam eo redit, unde digressus erat ; nempe ut ostendat, Deum ulcisci impios, nec eorum multitudine deterritum.

8. Gigantes : impii diluvio mersi, tanta licet multitudine. Gen., vi, 4.

9. Peregrinationi Lot : Sodomis, ubi peregrinus agebat.

11. Sicut sexcenta millia peditum : Israelitarum scilicet, qui ex Ęgypto profecti sunt. Num., xxvi, 51. Qui congregati sunt in duritia : rebelles et increduli, et ideo omnes ad unum prostrati in deserto. Cervicatus, cervicosus contumax. [102]

catus, mirum, si fuisset immunis.

 

12. Misericordia enim et ira est cum illo. Potens exoratio, et effundens iram :

13. Secundum misericordiam suam, sic correptio illius hominem secundum opera sua judicat.

14. Non effugiet in rapina peccator, et non retardabit sufferentia misericordiam facientis.

15. Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum, et secundum intellectum peregrinationis ipsius.

16. Non dicas : Ą Deo abscondar, et ex summo quis mei memorabitur ?

17. In populo magno non agnoscar : quę est enim anima mea in tam immensa creatura ?

18. Ecce cœlum et cœli cœlorum, abyssus et universa terra, et quę in eis sunt, in conspectu illius commovebuntur :

19. Montes simul et colles, et fundamenta terrę, cum conspexerit illa Deus, tremore concutientur.

20. Et in omnibus his insensatum

unus fuerit cervicosus, mirum hoc, si erit immunis.

Misericordia enim et ira ab illo : princeps propitiationum, et effundens iram.

Secundum multam misericordiam ejus, sic et multa correptio ejus : hominem secundum opera ejus judicat.

Non effugiet in rapinis peccator, et non fraudabit sufferentiam pii.

 

 

Omni misericordię faciet locum : unusquisque secundum opera sua inveniet.

 

 

Ne dicas : Ą Domino abscondar : numquid ex summo quis mei memorabitur ?

In populo magno non ero in memoria : quę est enim anima mea in immensa creatura ?

Ecce cœlum et cœlum cœli Dei, abyssus et terra, commovebuntur in visitatione ejus.

 

Montes simul et fundamenta terrę, cum conspexerit illa, tremore concutiuntur.

 

Et super ipsis non cogitabit

12. Potens exoratio (Gręc. princeps exorationum : in parcendo primus), et effundens iram : Deus qui irascitur et miseretur, Psal. lix, 3 ; nec minus exorari quam irasci solitus.

14. Non effugiet in rapina... non retardabit : non diu expectabit, sufferentia : patientia, misericordiam facientis : statim enim mercedem accipiet ; Gręc. expeditior : Non fraudabit (Deus) expectationem pii,

15. Omnis misericordia faciet locum, sibi ad Deum. Gręc. Omni misericordię faciet locum, Deus scilicet.

16. Non dicas : Ą Deo abscondar. Confutatis iis, qui Deo auctori peccata tribuebant : alteram quęstionem aggreditur, refellitque eos qui negabant Deo curę esse res humanas. Ex summo (cœlorum) quis memorabitur,. etc. Sic ille impius, Job. xxii, 14 : Nec nostra considerat, et circa cardines cœli perambulat.

17. In populo magno : quod familiare Epicuręis : non vacare Deo, ut inquirat in singulos, neque unum homuncionem, resque humanas tanti esse. In tam immensa creatura : revera enim mundum immensum fingebant, orbesque infinitos : tanquam id effectori essent, ut si induceretur Deus horum curator, tanto labore fatisceret, neque attenderet ad singulos : quos confutare incipit vers. sequenti. [103]

est cor : et omne cor intelligitur ab illo :

21. Et vias illius quis intelligit, et procellam, quam nec oculus videbit hominis ?

22. Nam plurima illius opera sunt in absconsis : sed opera justitię ejus quis enuntiabit ? aut quis sustinebit ? Longe enim est testamentum a quibusdam, et interrogatio omnium in consummatione est.

23. Qui minoratur corde, cogitat inania : et vir imprudens et errans cogitat stulta.

24. Audi me, fili, et disce disciplinam sensus, et in verbis meis attende in corde tuo :

25. Et dicam in ęquitate disciplinam, et scrutabor enarrare sapientiam : et in verbis meis attende in corde tuo ; et dico in ęquitate spiritus virtutes, quas posuit Deus in opera sua ab initio, et in veritate enuntio scientiam ejus.

26. In judicio Dei opera ejus ab initio, et ab institutione ipsorum distinxit partes illorum, et initia eorum in gentibus suis.

cor : et vias ejus quis intelliget ?

 

Et procella quam non videbit homo.

 

Plurima autem operum ejus in absconsis. Opera justitię quis annuntiabit, aut quis sustinebit ? Longe enim est testamentum.

 

 

 

Qui minoratur corde, cogitat hęc : et vir imprudens et errans cogitat stulta.

Audi, fili mi, et disce scientiam ; et in verbis meis attende corde tuo.

Ostendo in pondere disciplinam ; et in veritate annuntio scientiam.

 

 

 

 

 

 

In judicio Domini opera ejus ab initio : et in affectione ipsorum distinxit partes eorum.

21. Procellam : ventos procellosos, quorum causę latent in thesauris Dei. Psal. cxxxiv, 7.

22. Plurima opera ejus in absconsis. Ne ergo mirere, si gubernationis arcana te latent, unde sequitur : opera justitię ejus quis enuntiabit ? Quis enarrabit quomodo Deus animadversurus sit in impios ? Aut quis sustinebit ? Quis expectabit ? Quasi diceret : Justitia Dei non statim ad ultionem prosilit ; expectandus est exitus rerum quod homines pręcipite judicandi licentia non faciunt : unde subdit, longi enim testamentum : quod potest intelligi, longe lex a quibusdam : melius, testamentum, pactum, pro occulta illa lege qua Deus in acta hominum inquirit : pergit enim : interrogatio, sive inquisitio omnium in consummatione est : in illo ultimo judicio. Ultionem non omittit ; sed differt. Vide autem in Vulgata testamenti nomen pro cujusque sententia, xvii, 17.

23. Qui minoratur corde : qui intellectu deficit : cogitat inania : Gręc. cogitat hęc, quę supra, 16, 17.

25. Dicam in ęquitate (Gręc. Ostendam in pondere) disciplinam : scrutabor enarrare : diligenter enarro. Et in verbis : alia interpretatio, nonnihil variata lectione.

26. In judicio... ab institutione ipsorum. Ex hoc versu ad finem exequitur ordinem, nexumque operum Dei : nempe quod facta sint summo accurateque judicio, atque ab institutione : ex quo instituta et facta sunt accurata distincta per [104]

27. Ornavit in ęternum opera illorum, nec esurierunt, nec laboraverunt, et non destiterunt ab operibus suis.

 

28. Unusquisque proximum sibi non angustiabit usque in ęternum.

29. Non sis incredibilis verbo illius.

30. Post hęc Deus in terram respexit, et implevit illam bonis suis.

31. Anima omnis vitalis denuntiavit ante faciem ipsius, et in ipsam iterum reversio illorum.

Ornavit in ęternum opera sua, et principia eorum in generationes eorum. Nec esurierunt, nec laboraverunt : et non destiterunt ab operibus suis.

Unusquisque proximum suum non angustiavit :

 

Et usque in ęternum non repugnabunt verbo illius.

Et post hęc Dominus in terram respexit, et implevit eam bonis suis.

Anima omnis vitalis operuit faciem ejus, et in ipsam reversio illorum.

partes, vers. 26, ornataque in ęternum, 27, et ad principia sua revocata : in gentibus suis, 26, secundum genera sua : cœlum, sidera, elementa : stantque omnia ab initio : nec fame, aut nimio labore confecta deficiunt, 27 ; spatiis quoque disposita, ac licet tam arcte connexa, nullo loco vacuo ; non tamen ut in turba fit, sibi mutuo impedimento sunt, sed libere expediunt motus suos, 28 ; unde consecutio : Non sis ergo incredibilis (incredulus), verbis illius, 29. Gręc. addit : Et usque in ęternum non repugnant verbo ejus elementa, sidera, creaturae omnes.

30. Post hęc : posteaquam sidera et elementa suo constituit loco : in terram respexit, et implevit illam bonis suis : plantis, animantibus.

31. Anima omnis vitalis : seu vivens, ut Scriptura passim : omne animal : denuntiavit ante faciem ipsius : Gręc. operuit faciem, terrę scilicet. Hęc ergo cum ęterna lege stent, non potest negari Dei providentia. Jam ad hominem speciatim.

CAPUT XVII.

Deus curam gerit hominum ab ipso creationis initio : unde adhortatio ad pietatem, toto capite : opera hominum nota Deo sicut sol, 15, 30 ; videt omnia, 31.

VERSIO VULGATA.

1. Deus creavit de terra hominem, et secundum imaginem suam fecit illum.

2. Et iterum convertit illum in ipsam : et secundum se vestivit illum virtute.

3. Numerum dierum et tempus de-

SIXTINA VERSIO.

Dominus creavit de terra hominem :

 

Et iterum convertit illum in ipsam.

Dies numeri, et tempus dedit illis, et dedit illis potestatem eorum, quę sunt super eam. Se-

2. Secundum se : Gręc. explicat vers. seq., secundum seipsos : homines scilicet : prout illis dignum erat : nam etiam immortales fecit.

3. Numerum dierum ; dies noctesque et tempora numerato illi dedit, [105] consti-

dit illi : et dedit illi potestatem eorum, quę sunt super terram.

 

4. Posuit timorem illius super omnem carnem ; et dominatus est bestiarum et volatilium.

5. Creavit ex ipso adjutorium simile sibi : consilium, et linguam, et oculos, et aures, et cor dedit illis excogitandi : et disciplina intellectus replevit illos.

6. Creavit illis scientiam spiritus, sensu implevit cor illorum : et mala et bona ostendit illis.

7. Posuit oculum suum super corda illorum : ostendere illis magnalia operum suorum,

8. Ut nomen sanctificationis collaudent : et gloriari in mirabilibus illius, ut magnalia enarrent operum ejus.

9. Addidit illis disciplinam, et legem vitę hęreditavit illos.

10. Testamentum ęternum constituit cum illis', et justitiam et judicia sua ostendit illis.

11. Et magnalia honoris ejus vidit oculus illorum : et honorem vocis audierunt aures illorum, et dixit illis : Attendite ab omni iniquo.

12. Et mandavit illis unicuique de proximo suo.

13. Vię illorum coram ipso sunt semper : non sunt absconsę ab oculis ipsius,

14. In unamquamque gentem pręposuit rectorem :

cundum seipsos vestivit illos virtute, et secundum imaginem suam fecit eos.

Et posuit illius terrorem super omnem carnem, et dominari bestiarum et volatilium.

Consilium, et linguam, et oculos, aures, et cor dedit ad cogitandum illis.

 

 

 

Disciplina intellectus implevit illos : et bona et mala ostendit eis.

Posuit oculum suum super corda illorum, ostendere illis magnalia operum suorum.

Et nomen sanctificationis laudabunt : ut magnalia enarrent operum ejus.

 

Addidit illis disciplinam, et legem vitę hęreditavit eos.

Testamentum ęternum constituit cum illis ; et judicia sua ostendit eis.

Magnalia honoris viderunt oculi eorum : et honorem vocis eorum audivit auris illorum. Et dixit illis : Attendite ab omni iniquo.

 

Et mandavit illis unicuique de proximo.

Vię eorum coram illo sunt semper : non abscondentur ab oculis ipsius.

Unicuique genti pręposuit rectorem :

tutis omnium signis. Gen., i, 14. Dedit illi potestatem : hęc et quę sequuntur repetita ex Gen., i, 28 ; ii, 19, 20, etc.

6. Mala et bona ostendit illis : plantata arbore scientię boni et mali. Gen., ii, 17, atque inde consecutis malis bonisque.

8. Nomen sanctificationis : nomen Dei sanctum.

9. Addidit illis disciplinam. His et seqq. exequitur varia dona collata humano generi, legem, promissa, miracula. Hęreditavit illos : sorti assignavit : sorte distribuit.

14. In unamquamque gentem... rectorem : legislatores, reges : quod frustra retulerunt ad angelos. [106]

15. Et pars Dei, Israel facta est manifesta.

16. Et omnia opera illorum velut sol in conspectu Dei : et oculi ejus sine intermissione inspicientes in viis eorum.

17. Non sunt absconsa testamenta per iniquitatem illorum, et omnes iniquitates eorum in conspectu Dei.

18. Eleemosyna viri quasi signaculum cum ipso, et gratiam hominis, quasi pupillam conservabit.

19. Et postea resurget, et retribuet illis retributionem, unicuique in caput ipsorum, et convertet in interiores partes terrę.

20. Pœnitentibus autem dedit viam justitię, et confirmavit deficientes sustinere, et destinavit illis sortem veritatis.

21. Convertere ad Dominum, et relinque peccata tua :

22. Precare ante faciem Domini, et minue offendicula.

23. Revertere ad Dominum, et avertere ab injustitia tua, et nimis odito execrationem :

24. Et cognosce justitias et judicia Dei, et sta in sorte propositionis, et orationis altissimi Dei.

25. In partes vade sęculi sancti, cum vivis et dantibus confessionem Deo.

Et pars Domini Israel est.

 

Omnia opera eorum velut sol in conspectu ejus : et oculi ejus sine intermissione in vias eorum.

 

Non sunt absconsę injustitię illorum ab eo, et omnia peccata eorum in conspectu Domini.

 

Eleemosyna viri, quasi signaculum cum ipso ; et gratiam hominis, quasi pupillam conservabit.

Postea resurget, et retribuet illis : et retributionem eorum in caput ipsorum reddet.

 

 

Verumtamen pœnitentibus dedit reditum, et confirmavit deficientes sustinentia.

 

Convertere ad Dominum, et relinque peccata :

Precare ante faciem, et minue offendiculum.

Revertere ad Altissimum, et avertere ab injustitia, et valde odito execrationem.

Altissimo quis laudem dicet in inferno ?

 

 

Pro viventibus et viventibus, et dantibus vicissim confessionem.

17. Non sunt absconsa testamenta : Gręc. non sunt absconsę injustitię illorum.

18. Eleemosyna viri : ut mala opera, vers. 17, Deum non latent : ita, hic, bona opera, puta, eleemosynę. Quasi signaculum : quasi res sigillo clausa ; inviolabile divinę misericordię pignus.

19. Postea resurget. Deus, cum diu obdormisse videbatur, et quasi connivere peccatis, tandem consurget in impios, iram concitabit : et convertet in interiores : ad sepulcrum : neci dedet.

20. Viam justitię : Gręc. reditum : et confirmavit deficientes sustinere : sub plagis et verberibus fatiscentes.

24. Sta in sorte propositionis : in sorte tibi propositi ; in sorte veritatis, supra vers. 20, atque observandę legis, quę tibi pars obtigit.

25, 26. In partes vade : consocia te eorum partibus, qui vitam agunt piam, et [107]

Ą mortuo, tanquam eo qui non est, perit confessio :

 

 

Vivus et sanus laudabit Dominum.

 

 

Quam magna misericordia Domini, et propitiatio convertentibus se ad eum !

Non enim omnia possunt esse in hominibus : quoniam non est immortalis filius hominis.

 

Quid lucidius sole ? et hoc deficit : et malus excogitabit carnem et sanguinem.

 

Virtutem altitudinis cœli ipse conspicit : et omnes homines terra et cinis.

26. Non demoreris in errore impiorum : ante mortem confitere. Ą mortuo quasi nihil perit confessio.

27. Confiteberis vivens, vivus et sanus confiteberis, et laudabis Deum, et gloriaberis in miserationibus illius.

28. Quam magna misericordia Domini, et propitiatio illius convertentibus ad se !

29. Nec enim omnia possunt esse in hominibus : quoniam non est immortalis filius hominis, et in vanitate malitię placuerunt.

30. Quid lucidius sole ? et hic deficiet. Aut quid nequius quam quod excogitavit caro et sanguis ? et hoc arguetur.

31. Virtutem altitudinis cœli ipse conspicit : et omnes homines terra et cinis.

vivi Deum laudant. Pro hoc Gręc. Altissimo quis dicet laudem in inferno ? pro viventibus et dantibus vicissim confessionem : quasi diceret : Hoc est viventium et vicissim collaudantium Deum. Ą mortuo quasi nihil : Gręc. quasi nullo non existente, perit confessio : laus, quę quo sensu intelligenda, diximus Pręfatione in Psalmos, cap. i, num. 9, 10.

28. Convertentibus ad se : Gręc. se ad eum.

29. Nec enim omnia. Significat tantas esse Dei misericordias, ut homo mortalis ęvi, tam brevis vitę spatio experiri, nedum eloqui possit. In vanitate : vanissime : summa est vanitas, potuisse homini placere nequitiam.

30. Quid lucidius sole ? Sol ipse deficit, deliquium patitur, et hic defectus notus omnibus : quid mirum, si deprehenditur deliquium, sive vitium in homine, carnem et sanguinem, hoc est, carnalia et turpia cogitante ? Quę pertinent ad retundenda ea quę supra objecta erant, xvi, 16, nempe peccata nostra latere Deum. Gręc. sic habet : Quid lucidius sole ? et tamen hoc (lucidissimum) eclipsin patitur, et malus homo cogitat carnem et sanguinem. Obscurissime quidem, sed pauca supplendo, idem cum Vulgata extundetur sensus.

31. Virtutem altitudinis : ne dicas cum impio, xvi, 16, aliquid Deo esse incompertum. [108]

CAPUT XVIII.

Deus omnium ęque creator, 1 ; operum ejus perfectio incomprehensibilis, 2, ad 7 ; miserator hominis, ad 15 ; beneficia non exprobranda, ad 19 ; considerate loquendum, 19 ; examinare seipsum, 20 ; orare et justificari ne cesses, 22 ; ad orationem animus pręparandus, 23 ; adversa in prosperitate cogitanda, 24, 25 ; veloces rerum conversiones, 26 ; hinc nunquam sine metu, 27 ; post concupiscentias non eas, 30, 31 ; atque hic incipit de continentia.

VERSIO VULGATA.

1. Qui vivit in ęternum, creavit omnia simul. Deus solus justificabitur, et manet invictus rex in ęternum.

2. Quis sufficit enarrare opera illius ?

3. Quis enim investigabit magnalia ejus ?

4. Virtutem autem magnitudinis ejus quis enuntiabit ? aut quis adjiciet enarrare misericordiam ejus ?

5. Non est minuere, neque adjicere : nec est invenire magnalia Dei.

6. Cum consummaverit homo, tunc incipiet : et cum quieverit, aporiabitur.

7. Quid est homo, et quę est gratia illius ? et quid est bonum, aut quid nequam illius ?

8. Numerus dierum hominum ut multum, centum anni : quasi gutta aquę maris deputati sunt : et sicut calculus arenę, sic exigui anni in die ęvi.

9. Propter hoc patiens est Deus in

SIXTINA VERSIO.

Qui vivit in ęternum, creavit omnia simul : Dominus solus justificabitur.

 

Nemini potestatem fecit enarrandi opera ipsius.

Et quis investigabit magnalia ejus ?

Virtutem magnitudinis ejus quis enumerabit ? et quis adjiciet enarrare misericordias ejus ?

 

Non est minuere neque adjicere : et. non est investigare mirabilia Domini.

Cum consummaverit homo, tunc incipit : et cum quieverit, tunc dubitabit.

Quid est homo, et quid usus ejus ? quid est bonum ejus, et quid malum ejus ?

Numerus dierum hominis, ut multum, centum anni : sicut gutta aquę maris, et calculus arenę, sic exigui anni in die ęvi.

 

Propter hoc patiens fuit in il-

1. Creavit omnia simul : Gręc. communiter, pariter, ęque omnia, ac sine ipso factum est nihil. Deus solus justificabitur : solus irreprehensus in operibus suis, cujus comparatione omnia immunda sunt, ut demonstrat sanctus Job, cap. ix, etc.

6. Cum consummaverit homo : cum devenisse se putaverit ad perfectam divini operis intelligentiam, tunc incipiet. Et cum quieverit : cum velut re comperta, a quęrendo destiterit : tunc aporiabitur : dubitabit : hęsitabit, in pristinam ignorantiam devolvi se sentiet.

7. Quę gratia ? Gręc. utilitas : nequam : Gręc. malum, nemo scit quid sibi bonum malumve : ideo ipse Deus docet, vers. 11 et seqq.

8. Exigui anni in die ęvi : atque ętatis suę.

9. Propter hoc : ne cum impiis dicas, eo quod homo nihili sit, non esse curę Deo : supra, xvi, 17, imo ea causa miserandi est. [109]

illis, et effundit super eos misericordiam suam.

10. Vidit pręsumptionem cordis eorum, quoniam mala est, et cognovit subversionem illorum, quoniam nequam est.

11. Ideo adimplevit propitiationem suam in illis, et ostendit eis viam ęquitatis,

12. Miseratio hominis circa proximum suum : misericordia autem Dei super omnem carnem.

 

13. Qui misericordiam habet, docet et erudit, quasi pastor gregem suum.

14. Miseretur excipientis doctrinam miserationis, et qui festinat in judiciis ejus.

15. Fili, in bonis non des querelam, et in omni dato non des tristitiam verbi mali.

16. Nonne ardorem refrigerabit ros ? sic et verbum melius quam datum.

17. Nonne ecce verbum super datum bonum ? sed utraque cum homine justificato.

18. Stultus acriter improperabit : et datus indisciplinati tabescere facit oculos.

19. Ante judicium para justitiam

lis : et effudit super eos misericordiam suam.

Vidit et cognovit subversionem eorum, quoniam mala est :

 

 

Ideo multiplicavit propitiationem suam.

 

Miseratio hominis circa proximum suum : misericordia autem Domini super omnem carnem.

Corripiens, et erudiens, et docens, et convertens, quasi pastor gregem suum.

Miseretur excipientium doctrinam, et eorum qui festinant ad judicia ipsius.

Fili, in bonis ne des querelam, et in omni dato tristitiam verborum.

 

Nonne ardorem refrigerabit ros ? sic verbum melius quam datum.

 

Nonne ecce verbum super datum bonum ? et utraque apud hominem gratiosum.

Stultus acriter improperabit : et datus invidi tabescere facit oculos.

Antequam loquaris, disce, et

10. Vidit : ne dicas perversum esse hominem, Deique cura indignum, quod ejus nequam, id est, malus atque infelix sit exitus : cum contra ea causa sit, cur illum erudiat, ne malo fine pereat, vers. 11 et seqq. Subversionem illorum : exitum, ut supra, x, 16.

13. Qui misericordiam. Vide Gręc, in eoque veri pastoris officia.

14. Miseretur. Vide Gręc. Festinat : prompte ambulat, in judiciis, in mandatis ejus : ut passim Psalm. cxviii. Quo fine concludit responsum ad objecta, quę commemorata sunt ad cap. xv, 11, 12 ; xvi, 16.

15. In bonis : largiendis. Vide vers. 18.

16. Verbum melius quam datum : cum verba apposite dicta existimationis ac benevolentię argumenta sint, quibus vel maxime homines delectantur.

17. Sed utraque cum homine justificato : utraque et verbum lene et donum pręsto sunt homini justo ac bono : Gręc. gratioso, miti.

18. Acriter improperabit : dando ipsa beneficia exprobrabit ; quo fit id quod sequitur, ut invisus sit datus, datio, datum sive donum, δόσις : indisciplinati : Gręc. invidi ; qui ita dat, tanquam accipienti donum invideat. [110]

tibi : et antequam loquaris, disce.

20. Ante languorem adhibe medicinam : et ante judicium interroga teipsum ; et in conspectu Dei invenies propitiationem.

21. Ante languorem humilia te ; et in tempore infirmitatis, ostende conversationem tuam.

22. Non impediaris orare semper, et ne verearis usque ad mortem justificari : quoniam merces Dei manet in ęternum.

23. Ante orationem prępara animam tuam : et noli esse quasi homo qui tentat Deum.

24. Memento irę in die consummationis, et tempus retributionis in conversatione faciei.

25. Memento paupertatis in tempore abundantię, et necessitatum paupertatis in die divitiarum.

26. Ą mane usque ad vesperam immutabitur tempus : et hęc omnia citata in oculis Dei.

27. Homo sapiens in omnibus metuet : et in diebus delictorum attendet ab inertia.

28. Omnis astutus agnoscit sapien-

ante languorem adhibe medicinam. Ante judicium interroga teipsum : et in hora visitationis, invenies propitiationem.

 

Ante languorem humilia te ; et in tempore peccatorum, ostende conversionem.

Non impediaris reddere votum tempestive : et non verearis usque ad mortem justificari.

 

Ante orationem prępara teipsum, et non sis quasi homo qui tentat Dominum.

Memento irę in die consummationis ; et tempus vindictę in conversione faciei.

 

Memento temporis famis in tempore saturitatis ; paupertatis et necessitatis in die divitiarum.

 

Ą mane usque ad vesperam immutabitur tempus : et omnia sunt citata in oculis Domini.

Homo sapiens in omnibus metuet : et in diebus peccatorum attendet a delicto.

Omnis intelligens novit sapien-

20. In conspectu Dei : Gręc. in horti visitationis (sive judicii ac pœnę infligendę).

21. Infirmitatis : affecta valetudine : Gręc. in tempore peccatorum (cum peccata invalescere senties, sive, in tempore quo peccata punientur) ostende conversionem, pro quo in Vulgat. scribę reposuisse videntur conversationem : ut vers. 24.

22. Orare semper : Gręc. reddere votum suo tempore. Ne verearis : ne tardes, ne cuncteris : Gręc. usque ad mortem justificari. Qui justus est, iustificetur adhuc. Apoc., xxii, 11. Quoniam merces Dei : Paulus : Bonum autem facientes, non deficiamus : tempore enim suo metemus, non deficientes. Galat. vi, 9.

23. Ante orationem : sive ante votum.

24. Memento irę in die consummationis, mortis, et tempus : supple, memento, pro memento temporis : ut memorare novissima : supra, vii, 40, Gręc. Memento tempus retributionis, ultionis. In conversatione : pro conversione faciei : ἐν ἀποστρόφη προσώπον ; cum Deus vultum averterit, ac pœnas infligere cœperit.

26. Immutabitur tempus : occasio, rerum status. Omnia sunt citata : cita, velocia in oculis Dei : quod tempore non egeat ad expedienda consilia, et uno ictu rem peragat.

27. In diebus delictorum. Vide vers. 21. Ab inertia : Gręc. a peccato.

28. Omnis astutus. Omnis homo prudens facile recognoscit eum, qui fuerit sapientię compos, talemque eum esse facile confitetur. [111]

tiam : et invenienti eam dabit confessionem.

Sensati in verbis et ipsi sapienter egerunt, et emiserunt quasi imbrem proverbia exquisita.

 

 

Continentia animę.

Post concupiscentias tuas non eas, et a desideriis tuis avertere.

Si pręstes animę tuę beneplacitum concupiscentię, faciet te gaudium inimicorum tuorum.

Ne oblecteris in multa epulatione, neque alligeris commissioni ejus.

Non fias pauper de symbolis comessans ex fœnore : et nihil tibi est in sacculo.

tiam : et invenienti eam dabit confessionem.

29. Sensati in Verbis et ipsi sapienter egerunt : et intellexerunt veritatem et justitiam, et impleverunt proverbia et judicia.

 

30. Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere.

31. Si pręstes animę tuę concupiscentias ejus, faciet te in gaudium inimicis tuis.

 

32. Ne oblecteris in turbis, nec in modicis : assidua enim est commissio illorum.

33. Ne fueris mediocris in contentione ex fœnore, et est tibi nihil in sacculo : eris enim invidus vitę tuę.

29. Impleverunt proverbia : Gręc. Emiserunt quasi imbrem proverbia exquisita, sententias exquisitas.

30. Hic in Gręc. titulus : Continentia animę. Post concupiscentias non eas, recte August. : « Aliud non concupiscere, quod non est in potestate ; aliud, ire post concupiscentias, iisque obsequi, quod peccato imputatur. »

32. Ne oblecteris in turbis. Vide Gręc. : commissioni, symbolę, comessationi ex symbolis, de qua vers. seq.

33. Ne fueris. Vide Gręc.

CAPUT XIX.

Sequitur de continentia, ad 7 ; qui spernit modica, 1 ; de imprecando candide, moderate tamen, a 7 ad finem ; multa interserta de falsa sapientia, 20 et seqq. ; deque hypocrisi, 23 et seqq. ; ac de indiciis boni malive animi ex specie, 27 ; increpatio ex ira : tacens, idem prudens, 28 ; sapientia, falsa solertia : hypocritę, ad finem.

VERSIO VULGATA.

1. Operarius ebriosus non locupletabitur : et qui spernit modica, paulatim decidet.

2. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguent sensatos :

SIXTINA VERSIO.

Operarius ebriosus non locupletabitur ; qui spernit modica, paulatim decidet.

Vinum et mulieres apostatare facient sapientes :

1. Qui spernit modica. Recte hoc interserit, quod soleant pedetentim labi in intemperantiae gurgitem.

2. Apostatare : aberrare : a recta ratione discedere. Et arguent sensatos : imbecillis animi. [112]

3. Et qui se jungit fornicariis, erit nequam : putredo et vermes hęreditabunt illum, et extolletur in exemplum majus, et tolletur de numero anima ejus.

4. Qui credit cito, levis corde est, et minorabitur : et qui delinquit in animam suam, insuper habebitur.

5. Qui gaudet iniquitate, denotabitur vita : et qui odit loquacitatem, extinguit malitiam.

6. Qui peccat in animam suam, pęnitebit : et qui jucundatur in malitia, denotabitur.

7. Ne iteres verbum nequam et durum, et non minoraberis.

8. Amico et inimico noli narrare sensum tuum : et si est tibi delictum, noli denudare.

9. Audiet enim te, et custodiet te : et quasi defendens peccatum odiet te, et sic aderit tibi semper.

10. Audisti verbum adversus proximum tuum ? commoriatur in te, fidens quoniam non te disrumpet.

11. Ą facie verbi parturit fatuus, tanquam gemitus partus infantis.

Et qui jungit se meretricibus, audacior erit. Tineae et vermes hęreditabunt illum ; et anima audax tolletur de numero.

 

Qui credit cito, levis est corde ; et qui peccat, in animam suam delinquet.

 

Qui gaudet corde denotabitur ; et qui odit loquacitatem, minuitur malitia.

 

 

 

Nunquam iteres verbum : et nihil tibi minuetur.

In amico et inimico noli narrare : etiamsi non sit tibi peccatum, noli denudare.

Audivit enim te, et custodivit te, et in tempore odiet te.

 

Audisti verbum ? commoriatur tibi : fide, quoniam te non disrumpet.

 

Ą facie verbi parturiet fatuus ; sicut a facie infantis, ea quę parit.

3. Fornicariis, sive meretricibus. Erit nequam : Gręc. audacior erit contumacior : comparativum pro positivo, quem habent quidam codices : pręfracta superba, et confidentia in flagitia et pericula pręceps. Tolletur de numero viventium anima ejus : Gręc. anima audax, id est, rebellis, contumax.

4. Qui delinquit : qui peccat (cum meretricibus) in animam suam, insuper habebitur : contemnetur : Gręc. planior : Qui peccat (incontinentia, quo de vitio agitur) in animam suam errabit, in seipsum delinquet ; sic Paulus : Omne peccatum, quodcumque fecerit homo, extra corpus est : qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. I Cor., vi, 18.

5. Denotabitur : Gręc. condemnabitur.

6. Qui peccat : Gręc. deest : repetita versio ex 4 et 5.

7. Ne iteres : Gręc Nunquam. iteres verbum : et nihil tibi minuetur ; adversus eos, qui inculcando et obtundendo, quidvis impetrare se posse confidunt.

8. Amico et inimico : indifferenter. Et si est tibi delictum : Gręc. et si non est : cave a retegendis cuique obvio arcanis etiam innocuis.

9. Custodiet te : observabit : ' et quasi defendens peccatum : specie excusandi. Aderit tibi semper : assiduus tecum insidiandi animo : Gręc. et in tempore odio te habebit : per se licet innoxia, pravo animo volutata, causas odii prębent.

11. Ą facie verbi... tanquam gemitus : verbum stulto erumpit, sicut parienti [113]

12. Sagitta infixa femori carnis, sic verbum in corde stulti.

13. Corripe amicum, ne forte non intellexerit, et dicat : Non feci : aut si fecerit, ne iterum addat facere.

14. Corripe proximum, ne forte non dixerit : et si dixerit, ne forte iteret.

15. Corripe amicum : sępe enim fit commissio :

16. Et non omni verbo credas. Est qui labitur lingua, sed non ex animo.

17. Quis est enim qui non deliquerit in lingua sua ? Corripe proximum, antequam commineris.

18. Et da locum timori Altissimi : quia omnis sapientia timor Dei, et in illa timere Deum, et in omni sapientia dispositio legis.

19. Et non est sapientia, nequitię disciplina : et non est cogitatus peccatorum, prudentia.

20. Est nequitia, et in ipsa execra-

Sagitta infixa in femore carnis, sic verbum in corde stulti.

Corripe amicum, ne forte non fecerit ; aut si quid fecerit, ne iterum addat.

 

Corripe amicum, ne forte non dixerit ; et si dixerit, ut non iteret.

Corripe amicum : sępe enim fit calumnia :

Et non omni verbo credas. Est qui labitur, sed non ex animo :

 

Et quis non deliquit in lingua sua ? Corripe proximum tuum, priusquam commineris :

 

Et da locum legi Altissimi. Omnis sapientia, timor Domini, et in omni sapientia, effectio legis.

 

Et non est sapientia, nequitię disciplina : et non est, ubi consilium peccatorum, prudentia.

Est nequitia, et ipsa execratio :

gemitus : Gręc. Ą facie verbi (a verbo) parturit fatuus, tanquam a facie infantis (ab infante) paritura : stulto erumpit verbum, ut infans puerperę.

12. Sagitta : infirmus animus verbo ut sagitta vulneratur.

13. Ne forte non intellexerit : id quod facto opus : Gręc. ne forti non fecerit (id quod faciendum est), et si fecerit (malum), ne addat.

14. Corripe proximum, ne forte non dixerit, id quod dicendum est : et si dixerit (malum), ne iteret.

15. Sępe fit commissio, erratum : Gręc. Corripe amicum (moderate tamen), sępe enim fit calumnia : unde subdit :

16. Et non omni verbo credas. Jam incipit moderari corripiendi studium, duobus pręceptis : alterum, ne suspicaces simus, et plus demus calumniis aut rumoribus, quam oporteat : alterum, ut intelligamus ea quę culpam extenuent : quale est istud, labi, sed facilitate ac levitate magis, quam studio, sive ex animo.

17. Antequam commineris : ne ira magis, quam admonendi studio, corripere te putet.

18. Et da locum timori : Gręc. legi. Altissimi : qua juberis amicum diligere ut te ipsum. Dispositio legis : Gręc. executio : non enim verbis, sed factis sapientem esse oportet.

19. Et non est sapientia. Docet uti veram, ita falsam esse sapientiam quę doceat perverse agere, et consilium malorum adhibeat ; quod etiam ad increpationem facit, ad quam necessaria est veri ac falsi discretio. Cogitatus : cogitatio ; Gręc. consilium.

20. Est nequitia : aperta et exosa. Est insipiens : non modo qui aperte desipit, Verum etiam qui minuitur sapientia. [114]

tio : et est insipiens, qui minuitur sapientia.

21. Melior est homo, qui minuitur sapientia, et deficiens sensu in timore, quam qui abundat sensu, et transgreditur legem Altissimi.

22. Est solertia certa, et ipsa iniqua.

23. Et est qui emittit verbum certum, enarrans veritatem. Est qui nequiter humiliat se, et interiora ejus plena sunt dolo :

24. Et est qui se nimium submittit a multa humilitate : et est qui inclinat faciem suam, et fingit se non videre quod ignoratum est :

25. Et si ab imbecillitate virium veretur peccare, si invenerit tempus malefaciendi, malefaciet.

26. Ex visu cognoscitur vir, et ab occurus faciei cognoscitur sensatus.

27. Amictus corporis et risus dentium, et ingressus hominis enuntiant de illo.

28. Est correptio mendax in ira

et est insipiens, qui minuitur sapientia.

Melior est, qui minuitur sensu in timore, quam qui abundat sensu, et transgreditur legem.

 

 

Est solertia certa, et ipsa iniqua :

 

Et est pervertens gratiam, ad ostendendum judicium.

Est nequiter agens, qui se humiliat nigredine, et in suis interioribus est plenus dolo : inclinans faciem, et semisurdus : ubi non fuerit agnitus, anticipabit te.

 

Et si ab imbecillitate virium veretur peccare, si invenerit tempus, malefaciet.

Ex visu cognoscetur vir ; et ab occursu faciei cognoscetur sensatus.

Amictus viri, et risus dentium, et ingressus hominis enuntiat de illo.

Est correptio, quę non est de-

21. Et deficiens sensu : duplex versio : Gręc. deest. Verissima sententia : Melior est minus sapiens, sive intelligens, et interim timens Deum, quam qui doctior, transgreditur legem.

22. Est solertia certa : Gręc. diligens, et ipsa iniqua : sunt prave diligentes et sapientes : contra quod docet Paulus : Volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo ; sive ad patrandum malum. Rom., xvi, 19. Vide supra, 19. Addit Gręc. et est pervertens gratiam (ac Dei benignitate abutens) ad ostendendum judicium : quo peccato maxime judicium, sive ultio Dei provocatur.

23. Est qui nequiter humiliat se : addit Gręc. nigredine, pulla et sordida veste : hypocritę tristes : σκυθρωποὶ. Matth., vi, 16.

24, 25. Et qui se nimium... et si ab imbecillitate. Gręc. sic habet (ille hypocrita pullatus de quo vers. 23) : incurvans vultum (obstipo capite, ne quid cernere videatur) et semisurdus : ἐτεροκωφῶν ; altera aure surdus (surdastrum se fingens, ne putes eum observare dicta tua, ad quę tamen est acutissimis atque attentissimis auribus) ubi non fuerit agnitus (si latere se sensit) pręveniet te (calumniis, quibus aures principum et civium occupabit). Et si prę imbecillitate virium veretur peccare (in te, seu nocere tibi), si invenerit tempus, male faciet. Quibus graphice pingitur pessimum hypocritarum ac susurronum genus.

27. Amictus. Vide tria quibus homines maxime innotescunt : amictus insolens, incompositus, affectatis, munditie sive squalore : risus immodestus, petulans, mollis, inficetus : incessus superbus, desultorius.

28. Est correptio mendax : Gręc. indecora. [115]

contumeliosi : et est judicium, quod non probatur esse bonum : et est tacens, et ipse est prudens.

cora : et est tacens, et ipse prudens.

CAPUT XX.

Pergit de increpatione, ejusque fructu, 1, 3 ; judicia per vim, 2 ; tacens : loquax, 5, 6, 7 ; beneficia ut condienda, 10, 13, ad 20 ; homo insulsus, 21 ; sententia in tempore, 22 ; falsa verecundia, 24, 25 ; mendacium, 26, 27, 28 ; munerum vis, 31.

VERSIO VULGATA.

1. Quam bonum est arguere, quam irasci, et confitentem in oratione non prohibere !

2. Concupiscentia spadonis devirginabit juvenculam : 3. sic qui facit per vim judicium iniquum.

4. Quam bonum est correptum manifestare pœnitentiam ! Sic enim effugies voluntarium peccatum.

5. Est tacens, qui invenitur sapiens : et est odibilis, qui procax est ad loquendum.

6. Est tacens non habens sensum loquelę : et est tacens, sciens tempus aptum.

7. Homo sapiens tacebit usque ad tempus : lascivus autem et imprudens non servabunt tempus.

8. Qui multis utitur verbis, lędet animam suam : et qui potestatem sibi sumit injuste, odietur.

9. Est processio in malis viro indisciplinato : et est inventio in detrimentum.

10. Est datum, quod non est utile : et est datum, cujus retributio duplex.

SIXTINA VERSIO.

Quam bonum est arguere, quam irasci ! et qui vicissim confitetur, prohibebitur a diminutione !

Concupiscentia spadonis, devirginare juvenculam.

Sic, qui facit per vim judicia.

 

 

 

 

 

Est tacens, qui invenitur sapiens : et est odibilis ex multa loquacitate.

Est tacens, non enim habet responsum : et est tacens, sciens tempus.

Homo sapiens tacebit usque ad tempus : lascivus autem et imprudens transgredietur tempus.

 

Qui abundat sermone, in abominatione erit : et qui potestatem sibi sumit, odietur.

Est processio in malis viro : et est inventio in detrimentum.

 

Est datum, quod non erit utile tibi : et est datum, cujus retributio duplex.

1. Quam bonum : Gręc. quanto melius arguere, etc., et confitentem : Gręc. qui redargutus confitetur (peccatum) prohibebitur a damno.

2, 3. Concupiscentia... sic qui facit per vim judicium : Gręc. judicia, ut qui impotenti ardore aggreditur virginem, quantum in ipso est violat ; ita qui per iniqua judicia legi vim infert, ejus castitatem, quantum in ipso est, commaculat.

8. Qui multis : loquax : lędet animam suam : Gręc. in abominatione erit.

9. Est processio : sive progressus, ac felix successus, qui malo vertat. [116]

11. Est propter gloriam minoratio : et est qui ab humilitate levabit caput.

12. Est qui multa redimat modico pretio, et restituens ea in septuplum.

13. Sapiens in verbis seipsum amabilem facit : gratię autem fatuorum effundentur.

14. Datus insipientis non erit utilis tibi : oculi enim illius septemplices sunt.

15. Exigua dabit, et multa improperabit : et apertio oris illius, inflammatio est.

16. Hodie feneratur quis, et cras expetit : odibilis est homo hujusmodi.

17. Fatuo non erit amicus, et non erit gratia bonis illius :

 

18. Qui enim edunt panem illius, falsę linguę sunt. Quoties, et quanti irridebunt eum ?

19. Neque enim quod habendum erat, directo sensu distribuit : similiter et quod non erat habendum.

20. Lapsus falsę linguę, quasi qui in pavimento cadens : sic casus malorum festinanter veniet.

Est minoratio propter gloriam : et est qui ab humilitate levavit caput.

Est qui emat multa modico pretio, et restituens ea in septuplum.

Sapiens in verbis, seipsum amabilem faciet : gratię autem fatuorum effundentur.

Datus insipientis non erit utilis tibi : oculi enim illius pro uno multi.

Exigua dabit, et multa improperabit : et aperiet os suum, tanquam pręco.

Hodie fœnerabitur : et cras repetet : est odibilis homo hujusmodi.

Fatuus dicet : Non est mihi amicus, et non est gratia bonis meis.

Qui edunt panem meum, sunt mali lingua. Quoties et quanti irridebunt eum ?

 

 

 

 

Lapsus a pavimento magis, quam a lingua : sic casus malorum festinanter veniet.

12. Est qui multa : sunt qui pretii vilitate capti, merces emant pessimas, quę maximo postea detrimento sint, domos, prędia, etc.

14. Septemplices sunt : atque hujus generis qui objecta multiplicant : unde sequitur :

15. Exigua dabit, et multa improperabit : exaggerabit beneficia. Et apertio oris illius, inflammatio est : tantas iras commovet, exprobrando beneficia : Gręc. planior.

16. Hodie fœneratur quis, et cras expetit : repetit. Odibilis : sic post beneficia, gratię exactor nimius.

17. Gratia (memor animus, bonis (beneficiis) illius : Gręc. Fatuus dicet : Non est mihi amicus, etc., sive fatui est male sentire de hominibus, atque hinc excusationes quęrere avaritię ; sive id revera contingit fatuo, quod magis sequenti congruit.

18. Falsę linguę : Gręc. pravi lingua : maledici.

19. Neque enim : habenda enim, et non habenda, danda ęque ac retinenda non recte opinione distribuit : cui aliquid simile habet Complut.

20. Lapsus falsę linguę, quasi qui in pavimento : tam lubricus, tam pręceps gravisque : atque hinc celerrimus malorum hominum casus. [117]

21. Homo acharis quasi fabula vana : in ore indisciplinatorum assidua erit.

22. Ex ore fatui reprobabitur parabola : non enim dicit illam in tempore suo.

23. Est qui vetatur peccare prę inopia : et in requie sua stimulabitur.

24. Est qui perdet animam suam prę confusione, et ab imprudenti persona perdet eam : personę autem acceptione perdet se.

25. Est qui prę confusione promittit amico, et lucratus est eum inimicum gratis.

26. Opprobrium nequam in homine mendacium : et in ore indisciplinatorum assidue erit.

27. Potior fur quam assiduitas viri mendacis : perditionem autem ambo hęreditabunt.

28. Mores hominum mendacium sine honore : et confusio illorum cum ipsis sine intermissione.

 

29. Sapiens in verbis producet seipsum, et homo prudens placebit magnatis.

30. Qui operatur terram suam,

Homo sine gratia, fabula intempestiva : in ore indisciplinatorum assidua erit.

Ex ore fatui reprobabitur parabola : non enim dicet illam in tempore ejus.

Est qui vetatur peccare prę inopia : et in requie sua non stimulabitur.

Est qui perdit animam suam prę confusione : et ab imprudenti persona perdet eam.

 

Est qui prę confusione promittit amico : et lucratus est eum inimicum gratis.

Opprobrium nequam in homine mendacium : in ore indisciplinatorum assidue erit.

Potior fur, quam assiduus in mendacio : perditionem autem ambo hęreditabunt.

Mos hominis mendacis, inhonoratio : et confusio ejus cum ipso sine intermissione.

Sermones Parabolarum.

Sapiens in verbis producet seipsum : et homo prudens placebit magnatis.

Qui operatur terram, inaltabit

21. Homo acharis : sine gratis, insulsus, inficetus : quasi fabula vana : Gręc. intempestiva (indecora, importuna), tam est importunus, tam invisus, infra xxi, 19. Narratio fatui, quasi sarcina in via : quę tamen fabula in ore indisciplinatorum, indoctorum, etc.

22. Ex ore fatui reprobabitur ; improbabitur : parabola : sive recta ac pulchra sententia.

23. In requie : in cessatione : sua : in cessando a peccato : stimulabitur : compungetur : non enim recta certaque ratione, sed ex imbecillitate a peccatis abstinet : Gręc. non compungetur : obscurius, atque omnino praeferenda Vulgatę lectio. Potest tamen Gręc. intelligi inopem non id committere quo compungatur : quod id inopia pręstet, ut a peccato requiescere atque abstinere necesse sit.

24. Ab imprudenti persona : gratificaturus personę imprudenti, et non petenda petenti. Personę acceptione. Alia lectio, quę in quibusdam codicibus invenitur, meliorque est, et magis perspicua.

29. Sapiens : ante hunc versum in Gręc. titulus : Sermones Parabolarum ; quasi novo a principio inchoet sententias. [118]

inaltabit acervum frugum : et qui operatur justitiam, ipse exaltabitur : qui vero placet magnatis, effugiet iniquitatem.

31. Xenia et dona excęcant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum.

32. Sapientia absconsa, et thesaurus invisus : quę utilitas in utrisque ?

33. Melior est qui celat insipientiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam.

acervum suum ; et, qui placet magnatis, expiabit iniquitatem.

 

 

Xenia et dona excęcant oculos sapientium ; et quasi fręnum in ore, avertunt increpationes.

Sapientia absconsa, et thesaurus non comparens, quę utilitas in utrisque ?

Melior est homo, qui celat insipientiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam.

30. Qui placet magnatis : bonis artibus, ut supra, 29 : effugiet iniquitatem : Gręc. expiabit, sive a se prohibebit : iniqui enim dominationem spernunt, majestatem blasphemant. Judę, vers. 8.

31. Et quasi mutus. Vide Gręc.

33. Melior est qui celat insipientiam : pars enim sapientię est, celare quidquid inest insipientię : at tegere sapientiam, hoc est veritatem premere, privatis ac reipublicę, loco et tempore, recta consilia denegare, pertinet ad turpissimum adulationis, invidię, corruptelę vitium ; quod genus insipientię est pessimum.

CAPUT XXI.

De peccato statim expiando, ad 5 ; superbi : humilium et pauperum precatio, 6 ; correptio, 7 ; audax lingua, 8 ; mutuo accipientes, 9 ; malorum planum iter, infelix exitus, 11 ; sapientes, fatui, 17 ad 30 ; sibi adjicere sermones bonos, 18 ; risus, 23 ; rei alienę curiosus, 26, 27 ; calumniator, 30 ; susurro, 31.

VERSIO VULGATA.

1. Fili, peccasti ? non adjicias iterum : sed et de pristinis deprecare, ut tibi dimittantur.

2. Quasi a facie colubri, fuge peccata : et si accesseris ad illa, suscipient te.

3. Dentes leonis, dentes ejus, interficientes animas hominum.

4. Quasi rhomphaea bis acuta, omnis iniquitas ; plagę illius non est sanitas.

5. Objurgatio et injurię annullabunt substantiam : et domus quę

SIXTINA VERSIO.

Fili, peccasti ? ne adjicias iterum, et de pristinis tuis deprecare.

 

Quasi a facie colubri, fuge a peccato : nam si accesseris, mordebit te.

Dentes leonis, dentes illius, interficientes animas hominum.

Quasi rhomphęa bis acuta, omnis iniquitas : plagę ejus non est sanatio.

Vehemens objurgatio et contumelia annullabunt substantiam :

2. Suscipient te : Gręc. mordebit te, δέξεται, suscipiet : pro δήξεται, mordebit. [119]

nimis locuples est, annullabitur superbia : sic substantia superbi eradicabitur.

6. Deprecatio pauperis ex ore usque ad aures ejus perveniet : et judicium festinato adveniet illi.

7. Qui odit correptionem, vestigium est peccatoris : et qui timet Deum, convertetur ad cor suum.

8. Notus a longe potens lingua audaci : et sensatus scit labi se ab ipso.

9. Qui ędificat domum suam impendiis alienis, quasi qui colligit lapides suos in hieme.

10. Stuppa collecta, synagoga peccantium, et consummatio illorum, flamma ignis.

11. Via peccantium complanata lapidibus, et in fine illorum inferi, et tenebrę, et pœnę.

12. Qui custodit justitiam, continebit sensum ejus.

13. Consummatio timoris Dei, sapientia et sensus.

14. Non erudietur qui non est sapiens in bono.

15. Est autem sapientia, quę abundat in malo : et non est sensus ubi est amaritudo.

16. Scientia sapientis tanquam inundatio abundabit ; et consilium illius sicut fons vitę permanet.

17. Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit.

18. Verbum sapiens quodcumque

sic domus superbi annullabitur.

 

 

Deprecatio pauperis ex ore usque ad aures ejus : et judicium ejus festinat6 advenit.

Qui odit correptionem, in vestigio peccatoris : et qui timet Dominum, convertetur in corde.

 

Notus a longe potens in lingua : sensatus autem novit cum ille labitur.

Qui ędificat domum in pecuniis alienis, quasi qui colligit lapides suos in hiemem.

Stuppa collecta, synagoga peccantium : et consummatio illorum, flamma ignis.

Via peccantium complanata lapidibus ; et in fine illius, fovea inferni.

Qui custodit legem, continet sensum suum :

Et consummatio timoris Domini, sapientia.

Non erudietur, qui non est astutus.

Est astutia multiplicans amaritudinem.

 

Scientia sapientis tanquam inundatio abundabit ; et consilium illius, sicut fons vitę.

 

Interiora fatui, quasi vas confractum ; et omnem scientiam non tenebit.

Verbum sapiens si audierit

6. Ad aures ejus : Dei. Judicium : ultio illatę injurię.

7. Vestigium est : Gręc. in vestigio est : sequitur vestigia peccatoris. Convertetur ad cor suum : Gręc. ex animo, sive in corde.

8. Notus a longe : vultu ipso se indicat. Labi se : labi eum : ab ipso : redundat. Vide Gręc.

9. In hieme : sive Gręc. in hiemem : alienissimo ad aedificandum tempore. 12. Sensum ejus : Gręc. suum, sui compos erit.

15. Non est sensus, ubi est amaritudo : insanum est ea concupiscere, quorum est tristis exitus. Vide Gręc. [120]

audierit, scius laudabit, et ad se adjiciet : audivit luxuriosus, et displicebit illi, et projiciet illud post dorsum suum.

19. Narratio fatui quasi sarcina in via : nam in labiis sensati invenietur gratia.

20. Os prudentis quęritur in ecclesia, et verba illius cogitabunt in cordibus suis.

21. Tanquam domus exterminata, sic fatuo sapientia : et scientia insensati inenarrabilia verba.

22. Compedes in pedibus stulto doctrina, et quasi vincula manuum super manum dextram.

23. Fatuus in risu exaltat vocem suam : vir autem sapiens vix tacite ridebit.

24. Ornamentum aureum prudenti doctrina, et quasi brachiale in brachio dextro.

25. Pes fatui facilis in domum proximi : et homo peritus confundetur a persona potentis.

26. Stultus a fenestra respiciet in domum : vir autem eruditus foris stabit.

27. Stultitia hominis auscultare per ostium : et prudens gravabitur contumelia.

28. Labia imprudentium stulta narrabunt : verba autem prudentium statera ponderabuntur.

scius, laudabit illud, et ad se adjiciet : audivit luxuriosus, et displicuit illi ; et projecit illud post dorsum suum.

Narratio fatui, quasi sarcina in via : in labio autem sensati invenietur gratia.

Os prudentis quęretur in ecclesia : et verba illius cogitabit in corde.

Tanquam domus exterminata, sic fatuo sapientia : et scientia insensati, non vestigabilia verba.

Compedes in pedibus stultis doctrina, et quasi vincula manuum super manum dexteram.

Fatuus in risu exaltat vocem suam : vir autem sapiens vix tacite subridebit.

Sicut ornamentum aureum prudenti doctrina, et quasi brachiale in brachio dextro.

Pes fatui velox in domum : homo autem peritus confundetur a persona.

Stultus a janua respicit in domum : vir autem eruditus foris stabit.

Stultitia hominis auscultare per ostium : prudens autem gravabitur contumelia.

Labia alienorum in his gravabuntur : verba autem prudentium statera ponderabuntur.

20. In ecclesia : quę vox et Ecclesiam sonat, et cœtum omnem legitimum.

21. Inenarrabilia verba : tot ambages, tot ineptias effutit, neque dictis modus.

22. Compedes in pedibus : contra ac de sapiente dicitur seq. versu.

24. Brachiale : ornamenti genus.

25. Pes fatui : vir sapiens domi se continet : at fatuus inquieto animo discurrit per domos alienas, quemadmodum ait Paulus : Ex his sunt qui penetrant domos. II Tim., iii, 6. Universas domos subvertunt, docentes quę non oportet, turpis lucri gratia. Tit., i, 11. Recte apud Ambrosium ad Virg. : « Pes fatui facilis in domum proximi : » qui autem sapiens, verecundatur.

26. Ą fenestra : Gręc. a janua, stultus alienarum rerum curiosus inspector.

27. Gravabitur contumelia, id facere, grave et contumeliosum duceret.

28. Labia imprudentium : Gręc. alienorum (a sapientia) in his (nempe in labiis ac sermonibus) gravabuntur. [121]

29. In ore fatuorum cor illorum : et in corde sapientium os illorum.

30. Dum maledicit impius diabolum, maledicit ipse animam suam.

31. Susurro coinquinabit animam suam, et in omnibus odietur : et qui cum eo manserit, odiosus erit. Tacitus et sensatus honorabitur.

In ore fatuorum, cor illorum : cor autem sapientum, os eorum.

Dum maledicit impius diabolum, maledicit ipse animam suam.

 

Susurro coinquinat animam suam, et in cohabitatione odietur.

29. In ore fatuorum : fatuus dicendo incalescit, fandaque et infanda promit ; sapiens os continet, et in potestate habet.

30. Diabolum : sive Gręc. Satanam (aut calumniatorem, adversarium) maledicit animam suam ; quippe qui et diabolo auscultet, et ipse proximo sit satan, diabolus, adversarius.

31. Susurro : occulte serens jurgia : coinquinabit, etc., in omnibus : Gręc. quocumque peregrinatus fuerit, odietur : et qui cum eo manserit : alia versio.

CAPUT XXII.

Piger, 1, 2 ; liberi male instituti, 3, 4, 5 ; correptio, 6 ; docere fatuum, 7, 8, 9 ; quis lugendus, 10 et seqq. ; stulti vitandi, 14 et seqq. ; viri graves : leves, 19 et seqq. ; convicia, 25, 30 ; quę amicos alienent, 26 et seqq. ; fidus amicus, 28, 29, 31, 32 ; lingua, 33.

VERSIO VULGATA.

1. In lapide luteo lapidatus est piger, et omnes loquentur super aspernationem illius.

2. De stercore boum lapidatus est piger : et omnis qui tetigerit eum, excutiet manus.

3. Confusio patris est de filio indisciplinato : filia autem in deminoratione fiet.

4. Filia prudens hęreditas viro suo : nam quę confundit, in contumeliam fit genitoris.

5. Patrem et virum confundit audax, et ab impiis non minorabitur : ab utrisque autem inhonorabitur.

SIXTINA VERSIO.

Lapidi conspurcato comparatus est piger ; et omnis exsibilabit in ignominiam illius.

Stercori boum de sterquiliniis comparatus est piger : omnis qui tollit illud, excutiet manum.

Confusio patris de filio indisciplinato : filia autem in minorationem fit.

Filia prudens hęreditabit virum suum : et quę confundit, in tristitiam genitoris.

Patrem et virum confundit audax : et ab utrisque inhonorabitur.

1. In lapide luteo : omnium scommatis : velut injectis lapidibus lutosis conspurcabitur : Gręc. lapidi luteo comparatus est : quod seq. congruit.

2. De stercore. Vide Gręc.

3. Filia fatui in deminoratione : detrimentum illi est : propter institutionem pravam.

4. Quę confundit : quę agit turpia.

5. Audax, impudens mulier. [122]

6. Musica in luctu, importuna narratio : flagella et doctrina in omni tempore sapientia.

7. Qui docet fatuum, quasi qui conglutinat testam.

8. Qui narrat verbum non audienti, quasi qui excitat dormientem de gravi somno.

9. Cum dormiente loquitur qui enarrat stulto sapientiam : et in fine narrationis dicit : Quis est hic ?

10. Supra mortuum plora, defecit enim lux ejus : et supra fatuum plora, defecit enim sensus.

11. Modicum plora supra mortuum, quoniam requievit.

12. Nequissimi enim nequissima vita super mortem fatui.

13. Luctus mortui septem dies : fatui autem et impii omnes dies vitę illorum.

14. Cum stulto ne multum loquaris, et cum insensato ne abieris.

15. Serva te ab illo, ut non molestiam habeas, et non coinquinaberis peccato illius.

 

16. Deflecte ab illo, et invenies requiem, et non acediaberis in stultitia illius.

17. Super plumbum quid gravabitur ? et quod illi aliud nomen, quam fatuus ?

18. Arenam et salem et massam ferri facilius est ferre, quam hominem imprudentem, et fatuum, et impium.

Musica in luctu, importuna narratio : flagella, et doctrina in omni tempore sapientię.

Qui docet fatuum, conglutinat testam :

Excitat dormientem de gravi somno.

 

Enarrat dormitanti, qui enarrat stulto, et in fine dicet : Quid est ?

 

 

Super mortuum plora ; defecit enim lux : et super fatuum plora ; defecit enim sensus.

Jucundius plora super mortuum, quoniam requievit.

Fatui autem super mortem vita nequissima.

Luctus mortui septem dies : fatui autem et impii, omnes dies vitę illius.

Cum stulto ne multiplices sermonem : et ad insensatum non eas.

Serva te ab illo, ut non molestiam habeas, et non coinquineris in concussione illius.

Deflecte ab illo, et invenies requiem : et non acediaberis in stultitia illius.

Super plumbum quid gravabitur ? et quod illi aliud nomen, quam fatuus ?

Arenam et salem et massam ferri facilius est ferre, quam hominem imprudentem.

6. Musica : etiam musica, res suavissima, non semper delectat : at correptio et doctrina omni tempori congruit. Sapientia : sunt, sapienter adhibentur : vel (sunt) Gręc. sapientię ; sapientię congruunt.

11, 12. Modicum plora... nequissimi enim : Gręc. Suavius (placabilioribus lacrymis) plora super mortuum, quia requievit (cessavit, facto vitę fine), fatui autem super mortem vita nequissima, miserrima : eo magis lugendus, quo tota vita ejus mors est, imo morte pejor.

16. Non acediaberis : quod est tędio, tristique et deside incuria teneri.

17. Super plumbum. Quid plumbo gravius, nisi tardi illi obtusique homines, qui ad quamcumque rem nec se commovent : quibus nomen fatuis, stolidis ?

18. Arenam et salem : res scilicet gravissimas. [123]

19. Loramentum ligneum colligagatum in fundamento ędificii non dissolvetur : sic et cor confirmatum in cogitatione consilii.

20. Cogitatus sensati in omni tempore, metu non depravabitur.

 

 

21. Sicut pali in excelsis, et cęmenta sine impensa posita contra faciem venti non permanebunt :

22. Sic et cor timidum in cogitatione stulti, contra impetum timoris non resistet.

23. Sicut cor trepidum in cogitatione fatui omni tempore non metuet : sic et qui in pręceptis Dei permanet semper.

24. Pungens oculum, deducit lacrymas : et qui pungit cor, profert sensum.

25. Mittens lapidem in volatilia, dejiciet illa : sic et qui conviciatur amico, dissolvit amicitiam.

26. Ad amicum etsi produxeris

Loramentum ligneum colligatum in ędificium non dissolvetur in concussione : sic cor confirmatur in cogitatione consilii.

 

In tempore non metuet cor firmatum in cogitatione intellectus. Sicut ornatus arenosus parietis limpidi.

Pali in excelso positi, contra faciem venti non permanebunt ;

 

 

Sic cor timidum in cogitatione stulti, contra omnem timorem non resistet.

 

 

 

 

Pungens oculum, deducet lacrymas ; et qui pungit cor, profert sensum.

Mittens lapidem in volatilia, abigit illa ; et qui conviciatur amico, dissolvet amicitiam.

 

Ad amicum etsi produxeris

19. Loramentum ligneum colligatum : ligna circumposita, apteque conserta : in fundamento : in fulcimentum : ędificii : vel ut habet Gręc. cinctura lignea, colligata in ędificium : non dissolvetur : sic et cor confirmatum : sic et viri graves, exquisitis excogitatisque consiliis firmi : contra, leves et improvidi, de quibus in seqq.

21. Sicut pali : vel sepimenta, et cęmenta sine impensa ; levi opere : posita : non permanebunt.

22. Sic et cor timidum : trepidum, improvidum, nec firmis consiliis constabilitum, etc. Gręc. verbis differt ; res eadem : nempe, ut non stant contra ventum, neque linitura arenosa, quantumvis lęvigata, ad ornatum parietis, neque sustentacula sive sepimenta in excelso loco posita, et exposita procellis : ita homines leves, neque excogitatis constabilitos consiliis, timore dejici, adversis ingruentibus. Summa a vers. 19, graves viros esse similes bene constitutis compactisque ędificiis ; leves vero, levibus ac levi opera, ad ornatum potius quam ad stabilimentum compositis, qualia memorat Ezech., xiii, 10 et seqq. ; et xxii, 28.

23. Sicut cor trepidum : alia pręcedentium interpretatio ac lectio, eaque perturbata, nec integra.

24. Qui pungit ; pungendo oculum, lacrymas ; pungendo cor, stimulando, excitando monitis, castigationibus, non fletum, sed sensum, intellectum, sapientiam elicimus. Qui pungit cor : qui meditando excitat et stimulat.

25. Dejiciet : Gręc. abigit.

26. 27. Ad amicum : adversus amicum : si produxeris, eduxeris gladium. Si aperueris os : si inconsiderate triste verbum emiseris : spes est reconcilianda [124] gra-

gladium, non desperes : est enim regressus. Ad amicum

27. Si aperueris os triste, non timeas : est enim concordatio : excepto convicio, et improperio, et superbia, et mysterii revelatione, et plaga dolosa : in his omnibus effugiet amicus.

28. Fidem posside cum amico in paupertate illius : ut et in bonis illius lęteris.

29. In tempore tribulationis illius permane illi fidelis, ut et in hęreditate illius cohęres sis.

30. Ante ignem camini vapor, et fumus ignis inaltatur : sic et ante sanguinem maledicta, et contumelię, et minę.

31. Amicum salutare non confundar, a facie illius non me abscondam : et si mala mihi evenerint per illum, sustinebo.

32. Omnis qui audiet, cavebit se ab eo.

33. Quis dabit ori meo custodiam, et super labia mea signaculum certum, ut non cadam ab ipsis, et lingua mea perdat me ?

gladium, non desperes : est enim regressus.

Ad amicum si aperueris os, non timeas : est enim concordatio : excepto improperio, et superbia, et mysterii revelatione, et plaga dolosa : in his effugiet omnis amicus.

Fidem posside in paupertate cum proximo ; ut in bonis illius simul implearis.

In tempore tribulationis permane illi ; ut in hęreditate illius cohęres sis.

Ante ignem camini vapor et fumus : sic ante sanguines convicia.

 

Amicum protegere non confundar ; et a facie illius non me abscondam : etiamsi mala mihi evenerint per illum :

Omnis qui audit, cavebit sibi ab eo.

Quis dabit mihi in ore meo custodiam, et super labia mea signaculum astutum ; ut non cadam ab illa, et lingua mea perdat me ?

tię. Excepto improperio : at hęc immedicabilia : convicium studiose illatum, sive improperium, ac beneficii exprobratio, de qua xx, 14, 15 ; xli, 28, superbia, sive despicientia, arcani revelatio, et caeci per proditionem ictus. In his omnibus effugiet amicus : neque erit reditus.

30. Ante ignem... sic ante sanguinem (cędem) maledicta.

31. Per illum : propter illum : atque etiam ab illo.

32. Omnis qui audiet, a me agnosci amicum, adversi licet fortuna, cavebit se ab eo laedendo, cum videat pręsto esse qui juvet.

33. Quis dabit ori meo custodiam ? quam David postulabat, Psal. cxl, 3, ut non cadam ab ipsis : per ipsa scilicet labia.

CAPUT XXIII.

Precatio ne sibi quisque relinquatur, i et seqq. De ore regendo adversus juramenta et maledicta, 7, ad 21 ; de intemperantia, ad finem : Deus occultorum inspector, 25 et seqq. ; fornicarius, 24 ; adulter, 25 ; adultera, 32 et seqq.

VERSIO VULGATA.

1. Domine pater, et dominator vitę meę, ne derelinquas me in consilio eorum : nec sinas me cadere in illis.

2. Quis superponet in cogitatu meo flagella, et in corde meo doctrinam sapientię, ut ignorationibus eorum non parcant mihi, et non appareant delicta eorum,

3. Et ne adincrescant ignorantię meę, et multiplicentur delicta mea, et peccata mea abundent, et incidam in conspectu adversariorum meorum, et gaudeat super me inimicus meus ?

4. Domine pater, et Deus vitę meę, ne derelinquas me in cogitatu illorum.

5. Extollentiam oculorum meorum ne dederis mihi, et omne desiderium averte a me.

6. Aufer a me ventris concupiscentias, et concubitus concupiscentię ne apprehendant me : et animę irreverenti et infrunitę ne tradas me.

 

7. Doctrinam oris audite, filii : et

SIXTINA VERSIO.

Domine pater, et dominator vitę meę, ne derelinquas me in consilio eorum ; non sinas me cadere in illis.

Quis superponet in cogitatu meo flagella, et in corde meo doctrinam sapientię ? ut ignorationibus meis non parcant ; et non prętermittant delicta illorum :

Ut non accrescant ignorantię meę, et peccata mea abundent, et decidam in conspectu adversariorum ; et gaudebit super me inimicus meus.

 

 

Domine pater, et Deus vitę meę,

 

 

Elationem oculorum ne dederis mihi ; et concupiscentiam averte a me.

Ventris appetitio et concubitus ne apprehendant me : et animę irreverenti ne tradas me.

 

 

Doctrina oris.

Doctrinam oris audite, filii ; et

1. Eorum : linguę et labiorum, de quibus pręcedentis capitis vers. ultimo : ac si diceret : Ne me loquacitati permittas. In illis : labiis, verbis, ut eodem versu.

2. In cogitatu meo flagella : ac punctiones illas, de quibus xxii, 24. Eorum : Gręc. meis ; non parcant mihi, cogitatio mea ; cor meum : ne mihi ipse indulgeam : et non appareant delicta eorum : cogitationum et cordis ; sit animus ipse sibi numitor. Summa : Adsint conscientię stimuli, ne per ignorantiam peccem : Mihique nimis indulgeam, nec peccata cognoscam, quibus tandem peream.

3. Incidam : Gręc. decidam.

4. Ne derelinquas : Gręc. deest : et ab anterioribus repetitum videtur.

6. Animę irreverenti : inverecundę : et infrunitę : stolidę, indocili, infrugiferae, ne tradas me.

7. Doctrinam oris : regendi : qua de re agit fuse postea : praefigitur autem [126] ti-

qui custodierit illam, non periet labiis, nec scandalizabitur in operibus nequissimis.

8. In vanitate sua apprehenditur peccator : et superbus et maledictus scandalizabitur in illis.

9. Jurationi non assuescat os tuum : multi enim casus in illa.

10. Nominatio vero Dei non sit assidua in ore tuo, et nominibus Sanctorum non admiscearis : quoniam non eris immunis ab eis.

11. Sicut enim servus interrogatus assidue, a livore non minuitur : sic omnis jurans et nominans, in toto a peccato non purgabitur.

12. Vir multum jurans implebitur iniquitate, et non discedet a domo illius plaga.

13. Et si frustraverit, delictum illius super ipsum erit : et si dissimulaverit, delinquit dupliciter :

14. Et si in vacuum juraverit, non justificabitur : replebitur enim retributione domus illius.

15. Est et alia loquela contraria morti, non inveniatur in hęreditate Jacob.

qui custodierit, non capietur in labiis suis.

 

Apprehendetur peccator : et maledicus et superbus scandalizabuntur in illis.

 

Jurationi non assuefacias os tuum :

Et nominationi Sancti non assuescas.

 

 

 

Sicut enim servus interrogatus assidue, a livore non minuetur : sic et jurans et nominans semper a peccato non purgabitur.

 

Vir multum jurans implebitur iniquitate ; et non discedet a domo ejus plaga.

Si deliquerit, delictum illius super ipsum erit : et si dissimulaverit, deliquit dupliciter.

Et si in vacuum juraverit, non justificabitur : replebitur enim obductionibus domus ejus.

Est loquela induta morte : non inveniatur in hęreditate Jacob.

tutus in Gręc. Doctrina oris. Non periet labiis : Gręc. non capietur.

8. Scandalizabitur : offendet : in illis : in labiis, in dictis.

10. Nominatio : jurandi causa ; non enim assumes nomen Domini Dei tui in vanum. Exod., xx, 7.

11. Sicut enim servus : ambiguę vitę, nec liquidae innocentię. Interrogatus assidue, in examen adductus, ac semper purgationis indigens ; a livore : sive a verberibus non minuetur : non ei minuentur verbera, neque plagarum erit immunis. Sic omnis jurans et nominans (Dei nomen assumens) in toto (in totum) a peccato non purgabitur ; cum nulla fide dignus, juramento et cautione semper indigeat.

13. Si frustraverit : fefellerit fidem jurejurando firmatam. Etsi dissimulaverit : si non tantum desit promisso bona fide dato, verum etiam mala fide promiserit, ac ficto animo juraverit, tanto nequior.

14. Et si in vacuum, sive in vanum, nulla necessitate, nec fallendi animo, sed animi levitate juraverit, non erit innocens : non solum enim falsa, verum etiam vana juramenta mala sunt. Vide autem, vers. 13, 14, triplex jurisjurandi genus : juratam fidem fallere ; ficto animo jurare ; jurare in vanum : atque hęc omnia reprobata.

15. Est et alia loquela : aliud in loquendo vilium juramento vix inferius, nempe conviciandi studium, vers. 17, quę duo connectit ; ac videtur alludere ad illud Levitici, xix, quo loco postquam ita edictum est : non perdurabis,... nec pollues nomen Dei tui, 12 ; statim de maledicto et calumnia subditur : non facies [127] calum-

16. Etenim a misericordibus omnia hęc auferentur, et in delictis non volutabuntur.

17. Indisciplinatę loquelę non assuescat os tuum : est enim in illa verbum peccati.

18. Memento patris et matris tuę : in medio enim magnatorum consistis :

19. Ne forte obliviscatur te Deus in conspectu illorum, et assiduitate tua infatuatus, improperium patiaris, et maluisses non nasci, et diem nativitatis tuę maledicas.

20. Homo assuetus in verbis improperii, in omnibus diebus suis non erudietur.

21. Duo genera abundant in peccatis, et tertium adducit iram et perditionem.

22. Anima calida quasi ignis ardens, non extinguetur donec aliquid glutiat :

23. Et homo nequam in ore carnis

Ą piis enim omnia hęc auferentur ; et in peccatis non se volutabunt.

Indisciplinationi temerariae non assuefacias os tuum : est enim in ea verbum peccati.

Memento patris et matris tuę : in medio enim magnatorum consistis :

Ne quando oblivioni tradaris in conspectu illorum, et consuetudine tua infatueris : et voles non esse natus, et diem nativitatis tuę maledices.

 

Homo assuescens verbis improperii, in omnibus diebus suis non erudietur.

Duo genera abundant peccatis, et tertium adducet iram.

 

Anima calida quasi ignis ardens, non extinguetur donec deglutiatur :

Homo fornicarius in corpore

niam, 13 ; non maledices surdo, 14 ; non eris criminator et susurro in populo, 16. Contraria morti : contra et ex adverso posita morti, eique par Gręc. ἀντιπαραϐεϐλημένη : sive ut alii codices ; ἀντιπεριϐεϐλημένη θανάτῳ : ex ęquo respondens morti ; sive induta morte. Alii blasphemiam intelligunt, sive maledicta in Deum : infanda nec cognita piis, de quibus Levit., xxiv, 11, et seqq.

16. Misericordibus : piis.

17. Indisciplinatę loquelę, temerarię loquacitati, cui convicia ac maledicta subjuncta sunt, ut vers, 20. Verbum peccati : Hebraism. notus, verbum pro re, pro peccato ipso scilicet.

18. Memento patris et matris tuę. Ne illis maledicas aut detrahas ; alioquin in medio magnatorum consistis : vocaberis in judicium, cui sequens congruit.

19. Ne forte obliviscatur te Deus : juste deserat, omnique ope destituat, in conspectu illorum : evocatum in judicium : et assiduitate tua infatuatus : male dicendi consuetudine pro insano habitus, et ipse vicissim improperium patiaris : turpi nota inustus a judicibus, et tunc maluisses non esse natus, etc. Aliter eodem ferme sensu : Memento patris ac matris, ne eis turpem notam inferas, cum vocatus in judicium condemnaberis : quia filiorum opprobria in parentes redundant. Νe obliviscatur te Deus : Gręc. simpliciter : ne oblivioni tradaris ; penitus deseraris a tuis.

21. Duo genera : hominum, de quibus supra actum est : primo loco jurans vera. 9 ; secundo loco maledictis assuetus, 15 ; abundant peccatis : addendum tertium, quod inducat exitium, nempe libido et intemperantia.

22. Anima calida : libidinum ęstu flagrans. Donec aliquid glutiat ; Gręc. donec deglutiatur ; consumatur suo ipsius igne.

23. Homo nequam : Gręc. πόρνος, fornicarius : pro quo Vulgatus legit πονηρὸς : [128]

suę, non desinet donec incendat ignem.

24. Homini fornicario omnis panis dulcis, non fatigabitur transgrediens usque ad finem.

25. Omnis homo qui transgreditur lectum suum, contemnens in animam suam, et dicens : Quis me videt ?

26. Tenebrę circumdant me, et parietes cooperiunt me, et nemo circumspicit me : quem vereor ? delictorum meorum non memorabitur Altissimus.

27. Et non intelligit quoniam omnia videt oculus illius, quoniam expellit a se timorem Dei hujusmodi hominis timor, et oculi hominum timentes illum :

28. Et non cognovit quoniam oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes.

29. Domino enim Deo antequam crearentur, omnia sunt agnita : sic et post perfectum respicit omnia.

30. Hic in plateis civitatis vindicabitur, et quasi pullus equinus fugabitur : et ubi non speravit, apprehendetur.

31. Et erit dedecus omnibus, eo qu6d non intellexerit timorem Domini.

32. Sic et mulier omnis relinquens

carnis suę, non desinet donec accenderit ignem.

Homini fornicario omnis panis dulcis : non cessabit usque ad finem.

Homo qui transgreditur lectum suum, dicens in animo suo : Quis me videt ?

 

Tenebrę circumdant me, et parietes cooperiunt me, et nemo me videt : quid vereor ? delictorum meorum non memorabitur Altissimus.

Et oculi hominum timor ejus.

 

 

 

 

Et non cognovit quoniam oculi Domini decies millies lucidiores sole, inspicientes omnes vias hominum, et intuentes in absconditas partes.

 

 

Antequam crearentur, omnia sunt ei agnita : sic et postquam consummata sunt.

 

Hic in plateis civitatis vindicabitur ; et ubi non speravit, apprehendetur.

 

 

 

 

Sic et mulier relinquens vi-

in ore ; Gręc. in corpore, στόματι, pro σώματι : donec incendat ignem : quo ipse tabescat.

24. Homini fornicario omnis panis : quęcumque voluptatis esca dulcis. ■ insatiabili cupiditate percitus, non fatigabitur : Gręc. non cessabit usquam.

27. Expellit a se timorem Dei. Is qui talia dicit, metu amittendę voluptatis, timorem Dei abjicit : Gręc. deest : desunt etiam alia obscurissima ; sic autem habet : et oculi hominum timor illius : is qui talia jactat quę habentur vers. 26, neque Deum timet, oculos timet, oculos timet hominum ; abstineretque a flagitio si testes homines habere se crederet.

28. Non cognovit : non cogitat, etc. Multo plus : Gręc. decies millies. 30. Hic : talis homo, adulter : de quo vers. 25. [129]

virum suum, et statuens hęreditatem ex alieno matrimonio :

33. Primo enim in lege Altissimi incredibilis fuit : secundo in virum suum deliquit : tertio in adulterio fornicata est, et ex alio viro filios statuit sibi.

34. Hęc in ecclesiam adducetur, et in filios ejus respicietur.

35. Non tradent filii ejus radices, et rami ejus non dabunt fructum.

 

36. Derelinquet in maledictum memoriam ejus, et dedecus illius non delebitur.

37. Et agnoscent qui derelicti sunt, quoniam nihil melius est quam timor Dei : et nihil dulcius quam respicere in mandatis Domini.

38. Gloria magna est sequi Dominum : longitudo enim dierum assumetur ab eo.

rum, et statuens hęreditatem ex alieno.

 

Primo enim in lege Altissimi incredula fuit, et secundo in virum suum deliquit, et tertio in fornicatione mœchata est ; ex alieno viro filios statuit.

Hęc in ecclesiam educetur, et in filios ejus visitatio erit.

Non diffundentur filii ejus in radicem, et rami ejus non dabunt fructum.

Relinquetur in maledictum memoria ejus, et dedecus ejus non delebitur.

Et cognoscent qui relicti sunt, quoniam nihil melius timore Domini, et nihil dulcius quam attendere mandatis Dei.

33. Primo enim : nota tria in fornicariam, ex Deo, ex marito, ex sobole.

34. In ecclesiam : in judicium vocato legitimo cœtu. In filios ejus respicietur : inquiretur : Gręc. erit in eos inspectio : ἐπισκοπὴ : ejus progeniem Deus ultor insequetur, ut docent seqq.

CAPUT XXIV.

Laus sapientię : ejus ante omnia sęcula ortus ex Deo : atque in Israele sedes : inexhausta abundantia.

VERSIO VULGATA.

 

1. Sapientia laudabit animam suam, et in Deo honorabitur, et in medio populi sui gloriabitur,

2. Et in ecclesiis Altissimi aperiet os suum, et in conspectu virtutis illius gloriabitur,

SIXTINA VERSIO.

Laudatio sapientię.

Sapientia laudabit animam suam, et in medio populi sui gloriabitur.

 

In ecclesia Altissimi aperiet os suum, et in conspectu virtutis illius gloriabitur.

1. Sapientia laudabit animam suam : seipsam noto hebraismo ; qua phrasi Deus ipse, Isa., i, 14 : Solemnitates vestras odivit anima mea. Pręfatio laudationis, qua docetur sapientiam solam esse dignam, quę se ipsam laudet ; quam laudem orditur vera. 5. Populi sui : ergo sapientia illa Deus ipse est, neque quisquam nisi Deus hoc sensu Israelitas populum suum appellat. [130]

3. Et in medio populi sui exaltabitur, et ia plenitudine sancta admirabitur,

4. Et in multitudine electorum habebit laudem, et inter benedictos benedicetur, dicens :

5. Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam :

6. Ego feci in cœlis ut oriretur lumen indeficiens, et sicut nebula texi omnem terram :

7. Ego in altissimis habitavi, et thronus meus in columna nubis.

8. Gyrum cœli circuivi sola, et profundum abyssi penetravi, in fluctibus maris ambulavi.

9. Et in omni terra steti : et in omni populo,

10. Et in omni gente primatum habui :

11. Et omnium excellentium, et humilium corda virtute calcavi : et in his omnibus requiem quęsivi, et in hęreditate Domini morabor.

12. Tunc pręcepit, et dixit mihi Creator omnium : et qui creavit

 

 

 

 

 

 

Ego ex ore Altissimi prodivi :

 

 

Et sicut nebula obtexi terram.

 

 

Ego in altissimis habitavi, et thronus meus in columna nubis.

Gyrum cœli circuivi sola, et in profundo abyssorum deambulavi. In fluctibus maris,

Et in omni terra, et in omni populo,

Et gente possedi.

 

Cum his omnibus requiem quęsivi, et in hęreditate cujus morabor.

 

 

Tunc pręcepit mihi Creator omnium : et qui creavit me, quies-

3. In plenitudine sancta : pleno consessu, admirabitur, admirationi erit.

5. Ex ore Altissimi prodivi : ergo sapientia illa, quę est Deus, ex ore Dei prodiit ; Deus ergo ex Deo. Primogenita : Gręc. deest : ductum ex Prov., viii, 22 et seqq., atque ex hujus loci sententia Paulus vocat Christum primogenitum omnis creaturę, Col., i, 15, hoc est, genitum, anteaquam quidquam crearetur.

6. Lumen indeficiens : sol : nam illa lux quę beatas collustrat mentes, quęque omnem hominem illuminat, ipsa est sapientia, non aliquid quod fecerit. Indeficiens, inextinctum : sicut nebula : nominandi casu, quod quaquaversus sapientia diffundatur.

7. In columna nubis : illa qua populus noctu illustrabatur.

10, 11. Primatum habui : Gręc. possedi ; quę autem est illa vis, quę et a Deo sit, et omnes gentes imperio teneat, nisi Filius Dei a Deo, ęque Deus ? Requiem quęsivi : sedem, in qua solium collocarem. In hęreditate Domini : Gręc. quęsivi in cujus hęreditate morarer, in qua gente, in quo populo.

12. Tunc pręcepit. Cum sapientia ipsa sit Verbum Dei (fons enim sapientię, Verbum Dei in excelsis, supra, i, 5), ergo idem est pręceptum Patris : ergo pręcepit, cum genuit : ut pręclare Augustinus passim. Requievit : Gręc. requievit, active : requiescere fecit tabernaculum meum. Cum ego sapientia omnium gentium domina (vers. 10), quęrerem ubi sedem collocarem (11), Deus ostendit mihi Israeliticum populum, in quo tabernaculum Agerem (12, 13). Qui creavit me : quid Hebręus habeat, et quid illud creare sit apud antiquos illos interpretes, diximus Prov., viii, 22. [131]

me, requievit in tabernaculo meo,

13. Et dixit mihi : In Jacob inhabita, et in Israel hęreditare, et in electis meis mitte radices.

14. Ab initio, et ante sęcula creata sum, et usque ad futurum sęculum non desinam, et in habitatione sancta coram ipso ministravi.

15. Et sic in Sion firmata sum, et in civitate sanctificata similiter requievi, et in Jerusalem potestas mea.

16. Et radicavi in populo honorificato, et in parte Dei mei hęreditas illius, et in plenitudine sanctorum detentio mea.

17. Quasi cedrus exaltata sum in Libano, et quasi cypressus in monte Sion :

18. Quasi palma exaltata sum in Cades, et quasi plantatio rosę in Jericho.

19. Quasi oliva speciosa in campis, et quasi platanus exaltata sum juxta aquam in plateis.

20. Sicut cinnamomum, et balsamum aromatizans odorem dedi : quasi myrrha electa dedi suavitatem odoris.

21. Et quasi storax et galbanus et

cere fecit tabernaculum meum,

Et dixit : In Jacob inhabita, et in Israel hęreditare.

 

Ante sęculum ab initio creavit me : et usque ad sęculum non desinam. In habitatione sancta coram ipso ministravi :

 

Et sic in Sion firmata sum : in civitate dilecta similiter quiescere me fecit, et in Jerusalem potestas mea.

Et radicavi in populo honorificato, in parte Domini, hęreditatis ejus.

 

Quasi cedrus exaltata sum in Libano, et quasi cupressus in montibus Ęrmon.

Quasi palma exaltata sum in littoribus, et quasi plantę rosę in Jericho.

Quasi oliva speciosa in campo : et quasi platanus exaltata sum.

 

Sicut cinnamomum, et aspalathus aromatum dedi odorem : et tanquam myrrha electa dedi suavitatem odoris.

Quasi galbanum et ungula et

14. Ab initio : sive Gręc. ante sęculum : usque ad futurum : Gręc. usque ad sęculum : ergo ęterna, et ipse Deus, cum neque initium, neque finem habeat. Quod enim est a sęculo in sęculum, Gręc, secundum Scripturas nullo initio est. Ministravi : ut decebat sapientiam Deo ipsi congenerem, qua Deus ut conjuncta sibi, et apud se existente agit. Joan., i, 2.

15. In civitate sanctificata : Gręc. dilecta.

16. In parte Dei mei hęreditas illius : sapientię, id est, mei. Vide Gręc. Detentio mea, domicilium.

17. In monte Sion : Gręc. in montibus Ęrmon, sive Hermon : notissimis.

18. In Cades. Alii, in Gaddi, sive Engaddi, ubi palmeta nobilia, et balsamus ; Gręc. in littoribus.

19. Juxta aquam in plateis ; ac per vicos urbium decurrentem.

20. Et balsamum : Gręc. aspalathus, planta odorifera apud Plinium et cęteros. Myrrha electa : optima.

21 Ungula (onyx) : pro nardo quam continet. Gutta : Gręc. stacte, odoramenti genus. Quasi Libanus : thus. [132]

ungula et gutta, et quasi Libanus non incisus vaporavi habitationem meam, et quasi balsamum non mistum odor meus.

22. Ego quasi terebinthus extendi, ramos meos : et rami mei honoris et gratię.

23. Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris : et flores mei fructus honoris et honestatis.

24. Ego mater pulchrę dilectionis, et timoris, et agnitionis, et sanctę spei.

25. In me gratia omnis vię et veritatis : in me omnis spes vitę et virtutis.

26. Transite ad me, omnes qui concupiscitis me, et a generationibus meis implemini :

 

27. Spiritus enim meus super mel dulcis, et hęreditas mea super mel et favum.

28. Memoria mea in generationes sęculorum.

29. Qui edunt me, adhuc esurient : et qui bibunt me, adhuc sitient.

30. Qui audit me, non confundetur : et qui operantur in me, non peccabunt.

31. Qui elucidant me, vitam ęternam habebunt.

32. Hęc omnia liber vitę, et testamentum Altissimi, et agnitio veritatis.

33. Legem mandavit Moyses in pręceptis justitiarum, et hęreditatem domui Jacob, et Israel promissiones.

34. Posuit David puero suo exci-

gutta, et quasi Libani vapor in tabernaculo :

 

 

 

Ego quasi terebinthus expandi ramos meos : et rami mei, rami honoris et gratię.

Ego quasi vitis fructificavi gratiam : et flores mei, fructus honoris et honestatis.

 

 

 

 

 

 

Accedite ad me, qui concupiscitis me, et a generationibus meis adimplemini.

Memoria enim mea super mel dulcis, et hęreditas mea super mellis favum.

 

 

Qui edunt me, adhuc esurient ; et qui bibunt me, adhuc sitient.

 

Qui audit me, non confundetur : et qui operantur in me, non peccabunt.

 

 

Hęc omnia, liber testamenti Dei Altissimi :

 

Legem, quam mandavit Moyses, hęreditatem synagogis Jacob.

24. Ego mater pulchrę dilectionis : sive, ut alii codices : Ego mater dilectionis illius pulchrę (qua diligitur Deus) : non turpium amorum : et agnitionis : Dei veritatis : vel, optima cognitu.

26. Ą generationibus, fructibus.

27. Spiritus meus : Gręc. memoria mea.

32. Hęc omnia continet liber vitę : Gręc. liber testamenti, sive legis.

33. Domui Jacob : Gręc. congregationibus Jacob.

34. Posuit David. Hic commemorat Salomonem, ut primum sententiarum auctorem, quem ipse imitetur : Gręc. deest. [133]

tare regem ex ipso fortissimum, et in throno honoris sedentem in sempiternum.

35. Qui implet quasi Phison sapientiam, et sicut Tigris in diebus novorum.

36. Qui adimplet quasi Euphrates sensum : qui multiplicat quasi Jordanis in tempore messis.

37. Qui mittit disciplinam sicut lucem, et assistens quasi Gehon in die vindemię :

38. Qui perficit primus scire ipsam, et infirmior non investigabit eam.

39. Ą mari enim abundavit cogitatio ejus, et consilium illius ab abysso magna.

40. Ego sapientia effudi flumina.

41. Ego quasi trames aquę immensę de fluvio ; ego quasi fluvii Dioryx, et sicut aquęductus exivi de paradiso.

42. Dixi : Rigabo hortum meum plantationum, et inebriabo prati mei fructum.

43. Et ecce factus est mihi trames abundans, et fluvius meus appropinquavit ad mare :

44. Quoniam doctrinam, quasi

 

 

 

Qui implet quasi Phison sapientiam, et sicut Tigris in diebus novorum.

Qui adimplet quasi Euphrates sensum, et quasi Jordanis in diebus messis.

Qui emittit disciplinam, sicut lucem, quasi Gehon in diebus vindemię.

Non consummavit primus scire ipsam : et sic ultimus non investigavit eam.

Ą mari enim abundavit cogitatio ejus, et consilium ejus ab abysso magna.

 

Et ego, sicut fossa de flumine, et sicut aquęductus exivi in paradisum.

 

Dixi : Potabo hortum meum : et inebriabo pratum meum.

 

Et ecce facta est mihi fossa in fluvium ; et fluvius meus factus est in mare.

Adhuc doctrinam, quasi ante-

35. Qui implet (Deus) quasi Phison sapientiam. In Moyse (sive etiam in Salomone) pleno flumine decurrentem. In diebus novorum fructuum ; quo exundare solet solutis nivibus : ut Jordanis in messe, vers. seq.

37. Assistens : affluens : Gręc. deest.

38. Qui perficit primus : qui primus dedit operam sapientię : et infirmior : Gręc. postremus ; ubi etiam totus versus sic habet : Non consummavit primus scire ipsam, et sic ultimus non investigabit eam, sapientiam scilicet, quam neque primi, neque postremi sapientes, aliorum licet instituti pręceptis, capere potuerunt.

39. Ą mari enim :... ab abysso : tanquam a mari, tanquam ab Oceano : cogitationibus velut a profundo, atque inexhausta mari deductis.

40. Effudi flumina : et quę paradisum, et quę mentes hominum tanta copia irrigarunt.

4t. Ego (sapientia loquitur) quasi trames, quasi fossa. Quasi fluvii Dioryx : alia versio ; dioryx enim fossa.

43. Trames : Gręc. et facta est mihi fossa in fluvium, et fluvius in mare (crescente et exundante doctrina.)

44. Doctrinam, quasi antelucanum : Gręc. tanquam crepusculum matutinum [134]

antelucanum, illumino omnibus ; et enarrabo illam usque ad longinquum.

45. Penetrabo omnes inferiores partes terrę, et inspiciam omnes dormientes, et illuminabo omnes sperantes in Domino.

46. Adhuc doctrinam quasi prophetiam effundam, et relinquam illam quęrentibus sapientiam : et non desinam in progenies illorum usque in ęvum sanctum.

47. Videte quoniam non soli mihi laboravi, sed omnibus exquirentibus veritatem.

lucanum, illuminabo, et ostendam eam usque in longinquum.

 

 

 

 

Adhuc doctrinam, quasi prophetiam effundam ; et relinquam illam in generationes sęculorum.

 

 

Videte quoniam non soli mihi laboravi, sed omnibus exquirentibus eam.

ortum : illumino : accendam ; illustrem faciam. Et enarrabo illam : Gręc. doctrinam : ostendam, declarabo illa, quę dixi, pręcepta sapientię.

45. Inspiciam omnes dormientes : penetrabo usque ad mortuorum sedem.

46. In progenies : in generationes sęculorum. Usque in ęvum sanctum : in sempiternam vitam reservatam sanctis.

47. Videte : quod videtur dicere, non jam ipsa sapientia, quę hactenus locuta est, sed hujus libri auctor : ut infra, xxxiii, 18.

CAPUT XXV.

Tria optanda : tria exosa : labora juvenis, 1 ad 5 ; senum gloria, 6 et seqq. ; res novem jucundę sensibus : decima super omnia timor Domini, 9 et seqq. ; inter pessima nihil pejus quam mulier nequam, 15, ad finem : mulier continenda domi, 34.

VERSIO VULGATA.

1. In tribus placitum est spiritui meo, quę sunt probata coram Deo et hominibus :

2. Concordia fratrum, et amor proximorum, et vir et mulier bene sibi consentientes.

3. Tres species odivit anima mea, et aggravor valde animę illorum :

4. Pauperem superbum, divitem mendacem, senem fatuum et insensatum.

SIXTINA VERSIO.

In tribus decora facta sum ; et surrexi decora coram Domino et hominibus :

Concordia fratrum, et amicitia proximorum, et vir et mulier sibi bene consentientes.

Tres autem species odivit anima mea, et indignata sum vitę illorum :

Pauperem superbum, et divitem mendacem ; senem adulterum diminutum intellectu.

1. In tribus. In Gręc. sapientia pergit loqui.

4. Divitem mendacem : quod deceat eos liberaliter agere, non instar egenorum, multa mentiri ac fallere comparando victu. Senem fatuum : Gręc. adulterum. [135]

5. Quę in juventute tua non congregasti, quomodo in senectute tua, invenies ?

6. Quam speciosum canitiei judicium, et presbyteris cognoscere consilium !

7. Quam speciosa veteranis sapientia, et gloriosis intellectus et consilium !

8. Corona senum multa peritia, et gloria illorum timor Dei.

9. Novem insuspicabilia cordis magnificavi, et decimum dicam in lingua hominibus :

10. Homo, qui jucundatur in filiis, vivens et videns subversionem inimicorum suorum.

11. Beatus qui habitat cum muliere sensata, et qui in lingua sua non est lapsus, et qui non servivit indignis se.

12. Beatus qui invenit amicum verum, et qui enarrat justitiam auri audienti.

13. Quam magnus, qui invenit sapientiam et scientiam ! sed non est super timentem Dominum.

14. Timor Dei super omnia se superposuit.

In juventute tua non congregasti : et quomodo in senectute tua invenies ?

Quam speciosum canitiei judicium, et presbyteris cognoscere consilium !

Quam speciosa veteranis sapientia, et gloriosis intellectus et consilium !

Corona senum multa peritia, et gloria illorum timor Domini.

Novem cogitationes beatificavi in corde, et decimam dicam in lingua :

Homo, qui jucundatur in filiis, vivens, et videns subversionem inimicorum.

 

Beatus qui habitat cum muliere sensata, et qui in lingua non est lapsus, et qui non servivit indigno se :

Beatus qui invenit prudentiam ; et qui narrat in aures audientium.

 

Quam magnus est, qui invenit sapientiam ! sed non est super timentem Dominum.

Timor Domini super omnia se superposuit :

6. Quam speciosum : quam decet canos senesque judicandi officium : quam congruit senioribus cognoscere consilium, quod dent exquirentibus !

7. Veteranis, senibus ; gloriosis, honoratis, optimatibus.

9. Novem insuspicabilia : Gręc. novem cogitationes seu suspiciones beatas existimavi in corde meo : novem enim isti beati : 1. in prole felix ; 2. diu vivens, valensque ; 3. qui videt subversos inimicos ; 4. cui uxor prudens obtigit ; 5. cujus verba irreprehensa sunt ; 6. qui non servit indignis ; 7. qui habet amicum verum ; 8. qui jura sua, quęque opus habeat, enarraturus, aurem attentam ac benevolam nactus est ; 9. qui invenit sapientiam : hęc novem exequitur a vers. 11 ad 14. Decimum autem omnia supergressum, timorem Domini, vers. 13, 14, 15, 16. Sane viventem valentemque, ac videntem subversos inimicos, pro duobus numeramus : alioquin octo tantum essent bona, ac nonum excidisset : quod autem pro amico vero, vers. 12, Gręc. habet, prudentiam, vix a sapientia scientiaque secernitur, quam nono loco refert. Quo loco sapientiam intelligas, prout apud homines sumitur : cum vera sapientia sit timor Domini, decimo gradu memoratus. De inimicis vero subversis, meminerimus nos audire hic sensus humanos, per quos, velut per gradus devenimus ad summum illud, verumque et divinum bonum, timorem Domini. [136]

15. Beatus homo, cui donatum est habere timorem Dei : qui tenet illum, cui assimilabitur ?

16. Timor Dei initium dilectionis ejus : fidei autem initium agglutinandum est ei.

17. Omnis plaga tristitia cordis est : et omnis malitia, nequitia mulieris.

18. Et omnem plagam, et non plagam videbit cordis :

19. Et omnem nequitiam, et non nequitiam mulieris :

20. Et omnem obductum, et non obductum odientium :

21. Et omnem vindictam, et non vindictam inimicorum.

22. Non est caput nequius super caput colubri :

23. Et non est ira super iram mulieris. Commorari leoni et draconi placebit, quam habitare cum muliere nequam.

24. Nequitia mulieris immutat faciem ejus, et obcęcat vultum suum tanquam ursus : et quasi saccum ostendit. In medio proximorum ejus

25. Ingemuit vir ejus, et audiens suspiravit modicum.

26. Brevis omnis malitia super malitiam mulieris, sors peccatorum cadat super illam.

Qui tenet illum, cui assimilabitur ?

 

 

 

 

 

 

 

Omnem plagam, et non plagam cordis :

Et omnem nequitiam, et non nequitiam mulieris :

Omnem obductionem, et non obductionem odientium :

Et omnem vindictam, et non vindictam inimicorum.

Non est caput super caput colubri :

Et non est ira super iram inimici. Commorari leoni et draconi placebit mihi, quam habitare cum muliere nequam.

Malitia mulieris immutat faciem ejus, et obcęcat vultum ejus quasi saccum. In medio proximorum suorum

 

Concidet vir ejus, et audiens suspiravit amare.

Brevis omnis malitia ad malitiam mulieris : sors peccatoris cadat super illam.

16. Timor Dei. Hic versus in Sixtina deest, supplendus ex aliis codicibus. Fidei autem initium agglutinandum est ei ; Gręc. fides initium agglutinandi se ei, sive agglutinationis (conjunctionis) cum eo.

17. Omnis plaga : alia lectio sequentis, obscura et imminuta : Gręc. deest. 18, 19. Omnem plagam : videbit vir ęquo animo, sed non plagas cordis, lęsi et vulnerati, frustrata amore et violata fide, infra 31 ; xxvi, 8 ; xxvii, 22, 23 ; ita et omnem nequitiam, sed non mulieris, tanta est vafritie : tot artes nocendi novit.

20. Omnem obductum : impetum adversę fortunę.

21. Omnem vindictam : etiam a publica potestate ; est enim exorabilis : sed non inimicorum, qui se nec evitari, nec placari sinunt.

24. Obcęcat (obscurat) vultum ejus exasperando atque efferendo : a nativa forma in ursi speciem mutat. Tanquam saccum ostendit : rugosum et squalidum facit.

25. Modicum : presso dolore scilicet ; at Gręc. suspiravit amari : modicum, forte a sequenti petitum. [137]

27. Sicut ascensus arenosus in pedibus veterani, sic mulier linguata homini quieto.

28. Ne respicias in mulieris speciem, et non concupiscas mulierem in specie.

29. Mulieris ira, et irreverentia, et confusio magna.

30. Mulier, si primatum habeat, contraria est viro suo.

31. Cor humile, et facies tristis, et plaga cordis, mulier nequam.

32. Manus debiles et genua dissoluta, mulier quę non beatificat virum suum.

33. Ą muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimur.

34. Non des aquę tuę exitum, nec modicum : nec mulieri nequam veniam prodeundi.

35. Si non ambulaverit ad manum tuam, confundet te in conspectu inimicorum.

36. Ą carnibus tuis abscinde illam, ne semper te abutatur.

Ascensus arenosus in pedibus veterani : sic mulier linguata viro quieto.

Ne procidas ad speciem mulieris, et non concupiscas mulierem.

 

Ira, et irreverentia, et confusio magna, mulier, si subministret viro suo.

 

Cor humile, et facies tristis, et plaga cordis, mulier nequam.

Manus debiles, et genua dissoluta, quę non beatificabit virum suum.

Ą muliere initium peccati, et per illam omnes morimur.

 

Ne des aquę exitum, nec mulieri nequam, potestatem.

 

Si non ambulaverit ad manum tuam, a carnibus tuis abscinde illam.

27. Ascensus arenosus : tam gravis verbosa mulier viro quieto, quam grave est seni grassari et obrepere per clivum arenosum, nullo pedum fulcimento.

29. Mulieris ira et irreverentia : inverecundia : et confusio, causa pudoris magna : addit Gręc. causam ; nempe, si subministret viro (quo vivat) : id enim et viro turpe, et mulieri causa superbiendi, ac saeviendi in virum.

31. Plaga cordis. Vide vers. 18.

33. Ą muliere : ex Gen. iii.

35. Ad manum tuam : ad imperium tuum, instar jugalis freno obsequentis.

CAPUT XXVI.

De muliere bona, I, 2, 3 ; zelotypa, 5 et seqq. ; mulier nequam, 10 et seqq. ; fornicarię indicia, 12 ; filia inverecunda, 13 et seqq. ; mulier bona, 16 et seqq. ; a justitia ad peccatum transitus quam odiosus, 26, 27.

VERSIO VULGATA.

1. Mulieris bonę beatus vir : numerus enim annorum illius duplex.

2. Mulier fortis oblectat virum

SIXTINA VERSIO.

Mulieris bonę beatus vir : et

numerus annorum illius duplex.

 

Mulier fortis oblectat virum

[138]

suum : et annos vitę illius in pace implebit.

3. Pars bona mulier bona, in parte timentium Deum dabitur viro pro factis bonis.

4. Divitis autem et pauperis cor bonum, in omni tempore vultus illorum hilaris.

5. Ą tribus timuit cor meum, et in quarto facies mea metuit :

6. Delaturam civitatis, et collectionem populi :

7. Calumniam mendacem : super mortem omnia gravia :

8. Dolor cordis et luctus, mulier zelotypa

9. In muliere zelotypa flagellum linguę, omnibus communicans.

10. Sicut boum jugum quod movetur, ita et mulier nequam : qui tenet illam, quasi qui apprehendit scorpionem.

11. Mulier ebriosa, ira magna : et contumelia et turpitudo illius non tegetur.

12. Fornicatio mulieris in extollentia oculorum, et in palpebris illius agnoscetur.

13. In filia non avertente se, firma

suum : et annos illius implebit in pace.

Pars bona mulier bona, in parte timentium Dominum dabitur.

 

Divitis autem et pauperis cor bonum, in omni tempore vultus hilaris.

Ą tribus timuit cor meum, et in quarto facie supplicavi :

Delaturam civitatis, et collectionem turbę,

Et calumniam mendacem : super mortem omnia gravia.

Dolor cordis et luctus mulier

Zelotypa in mulierem zelotypam, et flagellum linguę omnibus communicans.

Boum jugum quod movetur, mulier nequam : qui tenet illam, quasi qui apprehendit scorpionem.

Ira magna, mulier ebriosa : et turpitudinem suam non configet.

 

Fornicatio mulieris in extollentia oculorum, et in palpebris illius agnoscetur.

In filia non avertente se, firma

4. Divitis autem. Sive divitis, sive pauperis cor lętum, vultum exhilarat : quę sententia referri videtur ad vers. 2.

6. Delaturam civitatis : Gręc. διαϐολήν. Civitati crimen illatum, nec privatis tantum, sed universę communitati, per calumniam. Collectionem populi : Gręc. turbę, sive inconditę multitudinis. Calumniam mendacem : Gręc. mendacium.

8. Dolor cordis. Quartum illud, ima pectoris vulnerans : mulier zelotypa : sive, ut habet Gręc. ęmula mulieri ; urunt enim se mutuo ęmulę fœminę, virumque velut in medio deprehensum requiescere non sinunt.

9. In muliere zelotypa, sive ęmula, est flagellum linguę, omnibus communicans : sive commune. Indicat maledicta communicata ac dissipata in vulgus.

10. Boum jugum : conjugium jugum quoddam : quod movetur, concutitur, distrahitur, incertisque fertur motibus : σαλευόμενον : ubi viro bono mulier nequam copulatur.

12. In extollentia oculorum : in inverecundia et protervia, et in palpebris ; i mollitie : quales sunt illi oculi, quos vocat Petrus adulterii plenos. II Petr., ii, 14.

13. In filia non avertente se : ἀδιατρέπτῳ, quod etiam inverecundam sonat. [139]

custodiam : ne inventa occasione, utatur se.

14. Ab omni irreverentia oculorum ejus cave, et ne mireris, si te neglexerit.

15. Sicut viator sitiens ad fontem os aperiet, et ab omni aqua proxima bibet, et contra omnem palum sedebit, et contra omnem sagittam aperiet pharetram, donec deficiat.

16. Gratia mulieris sedulę delectabit virum suum, et ossa illius impinguabit.

17. Disciplina illius datum Dei est.

18. Mulier sensata et tacita, non est immutatio erudite animę.

 

19. Gratia super gratiam, mulier sancta et pudorata.

20. Omnis autem ponderatio non est digna continentis animę.

21. Sicut sol oriens mundo in altissimis Dei, sic mulieris bonę species in ornamentum domus ejus :

22. Lucerna splendens super candelabrum sanctum, et species faciei super ętatem stabilem.

23. Columnę aureę super bases argenteas, et pedes firmi super plantas stabilis mulieris.

24. Fundamenta ęterna supra petram solidam, et mandata Dei in corde mulieris sanctę.

custodiam ; ne, inventa remissione, utatur se.

Post irreverentem oculum cave ; et non mireris, si in te deliquerit.

 

Sicut viator sitiens os aperit, et ab omni aqua proxima bibet, contra omnem palum sedebit, et contra sagittam aperiet pharetram.

 

Gratia mulieris delectabit virum suum, et ossa illius impinguabit.

 

Scientia ipsius.

 

Datum Domini est mulier taciturna : et non est commutatio eruditae animę.

Gratia super gratiam, mulier pudorata :

Et non est pondus omne dignum continentis animę.

Sol exoriens in altissimis Domini, et species mulieris bonę in ornamento domus suę.

 

Lucerna lucens super candelabrum sanctum, et species faciei in ętate stabili.

Columnę aureę super basim argenteam, et pedes decori in pectoribus stabilis.

14. Irreverentia : Gręc. inverecunda oculo. Si te neglexerit : si monita tua despexerit. Vide Gręc.

15. Sicut viator sitiens ab omni fonte potat, lassusque ad omnem palum consident, ac defiget tentorium, et sicut qui tela congerit, ad omnem sagittam pharetram aperiet, donec deficiat locus ; sic puella inverecunda omni amori patet, quod auctor per modestiam reticet,

18. Mulier sensata : supple, donum quoque Dei est, ex antecedente. Non est immutatio : commutatio, pretium, eruditę animę.

22. Candelabrum sanctum : in templo : species faciei : formę pulchritudo : super ętatem stabilem : maturam : en species pudicę mulieris, sanctum quid, et candelabri sancti facibus comparatum.

23. Columnę aureę : pulchra pulchris, firma firmis fulta, comparat mulieri super plantas firmis vestigiis consistenti, nec vagę atque incompositę ; quod magis ad animum referendum, ex vers. seq. Stabilis mulieris : εὐσταθοῦς, rectę, [140]

25. In duobus contristatum est cor meum, et in tertio iracundia mihi advenit.

26. Vir bellator deficiens per inopiam : et vir sensatus contemptus :

27. Et qui transgreditur a justitia ad peccatum, Deus paravit eum ad rhomphęam.

28. Duę species difficiles et periculosę mihi apparuerunt : difficile exuitur negotians a negligentia : et non justificabitur caupo a peccatis labiorum.

In duobus contristatum est cor meum, et in tertio iracundia mihi advenit.

Vir bellator deficiens per inopiam : et viri sensati si contemnantur.

Regrediens a justitia ad peccatum, Dominus parabit eum ad rhomphęam.

Difficile exuetur negotians a delicto ; et non justificabitur caupo a peccato.

bene librato corpore : quod autem pro στερεοῖς, quod Vulgatus legisse videtur, id est, firmamentis (pedum) seu plantis, Gręc. nunc habet στέρνοις, pectoribus, nullo sensu, omnino repudiandum.

28. Negotians : mercator : a negligentia : mercatura opus sollicitum : caupo a peccatis labiorum : ars cauponaria scatens mendaciis inflato rerum pretio.

CAPUT XXVII.

Inopia, avaritia, emptio et venditio, 1, 2, 3 ; cogitationum cribratio, 5 ; cultura animorum, 6 ; ex sermone quemvis explora, 8 ; quęrenda justitia : veritas : juramenta, 15 ; maledicta : infida amicitia : arcanorum proditio, 17 et seqq. ; dissimulator sibi ipsi accersit pœnam, 25 et seqq.

VERSIO VULGATA.

1. Propter inopiam multi deliquerunt : et qui quęrit locupletari, avertit oculum suum.

2. Sicut in medio compaginis lapidum palus figitur, sic et inter medium venditionis et emptionis angustiabitur peccatum.

3. Conteretur cum delinquente delictum.

4. Si non in timore Domini tenueris te instanter, cit6 subvertetur domus tua.

5. Sicut in percussura cribri re-

SIXTINA VERSIO.

Propter indifferens multi deliquerunt : et qui quęrit locupletari, avertet oculum.

In medio compaginis lapidum palus Agetur, et inter medium venditionis et emptionis angustiabitur peccatum.

 

 

Si non in timore Domini tenuerit se instanter, cito subvertetur domus ejus.

In percussura cribri remanet

1. Avertit oculum : a lege, sive a malis imminentibus, quorum avaritia radix est. I Tim., vi, 10.

2. Angustiabitur peccatum, συντριϐήσεται, constringetur, firmabitur.

3. Conteretur : alia versio. Cum delinquente : abest a Gręc, neque ullum habet sensum.

5. Sicut in percussura (concussione) cribri remanet pulvis : lapilli, arena, sic [141]

manebit pulvis, sic aporia hominis in cogitatu illius.

6. Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis.

7. Sicut rusticatio de ligno ostendit fructum illius, sic verbum ex cogitatu cordis hominis.

8. Ante sermonem non laudes virum : hęc enim tentatio est hominum.

9. Si sequaris justitiam, apprehendes illam : et indues quasi poderem honoris, et inhabitabis cum ea, et proteget te in sempiternum, et in die agnitionis invenies firmamentum.

10. Volatilia ad sibi similia conveniunt : et veritas ad eos, qui operantur illam, revertetur.

11. Leo venationi insidiatur semper : sic peccata operantibus iniquitates.

12. Homo sanctus in sapientia manet sicut sol : nam stultus sicut luna mutatur.

13. In medio insensatorum serva verbum tempori : in medio autem cogitantium assiduus esto.

14. Narratio peccantium odiosa, et risus illorum in deliciis peccati.

15. Loquela multum jurans, horripilationem capiti statuet : et irreverentia ipsius obturatio aurium.

16. Effusio sanguinis in rixa su-

fimus ; sic quisquilię hominis in cogitatione ejus.

Vasa figuli probat fornax, et tentatio hominis in sermocinatione ejus.

Culturam ligni ostendit fructus ipsius ; sic verbum excogitatum, hominis cor.

 

Ante sermonem non laudes virum ; hęc enim tentatio est hominum.

Si sequaris justitiam, apprehendes : et indues illam, quasi poderem honoris.

 

 

 

 

Volatilia ad sibi similia divertent ; et veritas ad eos, qui operantur ipsam, revertetur.

Leo venationi insidiatur : sic peccata operantibus iniqua.

 

Narratio pii semper sapientia : stultus autem ut luna mutatur.

 

In medio insensatorum serva tempus : in medio autem cogitantium assiduus esto.

Narratio fatuorum odiosa ; et risus eorum in deliciis peccati.

 

Loquela multum jurantis arriget capillos ; et jurgium eorum obturatio aurium.

 

Effusio sanguinis rixa superbo-

aporia, dubitatio in cogitatu, ia ratiocinatione hominis : velut cribratione quidam bona malave consilia secernuntur.

7. Sicut rusticatio. Vide Gręc, in quo tamen nonnihil desideres.

9. Poderem : illustrem vestem.

10. Veritas... qui operantur illam : tractant, meditantur, cum eaque assuescunt.

11. Leo venationi... sic peccata. Ubi consuetudinem peccandi feceris, repente tanquam ex occulto irruunt, et imparatos rapiunt.

13. In medio... serva verbum tempori : hebraismus, pro, serva tempus, sive opportunitatem, ut habet Gręc, parce et cum tempus resque postulat, versare cum insipientibus : at, in medio cogitantium, intelligentium, assiduus esto.

15. Irreverentia : Gręc. jurgium eorum : obturatio aurium : propter juramenta interserta. Vide seqq. [142]

perborum : et maledictio illorum auditus gravis.

17. Qui denudat arcana amici, fidem perdit : et non inveniet amicum ad animum suum.

18. Dilige proximum, et conjungere fide cum illo.

19. Quod si denudaveris absconsa illius, non persequeris post eum.

20. Sicut enim homo qui perdit amicum suum : sic et qui perdit amicitiam proximi sui.

21. Et sicut qui dimittit avem de manu sua, sic dereliquisti proximum tuum, et non eum capies.

22. Non illum sequaris, quoniam longe abest : effugit enim quasi caprea de laqueo, quoniam vulnerata est anima ejus.

23. Ultra eum non poteris colligare : et maledicti est concordatio :

24. Denudare autem amici mysteria, desperatio est animę infelicis.

25. Annuens oculo fabricat iniqua, et nemo eum abjiciet :

 

26. In conspectu oculorum tuorum conculcabit os suum, et super sermones tuos admirabitur : novissime autem pervertet os suum, et in verbis tuis dabit scandalum.

27. Multa audiri, et non coaequavi ei : et Dominus odiet illum.

28. Qui in altum mittit lapidem,

rum : et maledictio illorum auditus gravis.

Qui denudat arcana, fidem perdidit ; et non inveniet amicum ad animum suum.

Dilige amicum, et conjungere fide cum illo.

Si autem denudaveris absconsa illius, non persequaris post eum.

 

Sicut enim perdidit homo inimicum suum ; sic qui perdidit amicitiam proximi.

Et sicut qui dimisit avem de manu sua ; sic dimisisti proximum, et non eum capies.

 

Non illum sequaris, quoniam longe discessit ; et effugit quasi caprea de laqueo.

 

Quoniam vulnus est colligare : et maledicti est concordatio :

 

Qui autem denudavit mysteria, desperavit.

 

Annuens oculo fabricat iniqua ; et nemo ipsum removebit ab ipso.

In conspectu oculorum tuorum indulcabit os suum, et super sermones tuos admirabitur. Novissime autem pervertet os suum, et in verbis tuis dabit scandalum.

Multa odivi, et non coęquavi ei ; et Dominus odiet illum.

 

Qui in altum mittit lapidem,

19. Quod si denudaveris. Vide vers. 22.

20. Qui perdit amicum : qui cędit. Sensus est proditionem arcani cędem esse amicitię, nec magis resurgere cęsam ac mortuam, quam amicum (aut inimicum) neci deditum. Vide autem vers. 22, 23, 24.

23. Non poteris colligare : obligare vulnus. Vide Gręc, cujus sensus est, ut obligari et sanari vulnus, ita maledictum resarciri posse ; at arcani proditione rem in desperationem adduci.

25. Annuens oculo. Hac phrasi designatur artifex plura nutibus quam verbis confidens : omnis malę rei dissimulator, de quo supra, xix, 23, et Prov., vi, 13 ; X, 10. Nemo eum abjiciet : nemo declinat ictus tam caute concinnantis dolos,

27. Non coęquavi ei quemquam ; nihil ęque odi atque ipsum. [143]

super caput ejus cadet : et plaga dolosa, dolosi dividet vulnera.

29. Et qui foveam fodit, incidet in eam : et qui statuit lapidem proximo, offendet in eo : et qui laqueum alii ponit, peribit in illo.

30. Facienti nequissimum consilium, super ipsum devolvetur : et non agnoscet unde adveniat illi.

31. Illusio, et improperium superborum, et vindicta sicut leo insidiabitur illi.

32. Laqueo peribunt qui oblectantur casu justorum : dolor autem consumet illos antequam moriantur.

33. Ira et furor, utraque execrabilia sunt, et vir peccator continens erit illorum.

super caput suum mittit : et plaga dolosa dividet vulnera.

Qui foveam fodit, incidet in eam ; et qui statuit laqueum, in eo capietur.

 

Qui facit mala, super ipsum invocentur : et non agnoscet unde adveniant sibi.

 

Illusio, et improperium superborum, et vindicta sicut leo insidiabitur illi.

Laqueo capientur, qui oblectantur casu justorum ; et dolor consumet illos antequam moriantur.

Ira et furor, etiam hęc sunt abominationes, et vir peccator continens erit illorum.

28. Plaga dolosa : qui cęco ictu ferit per tenebras, sępe seipsum vulnerat. Dividet vulnera : diducet ; forte etiam vulneribus dividet carnes.

31. Illusio et improperium : pœna insidiatos, sicut leo, insequetur illusores, etc.

33. Continens erit illorum : obnoxius.

CAPUT XXVIII.

Non ulciscendum, 1 ad 10 ; non contendendum, 10 et seqq. ; bilinguis, 15 ; lingua tertia, seu serens jurgia, 16 et seqq. ; continendę aures et os, 28 ; sermones suos quisque purget, 29, 30.

VERSIO VULGATA.

1. Qui vindicari vult, a Domino inveniet vindictam, et peccata illius servans servabit.

2. Relinque proximo tuo nocenti te : et tunc deprecanti tibi peccata solventur.

3. Homo homini reservat iram, et a Deo quęrit medelam ?

4. In hominem similem sibi non habet misericordiam, et de peccatis suis deprecatur ?

5. Ipse cum caro sit, reservat iram,

SIXTINA VERSIO.

Qui vindicat, a Domino inveniet vindictam ; et peccata illius servans servabit.

Remitte injuriam proximo tuo : et tunc deprecanti tibi peccata solventur.

Homo homini reservat iram ; et a Deo quęrit medelam.

In hominem similem sibi non habet misericordiam ; et de peccatis suis deprecatur.

Ipse cum caro sit, reservat

2. Relinque : dimitte : Gręc. remitte.

3. Homo homini : servus servo. Vide Matth., xviii, 32. [144]

et propitiationem petit a Deo ? quis exorabit pro delictis illius ?

6. Memento novissimorum, et desine inimicari :

7. Tabitudo enim et mors imminent in mandatis ejus.

8. Memorare timorem Dei, et non irascaris proximo.

9. Memorare testamentum Altissimi, et despice ignorantiam proximi.

10. Abstine te a lite, et minues peccata..

11. Homo enim iracundus incendit litem, et vir peccator turbabit amicos, et in medio pacem habentium immittet inimicitiam.

12. Secundum enim ligna silvę, sic ignis exardescit : et secundum virtutem hominis, sic iracundia illius erit, et secundum substantiam suam exaltabit iram suam.

13. Certamen festinatum incendit ignem, et lis festinans effundit sanguinem, et lingua testificans adducit mortem.

14. Si sufflaveris in scintillam, quasi ignis exardebit : et si expueris super illam, extinguetur : utraque ex ore proficiscuntur.

15. Susurro et bilinguis maledictus : multos enim turbabit pacem habentes.

iram : quis propitiabit peccata illius ?

Memento novissimorum, et desine inimicari :

Tabitudinis et mortis : et permane in mandatis.

Memorare mandata ; et ne irascaris proximo,

Et testamentum Altissimi, et despice ignorantiam.

 

Abstine a lite, et minues peccata.

 

Homo enim iracundus incendet litem : et vir peccator turbabit amicos, et in medio pacem habentium immittit calumniam.

 

Secundum materiam ignis sic exardescet : secundum virtutem hominis, iracundia illius erit : et secundum substantiam exaltabit iram suam : et secundum firmitatem rixę exardescet.

Contentio festinata incendit ignem, et rixa festinans effundit sanguinem.

 

Si sufflaveris scintillam, exardescet : et si expueris super illam, extinguetur : et utraque ex ore tuo proficiscuntur.

 

Susurronem et bilinguem maledicere : multos enim pacem habentes perdiderunt.

7. Tabitudo... in mandatis ejus : supple, in ulciscentes : intentata scilicet mortis pœna in transgressores legis, quales illi sunt, qui non benefaciunt inimico, nec pecus quoque ejus reducunt ad eum ; ubi Tertullianus : « Quanto magis jubentur ut ipsum sibi ! » Exod., xxiii, 4, 5. Paulus etiam docet vetere lege vetitam ultionem, Rom., xii, 19, 20. Vide etiam illud Davidis ultionem detestantis de Nabalo, I Reg., xxv, 31, 33, et alia passim.

9. Despice ignorantiam : errorem : proximi te lędentis : videtur enim ignorare legem. Sic : Dimitte illis : non enim sciunt quid faciunt. Luc., xxiii, 34.

11. Inimicitiam : Gręc. calumniam.

12. Secundum virtutem : potentiam, vires. Et secundum substantiam : quo ditior, et potestate firmior, eo iratior.

13. Certamen festinatum... lis festinans : rixa suscepta levi animo.

14. Utraque ex ore : indicat rixas, vel accendi, vel extingui adstantium sermonibus. [145]

16. Lingua tertia multos commovit, et dispersit illos de gente in gentem.

17. Civitates muratas divitum destruxit, et domos magnatorum effodit.

18. Virtutes populorum concidit, et gentes fortes dissolvit.

19. Lingua tertia mulieres viratas ejecit, et privavit illas laboribus suis.

20. Qui respicit illam, non habebit requiem, nec habebit amicum, in quo requiescat.

21. Flagelli plaga livorem facit : plaga autem linguę comminuet ossa.

22. Multi ceciderunt in ore gladii : sed non sic quasi qui interierunt per linguam suam.

23. Beatus qui tectus est a lingua nequam, qui in iracundiam illius non transivit, et qui non attraxit jugum illius, et in vinculis ejus non est ligatus :

24. Jugum enim illius, jugum ferreum est : et vinculum illius, vinculum ęreum est.

25. Mors illius, mors nequissima :

Lingua tertia multos commovit, et dispersit illos de gente in gentem :

Et civitates munitas destruxit, et domos magnatorum subvertit.

 

 

 

Lingua tertia mulieres viriles ejecit, et privavit illas laboribus suis.

Qui attendit illi, non inveniet requiem, nec habitabit cum requie.

Flagelli plaga livorem faciet : plaga autem linguę comminuet ossa.

Multi ceciderunt in ore gladii : pt non ut ii qui ceciderunt per linguam.

Beatus qui tectus est ab ea, qui in iracundia illius non transivit, qui non traxit jugum illius, et in vinculis illius non est ligatus.

 

Jugum enim illius, jugum ferreum est ; et vincula illius, vincula ęrea.

Mors illius, mors nequissima,

16. Lingua tertia : certissima lectio, quam pręter Vulgatam gręci habeant codices pręstantissimi. Proverbialis locutio in Chaldaica Paraphrasi frequens, ut ad Psal. c, Hebr. ci, vers. 5, et ad Psal. cxxxix, Hebr. cxl, vers. 12, linguam tertiam volunt esse eam, quę inter duos amicos serat jurgia. Unde illi pessima quęque attribuunt, ut bella dissidiaque inter gentes ; hic, excidia civitatum, et illustrium familiarum, vers. 17, 18 ; denique conjugum divortia, vers. 19, etc. Recte autem post linguam duplicem, seu fallacem et ancipitem, vers. 15, subdit linguam tertiam, vulgi usu notam. Quod vero notat Flaminius ad Vaticani marginem annotatum esse pro τρίτην, tertiam, τριπήν, seu τετρυπημένην, perforatam, nemo non videt coniecturas esse hominum non satis cogitantium quid esset lingua τρίτη, seu tertia ; quanquam intelligi posset lingua perforata, quę secreta non teneat : quo sensu apud Comicum :

Plenus rimarum sum, hac atque illac perfluo.

19. Mulieres viratas : mulieres fortes, quemadmodum Vulgata vertit xxvi, 2.

22. Non sic quasi qui : sic redundat : vide Gręc. Suam : Gręc. deest. Hic enim non agitur de iis qui lingua sua perierunt ; sed qui absolute malę linguę vulneribus, 21, 23.

23. In iracundia : qui iratam et saevientem non est expertus. [146]

et utilis potius infernus quam illa.

26. Perseverantia illius non permanebit, sed obtinebit vias injustorum : et in flamma sua non comburet justos.

27. Qui relinquunt Deum, incident in illam, et exardebit in illis, et non extinguetur, et immittetur in illos quasi leo, et quasi pardus lędet illos.

28. Sepi aures tuas spinis, linguam nequam noli audire, et ori tuo facito ostia, et seras.

29. Aurum tuum et argentum tuum confla : et verbis tuis facito stateram, et frenos ori tuo rectos :

 

30. Et attende ne forte labaris in lingua, et cadas in conspectu inimicorum insidiantium tibi, et sit casus tuus insanabilis in mortem.

et utilis potius infernus quam illa.

Non obtinebit pios ; et in flamma illius non comburentur.

 

 

Qui relinquunt Dominum, incident in illam ; et exardebit in illis, et non extinguetur. Immittetur in illos quasi leo, et quasi pardus perdet eos.

Ecce sepi possessionem tuam spinis.

 

Et argentum tuum et aurum tuum alliga : et verbis tuis fac jugum et stateram : et ori tuo fac ostium et vectem.

Attende, ne forte labaris in ea : ne cadas in conspectu insidiantis.

25. Quam illa : mala lingua.

26. Perseverantia : non tamen valebit semper ; nam vir linguosus non dirigetur (non firmabitur) in terra : virum injustum mala capient, etc. Psal. cxxxix, 12.

29. Aurum tuum... confla : expurga.

CAPUT XXIX.

De mutuo et fidejussione, toto capite : contra mutuo accipientes, nec solventes, 4 et seqq. ; contra recusantes dare mutuo, 10 et seqq. ; eleemosyna, 14 et seqq. ; mutuo accipiens, erro, 29.

VERSIO VULGATA.

1. Qui facit misericordiam, fœneratur proximo suo : et qui pręvalet manu, mandata servat.

 

2. Fœnerare proximo tuo in tempore necessitatis illius, et iterum redde proximo in tempore suo.

3. Confirma verbum, et fideliter age cum illo : et in omni tempore invenies quod tibi necessarium est.

SIXTINA VERSIO.

Qui facit misericordiam, fœnerabitur proximo : et qui pręvalet manu sua, mandata servat.

Fœnerare proximo in tempore necessitatis illius, et rursus redde proximo in tempore.

 

Confirma verbum, et fideliter age cum illo ; et in omni tempore invenies quod tibi necessarium est.

1. Qui pręvalet manu : qui manu est liberali. [147]

4. Multi quasi inventionem ęstimaverunt fęnus, et pręstiterunt molestiam his, qui se adjuverunt.

5. Donec accipiant, osculantur manus dantis, et in promissionibus humiliant vocem suam :

6. Et in tempore redditionis postulabit tempus, et loquetur verba tędii et murmurationum, et tempus causabitur :

7. Si autem potuerit reddere, adversabitur, solidi vix reddet dimidium, et computabit illud quasi inventionem :

8. Sin autem fraudabit illum pecunia sua, et possidebit illum inimicum gratis :

9. Et convicia et maledicta reddet illi : et pro honore et beneficio reddet illi contumeliam.

10. Multi non causa nequitię non fœnerati sunt : sed fraudari gratis timuerunt.

11. Verumtamen super humilem animo fortior esto : et pro eleemosyna non trahas illum.

12. Propter mandatum assume pauperem : et propter inopiam ejus ne dimittas eum vacuum.

13. Perde pecuniam propter fra-

Multi quasi inventionem ęstimaverunt fœnus, et pręstiterunt molestiam iis qui se adjuverunt.

Donec accipiat, osculabitur manum ejus, et in pecuniis proximi humiliabit vocem :

 

Et in tempore redditionis protrahet tempus, et reddet verba acedię, et tempus causabitur :

 

Si potuerit, vix reddet dimidium, et computabit illud quasi inventionem.

 

Sin autem, fraudavit illum pecuniis ejus, et possedit illum inimicum gratis :

Maledicta et convicia reddet illi : et pro honore reddet illi inhonorationem.

Multi propter nequitiam averterunt : fraudari gratis timuerunt.

Verumtamen super humilem longanimis esto : et pro eleemosyna non protrahas illum.

Propter mandatum assume pauperem : et secundum inopiam ejus ne dimittas eum vacuum.

Perde pecuniam propter fra-

4. Multi quasi inventionem : quasi bonum inventum ac modum acquirendae rei : verti potest tanquam lucrum inexpectatum. Ęstimaverunt fœnus : mutuo acceptam, nec reddendam pecuniam, vide vers. 7.

6. Verba tędii : hoc est, cunctationis. Et computabit illud : pecuniam creditam, quasi inventionem : quasi rem bene inventam, bene partam : sive existimaverunt procrastinationem illam quasi pręclarum inventum.

8. Sin autem : supple, non potuerit reddere.

9. Convicia et maledicta reddet illi, loco pecuniarum.

10. Multi non causa... multi sunt qui a mutuo dando abhorrent, non causa nequitię : non perverso animo : sed eo quod fraudari gratis (nulla spe emolumenti, seu potius, nulla satis idonea metuendi causa) timuerunt ; quos sequentia reprehendunt. Gręc. Multi per nequitiam avertunt (se a mutuo dando petentibus) : contra quod Dominus : Volenti mutuari a te, ne avertaris. Matth., v, 42.

11. Animo fortior : ne sis adeo meticulosus, neque duro animo tuo eam excusationem obtendas, quę est versu pręcedenti : quippe qui non modo mutuo dare, sed etiam ultro eleemosynam pręstare jubearis (vide vers. 13). Ne trahas, ne protrahas, nec in longum ducas.

12. Propter inopiam : secundum inopiam. [148]

trem et amicum tuum : et non abscondas illam sub lapide in perditionem.

14. Pone thesaurum tuum in pręceptis Altissimi : et proderit tibi magis quam aurum.

15. Conclude eleemosynam in corde pauperis : et hęc pro te exorabit ab omni malo.

16, 17, 18. Super scutum potentis, et super lanceam, adversus inimicum tuum pugnabit.

19. Vir bonus fidem facit pro proximo suo : et qui perdiderit confusionem, derelinquet sibi.

20. Gratiam fidejussoris ne obliviscaris : dedit enim pro te animam suam.

21. Repromissorem fugit peccator et immundus.

22. Bona repromissoris sibi adscribit peccator : et ingratus sensu derelinquet liberantem se.

23. Vir repromittit de proximo suo : et cum perdiderit reverentiam, derelinquetur ab eo.

24. Repromissio nequissima multos perdidit dirigentes, et commovit illos quasi fluctus maris.

25. Viros potentes gyrans migrare fecit : et vagati sunt in gentibus alienis.

26. Peccator transgrediens manda-

trem et amicum : et non contrahat rubiginem sub lapide in perditionem.

Pone thesaurum tuum secundum pręcepta Altissimi : et proderit tibi magis quam aurum.

Conclude eleemosynam in cellis tuis : et hęc eruet te ex omni malo.

Super scutum potentię, et super lanceam roboris, adversus inimicum pugnabit pro te.

 

Vir bonus fidejubet pro proximo : et qui perdidit verecundiam, derelinquet illum.

Gratias fidejussoris ne obliviscaris : dedit enim pro te animam suam.

 

 

Bona fidejussoris evertet peccator : et ingratus sensu derelinquet liberantem se.

 

 

 

Fidejussio multos perdidit dirigentes, et commovit illos quasi fluctus maris.

 

Viros potentes migrare fecit : et vagati sunt in gentibus alienis.

 

Peccator incidens in fide jussio-

15. Eleemosynam in corde pauperis : in sinu, latenter. Prov. xxi, 14. Gręc. in cellis tuis ; suo tempore erogandam, nec alio distrahendam ; sint cellę ejusmodi, quę non uni tibi, sed potius pauperi fructiferę sint.

19. Vir bonus fidem facit, fidejubet : qua sententia molliuntur et explicantur quę passim in Proverbiis de non fidejubendo feruntur. Confusionem, verecundiam : qui inverecundi negat opem suam proximo laboranti : derelinquet illum (proximum suum) sibi... suę inopię : cujus versus alia interpretatio, sed mutua et obscura, vers. 23.

21. Repromissorem : fidejussorem.

22. Sibi adscribit. Vide Gręc.

23. Vir repromittit. Vide vers. 19.

24. Multos perdidit dirigentes, bene habentes : multos etiam viros bonos a recto tramite avertit, dum se fraudibus et vitiligationibus expedire satagunt. Vide vers. 26. [149]

tum Domini, incidet in promissionem nequam : et qui conatur multa agere, incidet in judicium.

27. Recupera proximum secundum virtutem tuam : et attende tibi, ne incidas.

28. Initium vitę hominis aqua et panis, et vestimentum, et domus protegens turpitudinem.

29. Melior est victus pauperis sub tegmine asserum, quam epulę splendidę in peregre sine domicilio.

30. Minimum pro magno placeat tibi, et improperium peregrinationis non audies.

31. Vita nequam hospitandi de domo in domum : et ubi hospitabitur, non fiducialiter aget, nec aperiet os.

32. Hospitabitur, et pascet, et potabit ingratos, et ad hęc amara audiet.

33. Transi, hospes, et orna mensam : et quę in manu habes, ciba cęteros.

34. Exi a facie honoris amicorum meorum : necessitudine domus meę hospitio mihi factus est frater.

35. Gravia hęc homini habenti

nem, et sectans redemptiones, incidet in judicia.

 

 

Recupera proximum secundum virtutem tuam : et attende tibi, ne incidas.

Initium vitę, aqua et panis, et vestimentum, et domus tegens turpitudinem.

Melior est victus pauperis sub tegmine asserum, quam epulę splendidę in alienis.

 

Super minimum et magnum placeat tibi.

 

Vita nequam de domo in domum : et ubi hospitabitur, non aperiet os.

 

Hospitio suscipies, et potabis ad ingrata ; et pręterea in his amara audies :

Transi, hospes, orna mensam ; et si quid in manu tua, ciba me.

 

Exi, hospes, a facie honoris : advenit mihi hospitio suscipiendus frater : opus est domo.

Gravia hęc homini habenti

26. Incidet (tanquam in barathrum) in promissionem : fidejussionem. Qui conatur multa agere ut se expediat : sive ut Gręc. habet, sectans redemptiones, se a fidejussione expedire satagens : incidet in judicium : in judicia, in lites inextricabiles ; aliter : qui multis se implicat negotiis : sectans redemptiones, ἐργολαϐείας, alienas lites emens : conductorem, redemptorem, institorem agens, multaque agenda suscipiens : incidet, etc.

28. Initium vitę : vita paucis eget : quod qui cogitaverit, non ad fœnora adigetur, quibus sibi exitium accersat. Vide vers. 35. Domus... turpitudinem, occultans quę decentius latent.

29. In peregre : in alieno loco.

31. Vita nequam : pudenda.

32. Hospitabitur. Nec minus incommoda, aut injucunda susceptio talium hospitum, qui mendicandi consuetudine frontem perfricuerint.

33. Transi, hospes : oratio peregrini impudentis, cibos ab hospite tanquam debitum exigentis : ciba cęteros : Gręc. me.

34. Exi a facie honoris : oratio excusantis ab hospite suscipiendo ; decede ab honoris loco quem concedo amicis. Necessitudine domus meę : domo opus habeo ; hospes alius supervenit, fratris instar charus. Vide Gręc.

35. Gravia hęc : hęc pręcepta sunt correptio domus ; instructio, emendatio. [150]

sensum : correptio domus, et improperium fœneratoris.

sensum, increpatio domus, et improperium fœneratoris.

Improperium fœneratoris : ejus qui accipiendo fœnori, eo inopię redactus est, ut eversa re domoque, vagus ac profugus nullo possit loco consistere.

CAPUT XXX.

De liberis ab ineunte ętate curandis, ad 14 ; de valetudine, ad finem usque capitis : de ejus pretio, 14 ad 22 ; ad eam servandam adhibenda lętitia, 23 ; continentia, 24 ; et in cibis deiectus, 27, fugiendę curę : tristitia, invidia, ira, 22, 24, 2S, 26.

VERSIO VULGATA.

 

1. Qui diligit filium suum, assiduat illi flagella, ut lętetur in novissimo suo, et non palpet proximorum ostia.

2. Qui docet filium suum, laudabitur in illo, et in medio domesticorum in illo gloriabitur.

3. Qui docet filium suum, in zelum mittit inimicum, et in medio amicorum gloriabitur in illo.

4. Mortuus est pater ejus, et quasi non est mortuus : similem enim reliquit sibi post se.

5. In vita sua vidit, et lętatus est in illo : in obitu suo non est contristatus, nec confusus est coram inimicis.

6. Reliquit enim defensorem domus contra inimicos, et amicis, reddentem gratiam.

7. Pro animabus filiorum colligabit vulnera sua : et super omnem vocem turbabuntur viscera ejus.

8. Equus indomitus evadit durus : et filius remissus evadet pręceps.

9. Lacta filium, et paventem te fa-

SIXTINA VERSIO.

De liberis.

Qui diligit filium suum, assiduabit illi flagella, ut lętetur in novissimo suo.

 

Qui erudit filium suum, morabitur in illo, et in medio notorum in illo gloriabitur.

Qui docet filium suum, in zelum mittet inimicum ; et in medio amicorum gloriabitur in illo.

 

Mortuus est pater ejus, et quasi non est mortuus : similem enim sibi reliquit post se.,

In vita sua vidit, et lętatus est, et in obitu suo non est contristatus.

 

 

Contra inimicos reliquit defensorem, et amicis reddentem gratiam.

Refrigerans filium, colligabit vulnera illius ; et ad omnem clamorem turbabuntur viscera sua.

Equus indomitus evadit durus : et filius remissus evadet pręceps.

Lacta filium, et paventem te

1. Proximorum ostia : erro, inops, vagus.

7. Pro animabus filiorum. Vide Gr. Et super omnem vocem : omnem rumorem malum de filio : turbabuntur viscera ejus : culparum metu, et emendandi studio, quod est curare vulnus.

8. Remissus : dissolutus : remissis habenis ac stimulis. [151]

ciet : lude cum eo, et contristabit te.

10. Non corrideas illi, ne doleas : et in novissimo obstupescent dentes tui.

11. Non des illi potestatem in juventute, et ne despicias cogitatus illius.

12. Curva cervicem ejus in juventute, et tunde latera ejus, dum infans est : ne forte induret, et non credat tibi ; et erit tibi dolor animę.

13. Doce filium tuum, et operare in illo, ne in turpitudinem illius offendas.

 

 

 

14. Melior est pauper sanus, et fortis viribus, quam dives imbecillis, et flagellatus malitia.

15. Salus animę in sanctitate justitię melior est omni auro et argento : et corpus validum, quam census immensus.

16. Non est census super censum salutis corporis : et non est oblectamentum super cordis gaudium.

17. Melior est mors quam vita amara : et requies ęterna quata languor perseverans.

18. Bona abscondita in ore clauso, quasi appositiones epularum circumpositę sepulcro.

19. Quid proderit libatio idolo ?

faciet : lude cum illo, et contristabit te.

Ne corrideas illi, ne simul doleas : et in novissimo quaties dentes.

Non des illi potestatem in juventute :

 

Tunde latera illius, dum infans est : ne forte induratus, non credat tibi.

 

 

Erudi filium tuum, et operare in illo ; ne in turpitudinem tuam offendat. Et ne despicias ignorantias illius : curva cervicem ejus in juventute.

De sanitate.

Melior est pauper sanus, et fortis viribus, quam dives flagellatus in corpore suo.

Sanitas et bona habitudo melior est omni auro : et corpus validum, quam census immensus.

Non est census melior sanitate corporis : et non est oblectamentum super cordis gaudium.

Melior est mors, quam vita amara, aut languor perseverans.

 

Bona offusa ad os clausum, appositiones epularum appositę super sepulcrum.

Quid prodest oblatio idolo ?

10. Obstupescent dentes tui : stupor dentium, pro frendore : ex ira adversus filium.

13. Ne in turpitudinem : ne turpes ejus mores tibi probro vertant.

14. Melior. Hic titulus in Gr. de valetudine, cujus pretium hic, tuendae rationes, ac morborum causas exequitur, vers. 22 ad finem. Malitia : malo corporis habitu.

17. Requies (cessatio) ęterna : mors ; alia phrasi.

18. Bona : meliora : abscondita in ore clauso : sive moribundi qui jam glutire non valet, palato et gutture jam exsucco. Vide Gr. Appositiones epularum. Alludit ad antiquum morem, cujus vestigium supererat ad nostram usque ętatem in regum funeribus. [152]

nec enim manducabit, nec odorabit :

20. Sic qui effugatur a Domino, portans mercedes iniquitatis :

21. Videns oculis, et ingemiscens, sicut spado complectens virginem et suspirans.

22. Tristitiam non des animae tuę, et non affligas temetipsum in consilio tuo.

23. Jucunditas cordis hęc est vita hominis, et thesaurus sine defectione sanctitatis : et exultatio viri est longęvitas.

24. Miserere animę tuę placens Deo, et contine : congrega cor tuum in sanctitate ejus, et tristitiam longe repelle a te.

25. Multos enim occidit tristitia, et non est utilitas in illa.

26. Zelus et iracundia minuunt dies : et ante tempus senectam adducet cogitatus.

 

27. Splendidum cor, et bonum in epulis est : epulę enim illius diligenter fiunt.

nec enim manducabit, nec odorabitur :

Sic qui persecutionem patitur a Domino.

Videns oculis et ingemiscens, sicut spado complectens virginem et suspirans.

 

Non des in tristitiam animam tuam : et non affligas temetipsum in consilio tuo.

Jucunditas cordis, hęc est vita hominis : et exultatio viri est longęvitas.

 

Dilige animam tuam, et consolare cor tuum : et tristitiam longe expelle a te.

 

Multos enim occidit tristitia ; et non est utilitas in ea.

Zelus et iracundia minuunt dies : et ante tempus senectam adducet cogitatus.

In Gr. Cap. xxxiii, v. 13.

Splendidum cor et bonum in epulis ciborum suorum diligentiam adhibebit.

20. Sic qui effugatur : qui finem habet : Gr. qui persecutionem patitur it Domino, immisso exitiali morbo.

21. Videns oculis, oggestos cibos, vitęque sustentandae avidus, deficit viribus.

23. Sanctitatis : forte sanitatis, de qua hic agitur, quę tamen longe valent amplius de sanitate mentis de qua seq. vers. Gr. deest.

24. Contine : continens esto.

26. Zelus : invidia, livor. Cogitatus : Gr. cura, sollicitudo. Post hunc versum, multa habet Gręcus quę respondent Vulgatę, cap. xxxiii, 16 et seqq. usque ad finem capitis, quo loco convenientius reponentur.

27. Splendidum cor : liberale, ingenuum : et bonum : lętum : bono habitu et sano : et hoc ad valetudinem pertinet, ut cibi non sordide, sed diligenter apteque, nec sine delectu apparentur. Hic versus in Sixtino legitur, vers. 13, cap. xxxiii, alienissimo loco, ut notabimus. [153]

CAPUT XXXI.

De divitiis curisque conjunctis et avaritia, 1 ad 12 ; de conviviis, usque ad finem : mensa divitis, ibid. ; intellige ex te ipso quę sunt proximi, 18 ; sobrietas pręsertim in vino, 22 ad finem -valetudini utilis, ibid. ; bonus et liberalis conviva, 28, 29, 41, 42.

VERSIO VULGATA.

 

1. Vigilia honestatis tabefaciet carnes, et cogitatus illius auferet somnum.

2. Cogitatus pręscientię avertit sensum, et infirmitas gravis sobriam facit animam.

3. Laboravit dives in congregatione substantię, et in requie sua replebitur bonis suis.

4. Laboravit pauper in diminutione victus, et in fine inops fit.

5. Qui aurum diligit, non justificabitur : et qui insequitur consumptionem, replebitur ex ea.

6. Multi dati sunt in auri casus : et facta est in specie ipsius perditio » illorum.

7. Lignum offensionis est aurum

SIXTINA VERSIO.

In Gręco Caput xxxiv.

Vigilia divitiarum tabefacit carnes, et cogitatus illarum aufert somnum.

Sollicitudo vigilię interpellabit dormitionem : et infirmitatem gravem digeret somnus.

Laboravit dives in congregatione pecuniarum, et in requie repletur deliciis suis.

Laboravit pauper in diminutione victus, et in requie indigens fit.

 

Qui aurum diligit, non justificabitur : et qui insequitur corruptionem, ipse replebitur.

Multi dati sunt in casum propter aurum : et facta est perditio ipsorum ad faciem ipsorum.

Lignum offensionis est sacrifi-

1. Vigilia honestatis : sive Gręc. divitiarum : hoc est, vigilia ex sollicitudine divitiarum, amplęque et honorabilis vitę. Porro hęc habentur in Gręc., cap. xxxiv. Cogitatus : cura.

2. Cogitatus pręscientia ! : cogitatio pręscia futurorum malorum quę imminent divitibus : avertit sensum : nihil tuti cogitanti relinquit. At Gręc. cura vigilię (seu vigil) interpellat soporem : et infirmitas gravis : Gręc. ęgritudinem gravem eluet (allevabit) somnus.

3, 4. In requie sua : in cessatione, in fine, ut habes vers. 4. In diminutione victis : in dispergendo, sive dissipando victu, id est, opibus quibus vita sustentatur. Sensus autem utriusque sententię est : Alius in colligendo laborat, alius in dispergendo : ad extremum, in vitę fine, ille laborum fructum, hic egestatem reperit : quę et similia, si ad vera bona referas, perfectam habebis sententiam.

5. Consumptionem : Gręc. qui insequitur corruptionem, ipse (ea) replebitur : corrumpetur, peribit.

6. In auri casus : Gręc. in exitium propter aurum : in specie ipsius, auri scilicet. Gręc. et facta est perditio ipsorum, ante faciem ipsorum, manifesta et ineluctabilis.

7. Lignum offensionis (sive idolum) est aurum sacrificantium : Gręc. (aurum de quo vers. antecedente) lignum offensionis est (sive idolum) sacrificantibus ei (auro scilicet) : quod congruit loco Pauli : avaritia est idolorum servitus. Coloss., iii, 5. Deperiet. Vide Gręc. [154]

sacrificantium : vę illis, qui sectantur illud : et omnis imprudens deperiet in illo.

8. Beatus dives, qui inventus est sine macula : qui post aurum non abiit, nec speravit in pecunia et thesauris.

9. Quis est hic, et laudabimus eum ? fecit enim mirabilia in vita sua.

10. Qui probatus est in illo, et perfectus est, erit illi gloria ęterna : qui potuit transgredi, et non est transgressus : facere mala, et non fecit.

 

11. Ideo stabilita sunt bona illius in Domino : et eleemosynas illius enarrabit omnis ecclesia sanctorum.

12. Supra mensam magnam sedisti ? non aperias super illam faucem tuam prior.

13. Non dicas sic : Multa sunt, quę super illam sunt :

14. Memento quoniam malus est oculus nequam.

15. Nequius oculo quid creatum est ? Ideo ab omni facie sua lacrymabitur. Cum viderit,

16. Ne extendas manum tuam prior, et invidia contaminatus erubescas.

cantibus ei : et omnis imprudens capietur in illo.

 

Beatus dives, qui inventus est sine macula, et qui post aurum non abiit.

 

Quis est, et beatificabimus eum ? fecit enim mirabilia in populo suo.

Quis probatus est in illo, et perfectus est ? et sit in gloriationem. Quis potuit transgredi, et non est transgressus ; et facere mala, et non fecit ?

Stabilientur bona illius : et eleemosynas illius enarrabit ecclesia.

 

Supra mensam magnam sedisti ? non aperias super illam fauces, et

 

Et ne dicas : Multa quidem sunt, quę super illam.

Memento quoniam malum est oculus nequam.

Nequius oculo quid creatum est ? Ideo ab omni facie lacrymatur.

 

Quocumque aspexerit, ne extendas manum :

9. Laudabimus : Gręc. beatificabimus ; beatum prędicabimus.

10. Qui probatus est in illo : auro. Vide Gręc.

12. Supra mensam magnam. Jam aggreditur de conviviis : qui sermo deducitur ad vers. 19 sequentis capitis, ac primum describit divitum avarorum magna et invisa convivia, monetque ne ciborum copiam, sed animum prębentis aspicias.

14. Oculus nequam : avarus, invidus, quasi diceret : Quid lętaris avarorum conviviis ? qui si quid parant lautius, aspicientes dolent, tibique invident, ut exponit sequens.

15. Ab omni facie lacrymabitur, sive lacrymat : ille avarus convivii instructor, plorat cibos quos ipse aspicit in mensa sua tibi administratos. Facies pro re conspectui oblata. Cum viderit : Gręc. quocumque aspexerit ; quemcumque cibum velut oculis designaverit, ad eum tu

16. Ne extendas manum... et invidia : ne invidia (avari tibi invidentis cibos) contaminatus (ejusque lividis oculis reprehensus) erubescas : Gręc. deest : quo sublato cum sequente planior nexus. [155]

17. Ne comprimaris in convivio.

 

18. Intellige quę sunt proximi tui ex te ipso :

19. Utere quasi homo frugi his, quę tibi apponuntur : ne, cum manducas multum, odio habearis.

20. Cessa prior, causa disciplinę : et noli nimius esse, ne forte offendas.

21. Et si in medio multorum sedisti, prior illis ne extendas manum tuam, nec prior poscas bibere.

22. Quam sufficiens est homini erudito vinum exiguum ! Et in dormiendo non laborabis ab illo, et non senties dolorem.

23. Vigilia, cholera, tortura viro infrunito.

24. Somnus sanitatis in homine parco : dormiet usque mane, et anima illius cum ipso delectabitur.

25. Et si coactus fueris in edendo multum, surge e medio, evome : et refrigerabit te, et non adduces corpori tuo infirmitatem.

26. Audi me, fili, et ne spernas me : et in novissimo invenies verba mea.

27. In omnibus operibus tuis esto

Et ne comprimaris cum eo in catino.

Intellige quę sunt proximi, ex te ipso : et in omni re cogita.

Comede, ut homo, quę tibi Sunt apposita ; et non devores, ne odio habearis.

 

Cessa prior, causa disciplinę : et noli esse insatiabilis, ne forte offendas.

Et si in medio multorum sedisti, prior illis ne extendas manum tuam.

 

Quam sufficiens est homini erudito exiguum ! et in lecto suo non laborat asthmate.

 

Somnus sanitatis in intestino moderato : surrexit prior ; et anima ipsius cum ipso.

Labor vigilię, et cholerę, et tortura cum viro insatiabili.

 

Et si coactus fueris in epulis, surge in medio pomorum, et requiesces.

 

Audi me, fili, et ne spernas me : et in novissimo invenies verba mea.

In omnibus operibus tuis esto

17. Ne comprimaris : Gręc. ne collidas cum eo (manum de qua agitur) in catino.

18. Intellige quę sunt proximi. Optima regula morum, quam ad mensam quo-que adhibendam docet ; si quid concupiscis, intellige et ab alio posse appeti, et largire ultro, sive dimitte cupienti. Addit Gręc. et in omni re (quamvis exigua) cogita (ac te prudentem prębe).

19. Utere : Gręc. comede ut homo ; ne belluę more sis vorax.

20. Causa disciplinę : temperantiaę.

21. Prior illis : non tantum temperantię, sed etiam honoris causa.

22. Non laborabis : cruditate et crapula : Gręc. asthmate.

23. Vigilia et cholera : concitata bilis : et tortura : alii, torsiones : viro infrunito : indocili, intemperanti. In Gręc, vers. 23, 24, ordo commutatur.

24. In homine parco : sobrio : in ventre moderato. Gręc. Dormiet usque mane : Gręc. surrexit prior (surrexit matutinus, et prę aliis vigil.) Et anima illius cum ipso : vivax, suique compos.

25. Et si coactus... in edendo : Gręc. in epulis surge e medio : Gręc. pomorum (ac secundę mensę) ; evome : ex antiquę medicinę pręceptis, atque inde inolitis moribus. Refrigerabit te : Gręc. requiesces, desines. [156]

velox, et omnis infirmitas non occurret tibi.

28. Splendidum in panibus benedicent labia multorum, et testimonium veritatis illius fidele.

29. Nequissimo in pane murmurabit civitas, et testimonium nequitię illius verum est.

30. Diligentes in vino noli provocare : multos enim exterminavit vinum.

31. Ignis probat ferrum durum : sic vinum corda superborum arguet in ebrietate potatum.

32. Ęqua vita hominibus vinum in sobrietate : si bibas illud moderate, eris sobrius.

33. Quę vita est ei, qui minuitur vino ?

34. Quid defraudat vitam ? Mors.

35. Vinum in jucunditatem creatum est, et non in ebrietatem, ab initio.

36. Exultatio animę et cordis vinum moderate potatum.

37. Sanitas est animę et corpori sobrius potus.

38. Vinum multum potatum irritationem, et iram, et ruinas multas facit.

39. Amaritudo animę vinum multum potatum.

 

40. Ebrietatis animositas, imprudentis offensio, minorans virtutem, et faciens vulnera.

velox : et omnis infirmitas non occurret tibi.

Splendidum in panibus benedicent labia : et testimonium bonitatis illius fidele.

 

Nequissimo in pane obmurmurabit civitas : et testimonium nequitię illius certum.

In vino noli fortem agere : multos enim exterminavit vinum.

 

Fornax probat aciem ferri in tinctura : sic vinum corda in contentione superborum.

Ęquale vitę vinum homini, si bibas illud mensura sua.

 

Quę vita ei, qui minuitur vino ?

 

 

Et ipsum creatum est in jocunditatem hominis.

 

Exultatio cordis, et lętitia animę, vinum potatum in tempore, quod satis sit.

 

 

 

 

Amaritudo animę vinum potatum multum in irritatione et contentione.

Multiplicat ebrietas furorem imprudentis in offensionem, minorans virtutem, et faciens vulnera.

28, 29. Splendidum in panibus... nequissimo in pane : panis, hebraismo noto, pro toto victu.

30. Diligentes in vino : Gręc. ad potandum alacres : in vino ne esto fortis.

31. Sic vinum. Probatur in potatione quo ingenio quis sit, vino arcana resolvere.

32. Ęqua vita : vinum sobrie potum ęquabilem ac temperatam vitam facit. Si bibas moderate : Gręc. mensura sua. Vide vers. 36, 37.

40. Ebrietatis animositas : Gręc. multiplicat., etc. ; minorans virtutem ; minuens vires. [157]

41. In convivio vini non arguas proximum : et non despicias eum in jucunditate illius :

42. Verba improperii non dicas illi : et non premas illum in repetendo.

In compotatione vini non arguas proximum, et non despicias eum in jocunditate illius.

Verbum improperii ne dicas illi : et non premas illum in repetendo.

42. In repetendo : debito sive promisso.

CAPUT XXXII.

De rectoribus, ad 4 ; quasi unus ex ipsis, i ; senes loquantur : juniores magis audiant, 4 et seqq. ; domi morandum quam maxime, i 6 ; viri boni, 18, 19 ; prudentes, 23, 24 ; correptio : a quibus abstinendum viis, 25 ; caute agendum, 27.

VERSIO VULGATA.

 

 

1. Rectorem te posuerunt ? noli extolli : esto in illis quasi unus ex ipsis.

2. Curam illorum habe, et sic conside, et omni cura tua explicita recumbe :

3. Ut lęteris propter illos, et ornamentum gratię accipias coronam, et dignationem consequaris corrogationis.

4. Loquere major natu : decet enim te

SIXTINA VERSIO.

In Gręco Caput xxxv.
De Rectoribus.

Rectorem te posuerunt ? noli extolli : esto in illis, quasi unus ex ipsis :

Curam illorum habe, sic conside : et omni cura tua explicita recumbe :

Ut lęteris propter illos, et ornamenti gratia accipias coronam.

 

Loquere major natu (decet enim te)

1. Rectorem convivii ex symbolis ; quod antecedentibus magis congruit. Agit autem de illis conviviis gravibus, moderatisque, quę, veterum sapientum more, optimis sermonibus condiebantur ; patet ex vers. 4 et aliis, senioribus docentibus, tacente juniorum turba, adhibita sane musica, verum ut par erat in tali convivio, gravis illa et sacra de qua xliv, 5, quę cupiditates componeret, non accenderet ; procul autem illę crebrae, atque ad multam noctem protractę perpotationes ; sed quisque monebatur ut maturus domum) rediret, ibique se graviter oblectaret, 14, 15, 16, nec priusquam gratiis Deo actis discederet, vers. 17. Non igitur immerito instruitur ille rector qui his rebus pręsit : quanto autem magis officio suo invigilet populorum rector ?

2. Omni cura tua explicita recumbe : rebus omnibus comparatis accumbe ad, mensam cum reliquis. In populo regendo ne quiescas, nisi officio functus.

3. Ornamentum gratię : vide Gręc. dignitatem consequaris corrogationis : deest Gręc. Forte : coronationis, et esset altera versio posterioris membri hujus versus. Coronas autem in conviviis adhibitas, etiam illud testatur : Coronemus nos rosis, Sap. ii, 8 ; quant6 ergo magis rectori quam reliquis ? [158]

5. Primum verbum, diligenti scientia, et non impedias musicam.

6. Ubi auditus non est, non effundas sermonem, et importune noli extolli in sapientia tua.

7. Gemmula carbunculi in ornamento auri, et comparatio musicorum in convivio vini.

8. Sicut in fabricatione auri signum est smaragdi, sic numerus musicorum in jucundo et moderato vino.

9. Audi tacens, et pro reverentia accedet tibi bona gratia.

10. Adolescens loquere in tua causa vix.

11. Si bis interrogatus fueris, habeat caput responsum tuum.

12. In multis esto quasi inscius, et audi tacens simul et quęrens.

13. In medio magnatorum non pręsumas : et ubi sunt senes, non multum loquaris.

In diligenti scientia, et non impedias musica.

 

Ubi est acroama, non effundas sermonem : et importune noli sapientiam ostentare.

Sigillum carbunculi in ornamento aureo, concentus musicorum in compotatione vini.

In fabricatione aurea sigillum smaragdi, modulatio musicorum in vino jocundo.

 

 

 

Adolescens loquere, cum necessitas tibi fuerit, vix,

Si bis interrogatus fueris. In summam collige sermonem :

In paucis multa : esto quasi sciens, et simul tacens.

In medio magnatorum non agas ęqualem : et alio dicente, ne multa garrias.

5. Diligenti scientia ; accurata : non impedias musicam in convivio resonantem, ut vers, 7, 8, sed qualem mox diximus, doctis temperatisque sermonibus congruentem : Gręc. musica, neutro plurali : instrumenta musica, cantus, sub quibus etiam comprehendas hominum consiliorumque concentum.

6. Ubi auditus non est : ubi turba nullaque attentio dictis : contra Gręc. ubi acroama est : ubi musici cantus, ne obloquare : importune noli extolli, ne intempestive sapientem agas ; Gręc. ne sapientiam ostentes : ut faciunt illi qui inter cantus ut periti hujus artis, argute disserentes, obtendunt alios, cum audiendi, non dicendi sit locus. Allegorice : Ne pulchros et concinnos sermones interturbes.

7. Gemmula carbunculi : Gręc. sigillum ; comparatio, sive Gręc. concentus musicorum.

8. Sicut in fabricatione : in opere aureo : signum, Gręc. sigillum, est smaragdi : numerus musicorum : Gręc. melos, modulatio.

10. In tua causa : cum ad te sermo devenerit : quę in conviviis quoque illis ad sapientiam institutis, observata, ad totam postea vitam transferantur.

11. Si bis : Gręc. refert ad pręcedentem : habeat caput : sit a certo capite, initioque deductum : melius ex Gręc. κεφαλαίωσον : in summam contrahe sermonem ; addit : paucis multa ; supple : complectere.

12. In multis esto quasi inscius. Invisum et importunum hominum genus, qui omnia scire se volunt, aliosque enecant sermonibus : tu audi tacens simul et quęrens : interrogans ; quippe qui doceri, quam docere malis : quod sępe Aug. de se profitetur, pręsertim epistola nona ad Mercatorem : Gręc. aliter, sed eodem sensu : Esto quasi sciens : et simul tacens (nec ostentes scientiam).

13. Non pręsumas : ne te ęquaveris : Gręc. ne te geras pro ęquali, ubi sunt senes. Vide Gręc. [159]

14. Ante grandinem pręibit coruscatio : et ante verecundiam pręibit gratia, et pro reverentia accedet tibi bona gratia.

15. Et hora surgendi non te trices : pręcurre autem prior in domum tuam, et illic avocare, et illic lude,

16. Et age conceptiones tuas, et non in delictis et verbo superbo.

17. Et super his omnibus benedicito Dominum, qui fecit te, et inebriantem te ab omnibus bonis suis.

18. Qui timet Dominum, excipiet doctrinam ejus : et qui vigilaverint ad illum, invenient benedictionem.

19. Qui quęrit legem, replebitur ab ea : et qui insidiose agit, scandalizabitur in ea.

20. Qui timent Dominum, invenient judicium justum, et justitias quasi lumen accendent.

21. Peccator homo vitabit correptionem, et secundum voluntatem suam inveniet comparationem.

22. Vir consilii non disperdet intelligentiam : alienus et superbus non pertimescet timorem.

Ante tonitruum festinat coruscatio' : et ante verecundum pręibit gratia.

 

In hora exurge, et non sis ultimus : recurre in domum, et ne torpeas. Ibi lude :

 

Et fac cogitata : et ne pecces verbo superbo.

Et super his benedicito eum qui fecit te, et inebriantem te de bonis suis.

 

Qui timet Dominum, excipiet doctrinam : et qui mane vigilant, invenient benedictionem.

 

Qui quęrit legem, replebitur ea ; et qui simulat, scandalizabitur in ea.

Qui timent Dominum, invenient judicium : et justificationes quasi lumen accendent.

Homo peccator vitat correptionem : et secundum voluntatem suam inveniet comparationem.

Vir consilii non despiciet considerationem : alienus et superbus non pertimescet timorem,

14. Ante grandinem : Gręc. ante tonitruum ; ante verecundiam : Gręc. ante verecundum. Significat autem verecundi adolescentis dicta quadam pudoris gratia commendari : quę gratia tam pręcedere nata sit, quam tonitruum pręcedit coruscatio. Pro reverentia : iteratum ex vers. 9. Gręc. deest.

15. Horα surgendi : e mensa : non te trices : nec velut impeditis gressibus vacilles, aut etiam labare temulentus ; sive, ne te involvas tricis, vanisque impedimentis ; aliamque ex alia remanendi excusationem nectas. Vide Gręc. Pręcurre prior : Gręc. recurre in domum (ne vagere) : et ne torpeas (somno aut desidia oppressus, neque ex torpore resideas domi, sed animum recolligendi studio). Illic avocare, illic lude : ibi dulces lusus, dulcia animi avocamenta quęras. En quam sobrii, quam sani ex illo convivio redeant ; unde sequitur :

16. Et age conceptiones tuas. Fac quę vis, age ingenio tuo, dummodo a malis ac superbis dictis factisque abstineas.

17. Benedicito Dominum... inebriantem te. Ne ante discesseris quam Deo, ut vero convivii apparatori, gratias egeris ; quo fine concluditur sermo de conviviis.

19. Qui insidiose agit : Gręc. simulator : hypocrita : scandalizabitur in ea : offendet in legem.

21. Comparationem : σύγκριμα : consensionem : fœda adulatione.

22. Intelligentiam : Gręc. cogitationem : considerationem. Alienus, impius, infidelis : non pertimescet timorem : male securus ex inconsiderantia et animi levitate. [160]

23. Etiam postquam fecit cum eo sine consilio, et suis insectationibus arguetur.

24. Fili, sine consilio nihil facias, et post factum non pęnitebis.

25. In via, ruinę non eas, et non offendes in lapides : nec credas te vię laboriosę, ne ponas animę tuę scandalum :

26. Et a filiis tuis cave, et a domesticis tuis attende.

27. In omni opere tuo crede ex fide animę tuę : hoc est enim conservatio mandatorum.

28. Qui credit Deo, attendit mandatis : et qui confidit in illo non minorabitur.

Etiam postquam fecit secum sine consilio.

 

Sine consilio nihil facias ; et in faciendo te non pęnitebit.

In via ruinę non eas, et non offendes in lapidosis. Non credas te vię non explorato.

 

Et a filiis tuis cave.

 

In omni opere crede animę tuę : hoc est enim observatio mandatorum.

Qui credit legi, attendit mandatis : et qui confidit in Domino, non minorabitur.

23. Etiam postquam fecit eum eo. Gręc. secum, id est (ex propria sententia) sine consilio : etiamsi res suas fortunę permittat. Suis insectationibus : suis ipse consiliis capietur. Deest Gręc.

25. In viti ruinę : Gręc. prœcipitii. Et non offendas : ne offendas in lapides : Gręc. in lapidosis (et difficilibus itineribus) : nec credas te vię laboriosę, Gręc. inexploratę. Hic observa tres evitandas vias : exitiosas sive pręcipites, difficiles et periculosas, inexploratas.

26, 27. Crede non liberis ac propinquis ; sed animę tuę, ipsi tibi : age prout recta ratio suaserit. Hoc est conservatio mandatorum, si non aliena ratione ducatis, sed tua ; sive etiam fide, ut habet Vulgata : quanquam Gręc. deest.

CAPUT XXXIII.

Deum timens : legi credens, 1, 2, 3 ; irrisor, 6 ; Deus instar figuli, ut vult alios erigit, alios deprimit, 1 ad 15 ; justo tamen judicio, ibid. contrariorum sapiens ordinator, 15. Auctoris sedulitas in conquirendis sententiis, 16. Vir sapiens ne se subdat filio : non uxori ; non cuivis homini, 20 et seqq. ; dimissionem opum reservet testamento, 20, 24 ; de servis continendis, ac benevole tractandis, 25 ad finem : otiositas, 29.

VERSIO VULGATA.

 

1. Timenti Dominum non occurrent mala, sed in tentatione Deus illum conservabit, et liberabit a malis.

2. Sapiens non odit mandata et justitias, et non illidetur quasi in procella navis.

SIXTINA VERSIO.

In Gręco Cap. xxxvi.

Timenti Dominum non occurret malum, sed in tentatione et iterum Liberabit illum.

 

Vir sapiens non odiet legem : qui autem simulat in ea, quasi in procella navis.

2. Et non illidetur : Gręc. simulator (hypocrita) quasi in procella navis ; semper agitatus, nullo certo tramite. [161]

3. Homo sensatus credit legi Dei : et lex illi fidelis.

4. Qui interrogationem manifestat, parabit verbum, et sic deprecatus exaudietur : et conservabit disciplinam, et tunc respondebit.

5. Pręcordia fatui quasi rota carri : et quasi axis versatilis cogitatus illius.

6. Equus emissarius, sic et amicus subsannator, sub omni suprasedente hinnit.

7. Quare dies diem superat, et iterum lux lucem, et annus annum a sole ?

8. Ą Domini scientia separati sunt, facto sole, et pręceptum custodiente.

9. Et immutavit tempora, et dies festos ipsorum, et in illis dies festos celebraverunt ad horam.

10. Ex ipsis exaltavit et magnificavit Deus, et ex ipsis posuit in numerum dierum. Et omnes homines de solo, et ex terra, unde creatus est Adam.

11. In multitudine disciplinę Dominus separavit eos, et immutavit vias eorum.

Homo sensatus credet legi : et lex ei fidelis,

Sicut interrogatio justorum. Para verbum, et sic audieris : colliga doctrinam, et responde.

 

 

Rota carri pręcordia fatui : et quasi axis qui versatur, cogitatus illius.

Equus ad admissuram, amicus subsannator : sub omni supersedente hinnit.

Quare dies diem superat, et omne lumen diei anni a sole ?

 

Ą Domini scientia separati sunt :

 

 

Et immutavit tempora, et dies festos.

 

Ex ipsis exaltavit, et sanctificavit, et ex ipsis posuit in numerum dierum. Et omnes homines de solo : et ex terra creatus est Adam.

In multitudine scientię Dominus separavit eos, et immutavit vias illorum.

3. Lex illi fidelis : addit Gręc. Sicut (ostendit) interrogatio (sive probatio) justorum.

4. Qui interrogationem : Gręc. Para verbum (meditare quę dicas), et audieris.

5. Rota carri : stridens, importuna, versatilis.

6. Equus emissarius, amicus subsannator, irrisor, sub omni suprasedente, sub omni insessore hinnit, quo risum significat, ęque arridet, ęque illudit omnibus.

7. Quare dies diem superat ? Summa est : Quemadmodum lux omnis, dies omnis, annus omnis a sole est ; et tamen dies die, annus anno illustrior ac pulchrior (Dei enim sapientia discriminavit dies, et alios quidem in festos consecravit, alios instituit ad numerum tantum, et ad implendum mensium annorumque curriculum), ita homines ab una terra orti, disponente Deo, alii aliis clariores. Hęc summa usque ad vers. 15. Jam singula perpendamus.

7. Quare dies diem... annus annum : cum sint omnes a sole. Annos quoque aliis alios antepositos Vulgata commemorat : nec absurde ; est enim annus jubilaeus singularis inter annos dignitatis. Gręc. Quare dies diem superat, et (tamen) omne lumen diei anni (seu per annum) a sole ?

8. Ą Domini scientia : sapientia.

9. Dies festos ipsorum : inter ipsos. Ad horam : suo tempore.

10. Magnificavit : Gręc. sanctificavit.

11. In multitudine disciplinę : doctrinę et sapientię. [162]

12. Ex ipsis benedixit, et exaltavit : et ex ipsis sanctificavit, et ad se applicavit : et ex ipsis maledixit, et humiliavit, et convertit illos a separatione ipsorum.

13. Quasi lutum figuli in manu ipsius, plasmare illud et disponere.

14. Omnes vię ejus secundum dispositionem ejus : sic homo in manu illius qui se fecit, et reddet illi secundum judicium suum.

15. Contra malum bonum est, et contra mortem vita : sic et contra virum justum peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. Duo et duo, et unum contra unum.

16. Et ego novissimus evigilavi, et quasi qui colligit acinos post vindemiatores.

 

17. In benedictione Dei et ipse speravi : et quasi qui vindemiat, replevi torcular.

18. Respicite quoniam non mihi

Ex ipsis benedixit, et exaltavit : et ex ipsis sanctificavit, et ad se applicavit : ex ipsis maledixit, et humiliavit, et evertit illos a statione ipsorum.

 

Quasi lutum figuli in manu ejus :

Omnes vię ejus secundum beneplacitum ejus. Sic homines in manu illius qui fecit eos, ad reddendum illis secundum judicium suum.

 

Contra malum bonum est, et contra mortem vita : sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, duo duo, unum contra unum.

 

Et ego novissimus evigilavi.

In Gręco Caput xxx, v. 16.

Quasi qui colligit acinos post vindemiatores :

In benedictione Domini perveni : et quasi qui vindemiat, replevi torcular.

Respicite quoniam non mihi

12. Ex ipsis sanctificavit, et ad se applicavit : suo ministerio consecravit levitas et Aaronis familiam. Ex ipsis maledixit, et humiliavit : ademit sacerdotium familię Heli, et transtulit ab Abiathar ad Sadoc. I Reg. ii, iii ; III Reg. ii, 27, 35. Convertit illos a separatione ipsorum : abstulit honores quibus a cęteris separati erant. Gręc. Avertit sive dejecit illos a statione ipsorum, sicut de Sobna dictum : Expellam te de statione tua, et de ministerio tuo deponam te. Isa. xxii, 19, quod cum flat pro imperio ac potestate summa, fit tamen recto justoque judicio, vers. 13, 14.

15. Contra malum bonum est : humana contrariis constant : neque purum bonum, malumque inest rebus : duo et duo, omnia gemina, ac velut bina procedunt : sed unum contra unum : quęque res habet adversarium, ut veluti civili bello conficere se adversa videantur ; sed Deus res temperat, et stare orbem jubet. Vide infra xlii, 25.

16. Et ego. Solent sacri sententiarum auctores harum cursum abrumpere insertis adhortationibus ad animos excitandos : maxime ubi grandiora vel utiliora prompturi sunt : sic Salomon, sic Sapientię auctor, ad quorum exemplum hunc sermonem instituit Ecclesiasticus. Novissimus sapientum evigilavi : posteaquam Israelitę a colligendis majorum sententiis diutissime cessarunt. Quasi qui colligit acinos post vindemiatores. Ita, ego post Salomonem, post Agur, post alios magistros, quorum sententias Ezechię tempore collegerunt, Prov. xxv, 1 ; xxx, 1 vindemię uberrimę collegi reliquias, haud minore copia atque illi, qui vineam primi messuerunt, vers. 17. [163]

soli laboravi, sed omnibus exquirentibus disciplinam.

19. Audite me, magnates, et omnes populi, et rectores ecclesię, auribus percipite.

20. Filio et mulieri, fratri et amico non des potestatem super te in vita tua : et non dederis alii possessionem tuam : ne forte pęniteat te, et depreceris pro illis.

21. Dum adhuc superes et aspiras, non immutabit te omnis caro.

22. Melius est enim ut filii tui te rogent, quam te respicere in manus filiorum tuorum.

23. In omnibus operibus tuis pręcellens esto.

24. Ne dederis maculam in gloria tua. In die consummationis dierum vitę tuę, et in tempore exitus tui, distribue hęreditatem tuam.

 

25. Cibaria, et virga, et onus asino : panis, et disciplina, et opus servo.

26. Operatur in disciplina, et quęrit requiescere : laxa manus illi, et quęrit libertatem :

27. Jugum et lorum curvant collum durum, et servum inclinant operationes assiduę.

28. Servo malevolo tortura et com-

soli laboravi, sed omnibus exquirentibus disciplinam.

Audite me, magnates populi ; et rectores ecclesię, auribus percipite.

Filio et mulieri, fratri et amico non des potestatem super te in vita tua : et non dederis aliis pecunias tuas ; ne forte pęniteat te, et depreceris pro illis.

 

Dum adhuc superes, et spiratio in te, ne alienes te ipsum omni carni.

Melius est enim, ut filii tui te rogent, quam te respicere in manus filiorum tuorum.

In omnibus operibus tuis pręcellens esto.

Ne dederis maculam in gloria tua. In die consummationis dierum vitę tuę, et in tempore exitus, distribue hęreditatem tuam.

De servis.

Pabula, et virga, et onera asino : panis, et disciplina, et opus servo.

Operare in puero, et invenies requiem : laxa manus illi, et quęret libertatem.

Jugum et lorum curvabunt collum :

 

Et servo malefico torturę, et

20. Et mulieri : uxori. Possessionem tuam : Gręc. res tuas. Et depreceris pro illis : rebus scilicet tuis in tua egestate suppliciter repetendis.

21. Non immutabit te omnis caro : Gręc. Ne commutaveris te omni carni, ne te cuiquam homini vendideris, addixeris.

22. Respicere in manus : tanquam dona expectantem, atque inde suspensum.

24. In die consummationis : ex antecedentibus : serva res tuas quandiu vivis, testamento relicturus eas cui oportuerit.

25. Cibaria : in Gręc. titulus : De servis. Cibaria... asino : ne tamen servos habeas pro mutis animantibus, docebit vers. 31.

26. Operatur in disciplina. : servus opere exercitus, quęrit requiem tantum ; remissis autem manibus, sive otiosus, quęrit libertatem sive licentiam. Gręc Operare in puero sive servo (admove illum operi) : et invenies requiem. [164]

pedes : mitte illum in operationem, ne vacet :

29. Multam enim malitiam docuit otiositas.

30. In opera constitue eum : sic enim condecet illum. Quod si non obaudierit, curva illum compedibus, et non amplifices super omnem carnem : verum sine judicio nihil facias grave.

31. Si est tibi servus fidelis, sit tibi quasi anima tua : quasi fratrem sic eum tracta : quoniam in sanguine animę comparasti illum.

32. Si lęseris eum injuste, in fugam convertetur :

33. Et si extollens discesserit, quem quęras, et in qua via quęras illum nescis.

tormenta. Mitte illum in operationem, ne vacet.

Multam enim malitiam docuit otiositas.

In opera constitue illum, prout condecet illum. Quod si non obaudierit, aggrava pedes ejus ; et non amplifices super omnem carnem : et sine judicio nihil facias.

Si est tibi servus, sit sicut tu : quoniam in sanguine comparasti eum. Si est tibi servus, tracta eum sicut teipsum : quoniam tanquam anima tua, egebis eo.

Si afflixeris eum, et tollens aufugiat,

In qua via quęres illum ?

30. Curva illum compedibus : Gręc. aggrava pedes ejus ; ne tamen plus ęquo sęvias, subdit : non amplifices (Gręc. ne multiplices plagas, ne sis nimius) super omnem carnem : ne sis immisericors adversus omnem hominem, etiam servum.

31. Sicut anima tua : Gręc. sicut tu. Quasi fratrem : Gręc. sicut teipsum. In sanguine animę : Gręc. in sanguine. Alludit ad originem servitutis : primi enim servi, bello capti ; sive etiam quod empti grandi pecunia, quę familiam tuam sic vegetat, ut sanguis ipsum corpus : sive, ut addit Gręcus, tracta eum sicut teipsum, quoniam tanquam anima tua, egebis illo.

33. Si extollens discesserit : si tollens, sive rapiens aliquid, aufugerit.

CAPUT XXXIV.

Somnia : divinationes, ad 8 ; vera pręvisio futurorum es lege ac promissis : ex experimentis et sapientum consilio, 8 et seqq. ; spes in Deum, 15 et seqq. Auctoris gravia pericula, 12, 13. De oblationibus, 21 et seqq. ; ex iniquo et substantia pauperum, ibid. ; oppressores pauperum, 25, 26 ; uno animo agendum, 28, 29 ; ne in peccata recidas, 30, 31.

VERSIO VULGATA.

 

1. Vana spes, et mendacium viro insensato : et somnia extollunt imprudentes.

SIXTINA VERSIO.

In Gręco Caput xxxi.

Vanę spes, et mendaces viro insensato : et somnia volare faciunt imprudentes.

1. Extollunt : Gręc. ad verbum : Volare faciunt (dant pennas) eodem sensu : animos addunt, facilia fingunt omnia. Alludit ad eos qui se pennatos somniant, et in sublime raptos. [165]

2. Quasi qui apprehendit umbram, et persequitur ventum : sic et qui attendit ad visa mendacia :

3. Hoc secundum hoc, visio somniorum : ante faciem hominis similitudo hominis.

4. Ab immundo quid mundabitur ? et a mendace quid verum dicetur ?

5. Divinatio erroris, et auguria mendacia, et somnia malefacientium, vanitas est.

6. Et sicut parturientis, cor tuum phantasias patitur. Nisi ab Altissimo fuerit emissa visitatio, ne dederis in illis cor tuum :

 

7. Multos enim errare fecerunt somnia, et exciderunt sperantes in illis.

8. Sine mendacio consummabitur verbum legis, et sapientia in ore fidelis complanabitur.

9. Qui non est tentatus, quid scit ? Vir in multis expertus, cogitabit multa : et qui multa didicit, enarrabit intellectum.

10. Qui non est expertus, pauca recognoscit : qui autem in multis factus est, multiplicat malitiam.

Quasi qui apprehendit umbram, et persequitur ventum : sic qui attendit somniis.

 

Hoc juxta hoc, visio somniorum : ante faciem similitudo faciei.

 

Ab immundo quid mundabitur ? et a falso quid verum erit ?

 

Divinationes, et auguria, et somnia vana sunt :

 

Et sicut parturientis, cor phantasias patitur. Nisi ab Altissimo fuerint missa in visitatione, ne dederis ad illa cor tuum.

Multos errare fecerunt somnia, et exciderunt sperantes in illis.

 

Sine mendacio consummabitur lex, et sapientia ori fideli perfectio.

Vir eruditus novit multa : et qui multa expertus est, enarrabit intellectum.

 

Qui non est expertus, pauca novit : qui autem vagatus est, multiplicabit astutiam.

3. Hoc secundum hoc. Sic se habet somnium, nihil aliud est quam homini exhibita hominis similitudo mendax, atque ante faciem : tanquam in speculo : Gręc. similitudo faciei.

4. Ą mendace : Gręc. a falso, a somnio, quod nihil nisi mendacium est.

6. Sicut parturientis. Mulieres gestantes uterum, quibus, quamque vehementibus phantasiis perturbentur, notum est.

8. Sine mendacio. Quasi diceret : Recurre potius ad legem verbumque divinum, ubi incorrupta veritas, ubi per certa promissa, vera et utilis cognitio futurorum, quemadmodum Isaię viii, 19, 20 : Et cum dixerint : Quęrite a pythonibus et a divinis... ad legem magis et ad testimonium, sive oraculum, quale a Deo vero mitti solet. Et sapientia in ore fidelis complanabitur : plana et aperta fiet. Gręc. perfectio (erit) : ad perfectum deducetur. Sensus est : Si futura investiganda sunt, pręter legem divinam, observari posse virorum sapientium provida consilia et praescias conjecturas, ut docent seqq.

10. Qui in multis factus est : Gręc. qui multum peregrinatus est : per multas regiones :

Qui mores hominum multorum vidit, et urbes.

unde vers. 12 : Multa vidi errando : peregrinando. Multiplicat malitiam : sive ut Gręc. astutiam. [166]

11. Qui tentatus non est, qualia scit ? qui implanatus est, abundabit nequitia.

12. Multa vidi errando, et plurimas verborum consuetudines.

13. Aliquoties usque ad mortem periclitatus sum horum causa, et liberatus sum gratia Dei.

14. Spiritus timentium Deum quęritur, et in respectu illius benedicetur.

15. Spes enim illorum in salvantem illos, et oculi Dei in diligentes se.

16. Qui timet Dominum, nihil trepidabit, et non pavebit : quoniam ipse est spes ejus.

17. Timentis Dominum beata est anima ejus.

18. Ad quem respicit, et quis est fortitudo ejus ?

19. Oculi Domini super timentes eum, protector potentię, firmamentum virtutis, tegimen ardoris, et umbraculum meridiani,

20. Deprecatio offensionis, et adjutorium casus, exaltans animam, et illuminans oculos, dans sanitatem, et vitam, et benedictionem.

 

 

 

Multa vidi in circumerratione mea : et plura verborum meorum, intellectus meus.

Sępe usque ad mortem periclitatus sum ; et salvatus sum horum gratia.

Spiritus timentium Dominum vivet :

 

Spes enim illorum in salvantem illos.

 

Qui timet Dominum, non trepidabit, et non pavebit : quoniam ipse est spes ejus.

Timentis Dominum beata est anima :

Cui intendit ? et quis est fortitudo ejus ?

Oculi Domini super diligentes eum, protectio potentię, et firmamentum virtutis : tegmen ab ardore, et tegmen a meridie :

 

Custodia ab offensione, et adjutorium a casu : exaltans animam, et illuminans oculum, dans sanitatem, vitam, et benedictionem.

11. Qui tentatus... qui implanatus : gemina versio 9 et 10, cujus hic erit sensus : Qui deceptus est fit astutior, atque etiam fit nequior, animo per hominum corruptelas a sinceritate ac simplicitate deflexo.

12. Plurimas verborum consuetudines : agendique rationes : hebraica phrasi, verba pro rebus. Gręc. planior : Multa vidi circumerrando (peregrinando) : et plura verborum meorum intellectus meus : quę doceo, ea plerumque experimento vera comperi.

13. Usque ad mortem. Vide cap. li, 3 et seqq. Gratia Dei : Gręc. servatus sum horum gratia : non per somnia et divinationes, de quibus ab initio capitis, sed per legem et timorem Dei, ac pręcepta quę nunc trado, sępe ipse servatus sum.

14. Spiritus timentium Deum quęritur : Gręc. vivet, ζητήσεται pro ζήσεται, vivet.

19. Protector potentię : sine quo nulla est potentia nostra, seu mavis, protector potens, noto hebraismo. Gręc. ad verbum : Protectio opposito scuto. Firmamentum virtutis : validum, inconcussum ; umbraculum meridiani : a meridie, et quavis tentatione gravi.

20. Deprecatio : Gręc. custodia ab offensione. [167]

21. Immolantis ex iniquo oblatio est maculata, et non sunt beneplacitę subsannationes injustorum.

22. Dominus solus sustinentibus se in via veritatis et justitię.

23. Dona iniquorum non probat Altissimus, nec respicit in oblationes iniquorum : nec in multitudine sacrificiorum eorum propitiabitur peccatis.

24. Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui.

25. Panis egentium vita pauperum est : qui defraudat illum, homo sanguinis est.

26. Qui aufert in sudore panem, quasi qui occidit proximum suum.

27. Qui effundit sanguinem, et qui fraudem facit mercenario, fratres sunt.

28. Unus ędificans, et unus destruens : quid prodest illis, nisi labor ?

29. Unus orans, et unus male dicens : cujus vocem exaudiet Deus ?

30. Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit eum : quid proficit lavatio illius ?

31. Sic homo qui jejunat in peccatis suis, et iterum eadem faciens, quid proficit humiliando se ? orationem illius quis exaudiet ?

Immolantis ex iniquo oblatio subsannata : et non sunt beneplacitę subsannationes injustorum.

 

 

Oblationes impiorum non probat Altissimus : neque in multitudine sacrificiorum propitiatur peccatis.

 

Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, victimat filium in conspectu patris sui.

 

Panis egentium, vita pauperum est : qui defraudat illam, homo sanguinum est.

Qui aufert victum, occidit proximum :

 

Et qui fraudat mercedem mercenarii, effundit sanguinem.

 

Unus ędificans, et unus destruens : quid proficiunt aliud, quam labores ?

Unus orans, et unus maledicens : cujus vocem exaudiet Dominus ?

 

Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit eum : quid profecit lavatione sua ?

Sic homo qui jejunat in peccatis suis, et iterum vadit, et facit eadem : orationem illius quis exaudiet, et quid profecit humiliando se ?

21. Maculata : μεμωμημένη, a μῶμος, probrum, macula. Gręc. μεμωκημένη, ridicula, risu digna. Subsannationes : derisiones : injustorum, ex iniquo et rapto immolantium, Deoque illudentium.

25. Homo sanguinis : cędis reus.

26. Qui aufert in sudore, sudanti et laboranti, panem : seu panem sudore partum. 28, 29. Unus ędificans : unus orans : intellige in eadem familia, ut doceantur communi studio bene agere.

30. Qui baptizatur (lavatur) rediens a mortuo. [168]

CAPUT XXXV.

Pergit de oblationibus et precibus, toto capite ; humilium precum vis, 21 et seqq.

VERSIO VULGATA.

 

1. Qui conservat legem, multiplicat oblationem.

2. Sacrificium salutare est attendere mandatis, et discedere ab omni iniquitate.

3. Et propitiationem litare sacrificii super injustitias ; et deprecatio pro peccatis, recedere ab injustitia.

4. Retribuet gratiam, qui offert similaginem : et qui facit misericordiam, offert sacrificium.

5. Beneplacitum est Domino recedere ab iniquitate : et deprecatio pro peccatis recedere ab injustitia.

6. Non apparebis ante conspectum Domini vacuus.

7. Hęc enim omnia propter mandatum Dei fiunt.

8. Oblatio justi impinguat altare, et odor suavitatis est in conspectu Altissimi.

9. Sacrificium justi acceptum est : et memoriam ejus non obliviscetur Dominus.

10. Bono animo gloriam redde Deo : et non minuas primitias manuum tuarum.

11. In omni dato hilarem fac vultum tuum, et in exultatione sanctifica decimas tuas.

SIXTINA VERSIO.

In Gręco Caput xxxii.

Qui conservat legem, multiplicat oblationes.

Sacrificans salutare, qui attendit mandatis.

 

 

 

 

 

Qui retribuit gratiam, offert similaginem : et qui facit eleemosynam, offert sacrificium laudis.

Beneplacitum est Domino recedere ab iniquitate ; et propitiatio, recedere ab injustitia.

 

Non apparebis ante conspectum Domini vacuus.

Hęc enim omnia propter mandatum.

Oblatio justi impinguat altare, et odor suavitatis ejus est in conspectu Altissimi.

Sacrificium viri justi acceptum est : et memoria ejus non tradetur oblivioni.

In bono oculo glorifica Dominum ; et non minuas primitias manuum tuarum.

In omni dato hilarem fac vultum tuum : et in exultatione sanctifica decimas.

1. Qui conservat : ipsa legis observatio oblationis multiplicatio est.

2. Sacrificium salutare : Gręc. sacrificans salutaris, genitivo casu : supple : oblatione, sive pro salute.

3. Et propitiationem : alteram versionem eamque planiorem vide ad vers. 5.

4. Retribuet gratiam : Gręc. contra : qui retribuit gratiam (benefactori) offert similaginem.

10. Bono animo : Gręc. in bono oculo, non parco, non invido. Vide vers. 12.

11. In omni dato : donatione : hilarem fac, Rom. xii, 8 ; II Cor. ix, 7. [169]

12. Da Altissimo secundum datum ejus, et in bono oculo adinventionem facito manuum tuarum :

13. Quoniam Dominus retribuens est : et septies tantum reddet tibi.

14. Noli offerre munera prava : non enim suscipiet illa.

15. Et noli inspicere sacrificium injustum, quoniam Dominus judex est, et non est apud illum gloria personę.

16. Non accipiet Dominus personam in pauperem, et deprecationem lęsi exaudiet.

17. Non despiciet preces pupilli : nec viduam, si effundat loquelam gemitus.

18. Nonne lacrymę viduę ad maxillam descendunt, et exclamatio ejus super deducentem eas ?

19. Ą maxilla enim ascendunt usque ad cœlum, et Dominus exauditor non delectabitur in illis.

20. Qui adorat Deum in oblectatione, suscipietur, et deprecatio illius usque ad nubes propinquabit.

21. Oratio humiliantis se, nubes penetrabit, et donec propinquet, non consolabitur : et non discedet donec Altissimus aspiciat.

22. Et Dominus non elongabit, sed judicabit justos, et faciet judicium : et Fortissimus non habebit in illis

Da Altissimo secundum datum ejus, et in bono oculo inventionem manus.

 

Quoniam Dominus retribuens est, et septies tantum reddet tibi.

Ne minua de munere : non enim suscipiet :

Et non attendas sacrificio injusta : quoniam Dominus judex est, et non est apud illum gloria personę.

Non accipiet personam in pauperem : et deprecationem lęsi exaudiet.

Non despiciet preces pupilli ; nec viduam, si effundat loquelam.

 

Nonne lacrymę viduę ad maxillam descendunt, et exclamatio super deducentem eas ?

 

 

 

 

Qui colit, in beneplacito suscipietur : et deprecatio illius usque ad nubes attinget.

 

Oratio humiliantis se nubes penetravit ; et donec propinquet, non revocabitur ; et non discedet, donec aspiciat Altissimus.

 

Et judicabit juste, et faciet judicium, et Dominus non tardabit : et non habebit in illis pa-

12. In bono oculo : cum Deus erga te beneficus ; cum res tuas respexerit. Adinventionem manuum : dona ex iis quę acquisiveris : quę sub manu tua inveneris, phrasi usitata, Levit., xiv, 21 ; xxv, 26, 28, et alibi passim. Lęto oculo redde inventa, sive dona.

14. Munera prava : diminuta : vide Gręc. et vers. 10.

15. Gloria personę : Gręc. δόξα, opinio, respectus seu acceptio personę.

20. Qui adorat in oblectatione. Gręc. cultor (Dei), etc.

21. Oratio humiliantis se : Gręc. humilis, afflicti. Donec propinquet, non consolabitur : non revocabitur, μὴ παρακληθῆ : non desistet a cursu, donec coram Deo steterit : oratio, legati instar, primum quidem, nubes penetrat : 2. non desistit donec perveniat ad Deum : 3. ubi pervenit, non discedet, donec Altissimus respiciat. Vide orationis improbę et ad molestiam usque urgentis ingenium, Luc., xi, 7, 8 ; xviii, 5.

22. Non elongabit : Gręc. non tardabit, non habebit in illis patientiam : sic [170]

patientiam, ut contribulet dorsum ipsorum :

23. Et gentibus reddet vindictam, donec tollat plenitudinem superborum, et sceptra iniquorum contribulet :

24. Donec reddat hominibus secundum actus suos, et secundum opera Adę, et secundum pręsumptionem illius :

25. Donec judicet judicium plebis suę, et oblectabit justos misericordia sua.

26. Speciosa misericordia Dei in tempore tribulationis, quasi nubes pluvię in tempore siccitatis.

tientiam, quousque contribulet dorsum immisericordium.

Et gentibus reddet vindictam, donec tollat multitudinem superborum, et sceptra iniquorum contribulet :

Donec reddat homini secundum actus ejus, et opera hominum secundum cogitationes eorum :

 

 

Donec judicet judicium plebis suę : et lętificabit eos misericordia sua.

Speciosa misericordia in tempore tribulationis ejus, quasi nubes pluvię in tempore siccitatis.

Luc., xviii, 7 : Deus autem non faciet vindictam electorum suorum... et patientiam habebit in illis ? Ut contribulet : conterat. Vide Gręc.

23. Plenitudinem superborum : contumeliosorum turbam : sceptra (potentiam) iniquorum contribulet : confringat, atterat.

24. Adę : dativo casu : videtur ex Hebr. vertisse ubi loco, homini, scribitur, Adę ; sensusque est : Reddet hominibus et cuique homini secundum opera sua : imo secundum pręsumptionem, sive ut habet Gręc. secundum cogitationem illius : arcanorum testis, neque tantum operum, sed etiam cogitationum ultor.

CAPUT XXXVI.

Oratio auctoris pro populo, et sancta civitate ab inimicis et principibus vexata, ad 20 ; orat etiam pro gentibus, 4 et seqq. Aaronicę familię dignitas, 17. De rebus subtili judicio discernendis, 20, ad finem : uxor pulchra et sapiens, ibid.

VERSIO VULGATA.

 

1. Miserere nostri, Deus omnium, et respice nos, et ostende nobis lucem miserationum tuarum :

2. Et immitte timorem tuum super gentes, quę non exquisierunt te, ut cognoscant quia non est Deus, nisi tu, et enarrent magnalia tua.

SIXTINA VERSIO.

In Gręco Caput xxxiii.

Miserere nostri, Domine Deus omnium, et respice.

 

 

Et immitte timorem tuum super omnes gentes.

1. Miserere. Postquam egit de oblationibus et precibus, ipse ad orandum se convertit. Deus omnium : eo quod pro gentibus quoque precaturos sit ; et congruit locus, eum de persecutione gentium sit acturus ; qua occasione de gentium conversione vaticinari videtur : quem spiritum magis magisque effundebat Deus, accedente Christi tempore, in quo benedicendę erant gentes. Vide vers. 3, 4, 5. [171]

3. Alleva manum tuam super gentes alienas, ut videant potentiam tuam.

4. Sicut enim in conspectu eorum sanctificatus es in nobis ; sic in conspectu nostro magnificaberis in eis,

5. Ut cognoscant te, sicut et nos cognovimus ; quoniam non est Deus pręter te, Domine.

6. Innova signa, et immuta mirabilia.

7. Glorifica manum, et brachium dextrum.

8. Excita furorem, et effunde iram.

9. Tolle adversarium, et afflige inimicum.

40. Festina tempus, et memento finis, ut enarrent mirabilia tua.

 

11. In ira flammę devoretur qui salvatur : et qui pessimant plebem tuam, inveniant perditionem.

12. Contere caput principum inimicorum, dicentium : Non est alius pręter nos.

Extolle manum tuam super gentes alienas ; et videant potentiam tuam.

Sicut coram illis sanctificatus es in nobis ; ita coram nobis magnificeris in illis.

 

Et agnoscant te, secundum quod et nos agnovimus ; quoniam non est Deus pręter te, Domine.

Innova signa, et immuta mirabilia :

Glorifica manum, et brachium dextrum :

Excita furorem, et effunde iram.

 

Aufer adversarium, et afflige inimicum.

Festina tempus, et memento juramenti : et enarrentur mirabilia tua.

In ira ignis devoretur, qui salvatur : et qui pessimant plebem tuam, inveniant perditionem.

Contere capita principum inimicorum, dicentium : Non est pręter nos.

6. Immuta, itera, mirabilia.

10. Festina tempus : accelera : quod est gravia et extrema patientium. Memento finis : rem cito deducas ad exitum : Gręc. memento juramenti (pactique ac jurati cum populo tuo fœderis). Hęc ad quod tempus pertineant, per historias liquet. Sane soluta captivitate Babylonica per Cyrum, Judęi alta pace potiti sunt sub Persarum regibus, sub Alexandro Magno, sub Macedonibus ; neque unquam causa religionis invisi, nisi sub Antiocho Epiphane orta vexatione ea de qua in pręfatione diximus ; et tamen hic nonnihil annotari e re erat.

11. Qui salvatur : si quis hostium incolumis ab hominibus abeat, eum tu irę tuę flamma corripe.

12. Principum : Syrię, quorum regno attributi : inimicorum nostrorum se gerentium pro diis, ac supra omne numen sese efferentium ; unde sequitur ; atque dicentium : Non est alius pręter nos : cui Judęi serviant ut diis ac regibus. Vide infra, li, ac pręsertim vers. 7, 12, 14. Congruunt verba superba quę passim invenias in Machabaicis : et vaticinia Danielis de Antiocho Epiphane, vii, 25 ; viii, 25 ; xi, 36, etc. Cęterum Ęgypti reges Macedonici benevoli adversus Judęos fuere, et a Ptolemęo quidem Lagi filio capta Jerosolyma amplificandi imperii causa, nullo gentis odio, cum captivis benefecerit, et ad militiae honores evectis regnum tuendum tradiderit. Ptolemęus Philadelphus, ejus filius, quantum pię genti faverit, notum, cujus quippe temporibus acciti Septuag. seniores judaica religio summo honori fuerit. Ac Ptolemęus quidem Evergetes, [172]

13. Congrega omnes tribus Jacob, ut cognoscant quia non est Deus nisi tu, et enarrent magnalia tua : et hęreditabis eos, sicut ab initio.

14. Miserere plebi tuę, super quam invocatum est nomen tuum : et Israel quem coaequasti primogenito tuo.

15. Miserere civitati sanctificationis tuę Jerusalem, civitati requiei tuę.

16. Reple Sion inenarrabilibus verbis tuis, et gloria tua populum tuum.

17. Da testimonium his, qui ab initio creaturę tuę sunt : et suscita prędicationes, quas locuti sunt in nomine tuo prophetę priores.

18. Da mercedem sustinentibus te, ut prophetę tui fideles inveniantur : et exaudi orationes servorum tuorum.

19. Secundum benedictionem Aa-

Congrega omnes tribus Jacob :

In Gręco Caput xxxvi, v. 16.

Et hęreditavi eos, sicut ab initio.

 

 

Miserere plebi, Domine, vocatę in nomine tuo ; et Israel, quem primogenito assimilasti.

 

Miserere civitati sanctificationis tuę, Jerusalem, civitati requiei tuę.

Reple Sion ad extollenda eloquia tua, et a gloria tua populum tuum.

Da testimonium iis qui ab initio creaturę tuę sunt ; et suscita prophetias, quę in nomine tuo.

 

 

Da mercedem sustinentibus te : et prophetę tui fideles inveniantur.

 

Exaudi, Domine, orationem

hujus nominis primus Philadelphi filius, multa licet comminatus, quod Onias II, consuetum tributum denegasset, a Josepho tamen Tobię filio Jerosolymita, usque adeo delinitus ; ut sancta gens nusquam clarior haberetur. Neque secuti reges ab ea sententia recesserunt ; nam quod de Ptolemęo Philopatore in tertio Machabaico refertur, minas potius et conatum quam persecutionem fuisse, et in Pręfatione notavimus, et ad cap. l copiosior erit dicendi locus.

13. Congrega omnes tribus : persecutione dispersas. Hic in Gręco insertus est vers. 27, cap. xxx, de conviviis, alienissimo loco, ut res ipsa demonstrat : ex quo liquet in Gręcis potius quam in Latinis ordinem perturbatum.

14. Miserere. Continuatio hujus precationis invenitur in Gręco cap. xxxvi, 16, usque ad 20. Ex quo etiam confirmatur in Gręco perturbatum fuisse ordinem, cum non constet precationis illius series. Quem coœquasti, sive Gręc. assimilasti, primogenito tuo : quem primogeniti honore donasti.

15. Civitati sanctificationis tuę (in qua est templum tuum) Jerusalem. Hęc indicant vexationem, quam hic deprecatur, maxime incubuisse in Jerusalem et templum : quod revera factum sub Seleuco Philopatore et Antiocho Epiphane ejus filio, nec alias usquam. Vide Pręfat.

17. Creaturę tuę sunt : nominandi casu : Gręc. creaturis tuis ab initio : priscis temporibus : jam inde ab Abrahamo, seu mavis, ex Semo cui benedixit Dominus prę cęteris fratribus, Gen. ix, 26, 27, non sicut Chanaan, qui ab illo initio maledictus, ibid. 25. Prędicationes : an prędictiones ? Gręc. Suscita prophetias Danielis, Zacharię, Isaię, quoque et aliorum de Machabaicis victoriis, deque Syrię regibus conterendis.

19. Secundum benedictionem Aaron. Postulat ut permaneat apud Israelitas [173]

ron de populo tuo ; et dirige nos in viam justitię : et sciant omnes qui habitant terram, quia tu es Deus conspector sęculorum.

 

20. Omnem escam manducabit venter, et est cibus cibo melior.

 

21. Fauces contingunt cibum ferę, et cor sensatum verba mendacia.

22. Cor pravum dabit tristitiam, et homo peritus resistet illi.

23. Omnem masculum excipiet mulier : et est filia melior filia.

 

24. Species mulieris exhilarat faciem viri sui, et super omnem concupiscentiam hominis superducit desiderium.

25. Si est lingua curationis, est et

supplicum tuorum, secundum benedictionem Aaron de populo tuo. Et scient omnes qui super terram, quia tu Dominus es Deus sęculorum.

Omnem escam manducabit venter ; est autem cibus cibo melior.

Fauces gustant cibos venationis : sic cor sensatum verba mendacia.

 

Cor pravum dabit tristitiam : et homo peritus retribuet ei.

Omnem masculum excipiet mulier : est autem filia melior filia.

Species mulieris exhilarat faciem, et super omnem concupiscentiam hominis superducit.

Si est in lingua ejus misericor-

veram ac legitimum sacerdotium : non quale erat tunc sub Antiocho Epiphane, venale, atque infandis sacerdotibus Jasoni, ac Menelao pretio prostitutum, pulso Onia III legitimo ac sanctissimo pontifice, ut habes II Mach., iv, 8, 23. Et Jason quidem Onię frater ac de Aaronis genere : Menelaus vero cui etiam nomen Onię fuisse Josephus memorat, frater Simonis Benjaminitę, II Mach., iii, 4 ; iv, 23 ; non ergo ab Aaronis stirpe, nedum Onię III frater, quidquid dicat Josephus, Origin. xii, 6 ; nam quod aiunt : ideo dictum Simonis illius Benjaminitę fratrem, quod ejus sororem duxerit, cęterum Onię III, et Jasonis germanum fuisse, gratis dicitur, nec historię sacrę congruit : si enim hujus Onię atque Jasonis frater fuisset, Machabaica historia non de eo sic scriberet : Misit Jason Menelaum supradicti Simonis (Benjaminitę) fratrem : sed suum et Onię III, ac de Menelao, ut de Jasone diceret, quod proprium fratrem captivaverat, II Machab., iv, 23, 26, cumque iste Menelaus Oniam III etiam occiderit, quanto magis memoraret eumdem parricidam, ac proprii fratris interfectorem fuisse ! De quo tamen reticet, ibid. 34 ; neque quidquam aliud de Menelai stirpe memorat, nisi eum Simonis Benjaminitę esse fratrem ; quo satis ostendit a sacerdotali genere alienum, uti prędiximus. Cujus etiam loco Lysimachus ejus frater pontificatum accepit, Onia III adhuc superstite, ibid. 29, quarum corruptelarum occasione, cum eas in hęc tempora incidisse demonstratum a nobis sit, Ecclesiasticus hic et infra XLV, 31, Aaronicę familię dignitatem, et pontificię successionis ordinem commendat. De his autem, deque Josepho hic non semper audiendo, vide Pręf. Atque hic precatio desinit : jam alię sententię.

20. Omnem escam... cibus cibo melior. Dicturus de rebus subtili judicio discernendis, hinc incipit ; sicut cibos a cibis, ita cogitationes a cogitationibus quodam gustu secernendas, quod sequenti congruit.

21. Fauces contingunt : guttur gustat ferinam, gustandoque discernit ab alia quavis esca ; ita et cor sensatum.

22. Homo peritus : multa expertus,

23. Omnem masculum : in mulieribus idem sexus, sed tamen delectus est virginum, in quo magis necesse est discretione uti.

24. 25. Species mulieris... si est lingua curationis : Gręc. si linguę illius [174]

mitigationis et misericordię : non est vir illius secundum filios hominum.

26. Qui possidet mulierem bonam, inchoat possessionem : adjutorium secundum illum est, et columna ut requies.

27. Ubi non est sepes, diripietur possessio : et ubi non est mulier, ingemiscit egens.

28. Quis credit ei, qui non habet nidum, et deflectens ubicumque obscuraverit, quasi succinctus latro exiliens de civitate in civitatem ?

dia et mansuetudo ; non est vir illius secundum filios hominum.

 

Qui possidet mulierem, inchoat possessionem, adjutricem secundum se, et columnam requietis.

Ubi non est sepes, diripietur possessio : et ubi non est mulier, ingemiscet errans.

Quis enim credet succincto latroni erranti de civitate in civitatem ? sic homini non habenti nidum, et deflectenti ubicumque obscuraverit.

(mulieris) inest misericordia et mansuetudo, non est vir illius, etc. Sensus est : Muliebris quidem formę cupiditas omnem aliam hominis cupiditatem supergreditur ; sed si accedet linguę verborumque lenitas, vir ejus communi hominum conditioni eximendus. Quę etsi intricatiora in interpretatione latina, huc tamen haud incommode trahi possunt. Lingua curationis : quę vitia emendet verbis sapientibus, ac lenitate sanet animi ęgritudinem.

26. Qui possidet... inchoat possessionem. Initium omnis bonę possessionis est bonam mulierem possidere ; inde ordiendum ei qui dives esse vult. Adjutorium secundum illum est : simile sibi, Gen. ii, 18, congruum, suoque animo consentaneum. Columna ut requies : Gręc. columna (et firmamentum) quietis.

27. Ingemiscit egens : Gręc. erro, in tuto exceptus loco : ut patet ex seq.

28. Quis credit : clarius Gręc. Quis credit succincto latroni exerranti de urbe in urbem ? sic (neque creditur) homini non habenti nidum (hoc est familiam) ac solventi (equum vel currum) ubicumque advesperascet, ubicumque nox oppresserit : quod Vulgatus vertit, ubicumque obscuraverit : significat autem in vulgari vita ac Veteris Testamenti conditione, viro bono habendum esse lectulum, ac fidam lectuli consortem, neque quolibet divertendum.

CAPUT XXXVII.

De veris falsisque amicis et consiliariis dignoscendis, ad 19 ; a quo petenda consilia, 17, 18 ; Deus imprimis consulendus, 19 ; ratio antecedat actus, 20 ; veri falsique sapientes, 22 et seqq. ; quisque se probet, 30, 31 ; ut a cibis, sic a voluptatibus temperandum, 32, 33, 34.

VERSIO VULGATA.

1. Omnis amicus dicet : Et ego amicitiam copulavi : sed est amicus nomine amicus. Nonne tristitia inest usque ad mortem ?

SIXTINA VERSIO.

Omnis amicus dicet : Et ego cum illo amicitiam copulavi : sed est amicus solo nomine amicus.

Nonne tristitia inest usque ad

1. Est amicus solo nomine : et hoc de dignoscendis amicis ad discernendi judicium pertinet, qua de re agi diximus a superioris capitis vers. 20. [175]

2. Sodalis autem et amicus ad inimicitiam convertentur.

3. O pręsumptio nequissima, unde creata es cooperire aridam malitia et dolositate illius ?

4. Sodalis amico conjucundatur in oblectationibus : et in tempore tribulationis adversarius erit.

5. Sodalis amico condolet causa ventris, et contra hostem accipiet scutum.

6. Non obliviscaris amici tui in animo tuo, et non immemor sis illius in opibus tuis.

7. Noli consiliari cum eo, qui tibi insidiatur, et a zelantibus te absconde consilium.

8. Omnis consiliarius prodit consilium, sed est consiliarius in semetipso.

9. Ą consiliario serva animam tuam : prius scito quę sit illius necessitas : et ipse enim animo suo cogitabit :

10. Ne forte mittat sudem in terram, et dicat tibi :

11. Bona est via tua, et stet e contrario videre quid tibi eveniat.

mortem, sodalis et amicus convertens se ad inimicitiam ?

O pręsumptio nequissima, unde devoluta es cooperire aridam in dolositate ?

Sodalis amico conjucundatur in oblectatione : et in tempore tribulationis contrarius erit.

Sodalis amico condolet causa ventris : contra bellum accipiet scutum.

Ne obliviscaris amici in animo tuo : et non immemor sis illius in opibus tuis.

 

 

 

Omnis consiliarius extollit consilium : sed est, qui consulit sibi ipsi.

Ą consiliario serva animam tuam : et scito prius quę sit illius necessitas : etenim ipse sibi consulet :

Ne forte mittat super te sortem, et dicat tibi :

Bona est via tua : et stabit e contrario videre quid tibi eveniat.

2. Sodalis et amicus : Gręc. sic nectit : Nonne tristitia intus, usque ad mortem, sodalis et amicus convertens se ad inimicitiam ?

3. 0 pręsumptio : Gręc. 0 cogitatio prava, unde (quo fonte) devoluta es, ut operires aridam (sive terram) dolis ? (rupto amicitię fœdere, ac subdolis invectis amicitiis.)

5. Condolet, sive Gręc. collaborat. Contra hostem accipiet scutum : specie ut amicum tueatur, revera ut ventri suo consulat.

7. Noli consiliari. Hunc versum Gręcus transtulit post 11. Ą zelantibus te : ab ęmulis tuis.

8. Omnis consiliarius (talis) prodit consilium : Gręc. planior : Omnis consiliarius effert (jactat) consilium ; sed est consiliarius in semetipsum : quod Vulg. vertit in semetipso : est qui consulat sibi.

9. Ą consiliario... scito quę necessitas, sive utilitas. Ne petas consilium, nec arcana tua prodas sine necessitate. Ipse enim animo suo cogitabit : Gręc. sibi considet.

10. Ne forte mittat sudem in terram : offendiculum aliquod : quod sequentibus verbis congruit : Gręc. sortem super te. Grotius conjicit pro κλῆρον sortem, reponendum σκληρόν, durum quid, in quod impingas : quod Vulgatus verterit sudem. [176]

12. Cum viro irreligioso) tracta de sanctitate ; et cum injusto, de justitia ; et cum muliere de ea, quę ęmulatur ; cum timido, de bello ; cum negotiatore, de trajectione ; cum emptore, de venditione ; cum viro livido, de gratiis agendis :

13. Cum impio, de pietate : cum inhonesto, de honestate ; cum operario agrario, de omni opere :

14. Cum operario annuali, de consummatione anni ; cum servo pigro, de multa operatione ; non attendas his in omni consilio.

15. Sed cum viro sancto assiduus esto, quemcumque cognoveris observantem timorem Dei,

16. Cujus anima est secundum animam tuam : et qui, cum titubaveris in tenebris, condolebit tibi.

17. Cor boni consilii statue tecum : non est enim tibi aliud pluris illo.

18. Anima viri sancti enuntiat aliquando vera, quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum.

Noli consiliari cum eo, qui te suspectum habet ; et a zelantibus te absconde consilium.

Cum muliere, de ęmula ejus ; et cum timido, de bello ; cum negotiatore, de permutatione ; et cum emptore, de venditione ; cum invido, de gratiis reddendis ;

Et cum immisericorde, de beneficentia ; cum pigro, de omni opere ;

Et cum mercenario domestico, de consummatione ; cum servo pigro, de multa operatione : non attendas his de omni consilio.

Sed cum viro sancto assiduus esto, quem cognoveris observantem mandata :

Qui in anima sua est secundum animam tuam : et si cecideris, condolebit tibi.

 

Et consilium cordis statue : non est enim tibi fidelior ipso.

 

Anima enim viri annuntiare interdum consuevit magis, quam septem circumspectores sedentes in excelso super speculam.

12. Cum viro irreligioso : aperte excidit negatio quę habetur in Gręc ; subdit enim vers. 14 : Non attendas his in omni consilio. Sic ergo habet Gręcus : Ne tractaveris cum eo qui te suspectum habeat, et ab ęmulis tuis absconde consilium ; cum uxore, de œmula ejus ; cum timido, de bello : quisque enim consulet secundum ingenium ac rationes suas. Jam ad singula. Cum negotiatore, de trajectione : de convectendę mercis pretio : Gręc. de permutatione, seu rebus permutandis.

13. Cum impio, de pietate : cujus loco, Gręc. cum immisericorde, de beneficentia. Cum operario agrario, de omni opere in agris faciendo, de arando, de metendo : Gręc. cum pigro, de omni opere : abhorrebit enim ac dissuadebit, aut laborem pluris aestimabit.

14. Cum operario annuali : cum mercenario conducto ad certum tempus, de pręstituto operi fine : Gręc. cum mercenario domestico, de consummatione (sive fine operis) : is enim in longum extrahet opus, ex quo sibi lucrum pariat, aut continuandum suadebit.

15. Timorem : Gręc. mandatum : Dei.

17. Cor boni consilii : sive ut habet Gręc. consilium cordis statue tibi : quoad fieri potest, cape consilium ex te ipso. Pluris illo : Gręc. fidelior, quod sequentia firmant.

18. Anima viri : suus cuique animus enuntiat plus quam septem [177] circumspec-

19. Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam.

20. Ante omnia opera verbum verax pręcedat te : et ante omnem actum consilium stabile.

21. Verbum nequam immutabit cor : ex quo partes quatuor oriuntur, bonum et malum, vita et mors : et dominatrix illorum est assidua lingua. Est vir astutus multorum eruditor., et animę suę inutilis est.

22. Vir peritus multos erudivit, et animę suę suavis est.

23. Qui sophistice loquitur, odibilis est : in omni re defraudabitur :

24. Non est illi data a Domino gratia : omni enim sapientia defraudatus est.

25. Est sapiens animę suę sapiens : et fructus sensus illius laudabilis.

26. Vir sapiens plebem suam eru-

Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam.

Principium omnis operis verbum : et ante omnem actum, consilium.

Vestigium mutationis cordis. Quatuor partes oriuntur : bonum et malum, vita et mors : et dominatrix assidue illorum est lingua. Est vir astutus, et multorum eruditor ; et animę proprię inutilis est.

 

 

Est qui sapientiam ostentat in sermonibus odibilis : hic omni alimento defraudabitur.

Non est enim data illi a Domino gratia ; omni enim sapientia defraudatus est.

Est sapiens animę suę : et fructus sensus illius in ore fideles.

Vir sapiens plebem suam eru-

tores : Vulgata merito addit, sancti : optimus enim eris tibi consiliarius, si sanctus sis, et 'vigili adversus cupiditates animo.

19. Et in his omnibus : cum omnia ex his pręceptis prudenter institueris, adhuc deprecare Altissimum.

20. Ante omnia opera : planus sensus, ut antequam quidquam agas, vera moneatis. At. Gręc. initium operis verbum, seu potius ratio ; eo quod necesse sit tractare et cogitare antequam agas.

21. Verbum nequam (ab aliis prolatum alicui) immutabit cor illius : hinc enim ingenerato ejus animo suspicio : ex qua in partes quatuor sese dividit animus, atque incipit dubitare in quovis negotio, an sit bonum malumve, seu commodum an noxium : peccatum an recte factum, sive usitata phrasi, vita et mors : his enim quatuor vita humana vertitur. At Gręc. vestigium mutationis cordis : sive hęc sunt quibus perspicere possis animum cujusque immutatum ; si intellexeris ex aliquo negotio aliquid cuique noxium aut commodum, recte aut male factum secuturum. Et dominatrix illorum : his rebus imperat sermo assiduus, ut facile conjectare possis quo cujusque animus inclinaturus sit, si attenderis quibuscum assidue colloquatur : hinc enim vel maxime afficitur animus.

23. Qui sophistice loquitur : qui argute, non candide : melius ex Gręc. qui sapientem se facit, sapientiam ostentat. Omni re : Gręc. alimento : defraudabitur : carebit, privabitur ; cujus rei causa est id quod sequitur : nempe quod invisus, et omnia callide machinari visus, sibi relinquatur.

25. Est sapiens animę suę, sibi ipsi utilis, non ut ille multa monens alios, animę suę inutilis : de quo agitur vers. 21. [178]

dit : et fructus sensus illius fideles sunt.

27. Vir sapiens implebitur benedictionibus, et videntes illum laudabunt.

28. Vita viri in numero dierum : dies autem Israel innumerabiles sunt.

29. Sapiens in populo hęreditabit honorem, et nomen illius erit vivens in ęternum.

30. Fili, in vita tua tenta animam tuam : et si fuerit nequam, non des illi potestatem :

31. Non enim omnia omnibus expediunt, et non omni animę omne genus placet.

32. Noli avidus esse in omni epulatione : et non te effundas super omnem escam :

33. In multis enim escis erit infirmitas, et aviditas appropinquabit usque ad choleram.

34. Propter crapulam multi obierunt : qui autem abstinens est, adjiciet vitam.

diet : et fructus sensus illius fideles sunt.

Vir sapiens implebitur benedictione : et beatificabunt illum omnes qui vident.

Vita viri in numero dierum : dies autem Israel innumerabiles sunt.

 

Sapiens in populo suo hęreditabit fidem : et nomen ejus vivet in ęternum.

Fili, in vita tua tenta animam tuam : et vide quid malum ei, et non des ei :

Non enim omnia omnibus expediunt : et non omni animę omnia placent.

Noli esse insatiabilis in omnibus deliciis : et non te effundas super epulas.

In multis enim escis erit labor : et insatiabilitas appropinquabit usque ad choleram.

 

Propter edacitatem multi obierunt : qui autem attendit, adjiciet vitam.

28. Vita viri : ne te ipsum respexeris tam brevis ęvi futurum, sed rempublicam, quę est immortalis ; apud quam. nomen tuum in ęternum vivet, vers. 29.

30. Tenta animam tuam : quod est, nosce teipsum : et si fuerit nequam ; si in malum propendere videris, ne permitte eam sibi.

32. Usque ad choleram : torsiones ex bile et cholera ortas. Allegorice : ut nimiis epulis, ita a nimiis voluptatibus abstinendum.

CAPUT XXXVIII.

De medicis ac medicina : eaque occasione de morbis et morte, ad 25 ; pro aegro oret medicus, 14 ; mortui ut lugendi, 16 et seqq. ; et quid in funeribus cogitandum, 23, 24. Sapientia postulat otium, 25 ; qua occasione de artium occupationibus ac primum de agricultura, et aliis, 26, ad finem : dum laborant, Deum legemque recogitent, 39.

VERSIO VULGATA.

1. Honora medicum propter necessitatem : etenim illum creavit Altissimus.

SIXTINA VERSIO.

Honora medicum ad necessitates, honoribus illius : nam et illum creavit Dominus.

1. Honora medicum : quod etiam complectitur mercedem honorariam, ejus arti [179]

2. Ą Deo est enim omnis medela, et a rege accipiet donationem.

3. Disciplina medici exaltabit caput illius, et in conspectu magnatorum collaudabitur.

4. Altissimus creavit de terra medicamenta : et vir prudens non abhorrebit illa.

5. Nonne a ligno indulcata est aqua amara ?

6. Ad agnitionem hominum virtus illorum, et dedit hominibus scientiam Altissimus, honorari in mirabilibus suis.

7. In his curans mitigabit dolorem, et unguentarius faciet pigmenta suavitatis, et unctiones confidet sanitatis : et non consummabuntur opera ejus.

8. Pax enim Dei super faciem terrę.

9. Fili, in tua infirmitate ne despicias te ipsum, sed ora Dominum, et ipse curabit te.

10. Averte a delicto, et dirige manus : et ab omni delicto munda cor tuum.

11. Da suavitatem et memoriam si-

Ab Altissimo enim est medela ; et a rege accipiet donationem.

Scientia medici exaltabit caput illius ; et in conspectu magnatorum suspicietur.

Dominus creavit de terra medicamenta : et vir prudens non abhorrebit illa.

Nonne a ligno indulcata est aqua :

Ut cognosceretur virtus illius ? et ipse dedit hominibus scientiam, ut glorificaretur in mirabilibus suis.

In his curavit, et abstulit dolorem ejus. Unguentarius in his faciet misturam : et non consummabit opera sua :

 

Et pax ab illo est super faciem terrę.

Fili, in infirmitate tua non despicias ; sed ora Dominum, et ipse curabit te.

Amove delictum, et dirige manus, et ab omni peccato munda cor.

Da suavitatem odoris, et me-

curęque debitam ; quo sensu dicitur : Honora Dominum de tua substantia, Prov., iii, 9 ; atque etiam : Honora patrem et matrem, Matth., xv, 4, 5, 6.

5. Nonne a ligno : quod est documento inditas virtutes arboribus, sive natura, sive supra naturam.

6. Virtus illorum : medicamentorum de quibus vers. 4. Gręc. illius : ligni, de quo vers. 5.

7. Pigmenta : Gręc. misturam, et non consummabuntur : nullum finem habebunt opera ejus : tot genera condimentorum pigmentorumque sunt : Gręc. non consummabo : supple, unguentarius, non ad perfectum deducet, et tamen exinde.

8. Pax Dei, favor, benevolentia : ex qua plantae salubres : Gręc. pax ab illo : scilicet unguentario, et grande adjumentum vitę humanę, Quidam hos versus sic jungunt : Non consummabit : non cessabit unguentarius, donec ab illo pax, seu valetudo tibi sit.

9. Ora Dominum : nec sis ut Amasias qui confisus est in arte medicorum, et non in Domino. Sic docet Ecclesiasticus declinare extrema ; neque contemnere, neque pluris quam oporteat, facere artem medicam.

10. Dirige manus, opera tua fac recta. Docet unde esse debeat initium procurandi morbi, nempe a procurando peccato : quo etiam pertinet sequens.

11. Da suavitatem : da sacrificium boni odoris : memoriam : memoriale : [180] simi-

milaginis, et impingua oblationem : et da locum medico :

12. Etenim illum Dominus creavit : et non discedat a te, quia opera ejus sunt necessaria.

13. Est enim tempus, quando in manus illorum incurras :

14. Ipsi vero Dominum deprecabuntur, ut dirigat requiem eorum et sanitatem, propter conversationem illorum.

15. Qui delinquit in conspectu ejus qui fecit eum, incidet in manus medici.

16. Fili, in mortuum produc lacrymas, et quasi dira passus, incipe plorare : et secundum judicium contege corpus illius, et non despicias sepulturam illius.

 

17. Propter delaturam autem amare fer luctum illius uno die : et consolare propter tristitiam :

18. Et fac luctum secundum meritum ejus, uno die, vel duobus, propter detractionem.

 

 

19. Ą tristitia enim festinat mors, et cooperit virtutem, et tristitia cordis flectit cervicem.

20. In abductione permanet tristi-

moriale similaginis, et impingua oblationem : quasi non sis. Et da locum medico :

Nam et illum Dominus creavit : et non discedat a te ; nam et ipso opus est.

Est tempus, cum et in manibus eorum suavitas odoris.

Nam et ipsi Dominum deprecabuntur, ut dirigat ipsis requiem et sanationem, propter restituendam valetudinem.

Qui peccat contra eum qui fecit eum, incidat in manus medici.

 

Fili, super mortuum deduc lacrymas : et quasi dira passus, incipe ploratum : et secundum judicium ejus contege corpus illius ; et non despicias sepulturam illius.

Amarum fac ploratum : et calefac planctum ;

 

Et fac luctum secundum dignitatem ejus, uno die, vel duobus, propter detractionem : et admitte consolationem propter tristitiam.

Ex tristitia enim provenit mors : et tristitia cordis flectet virtutem.

 

In abductione transit et tristi-

laginis : in sacrificio adhiberi solitę : impingua oblationem : Gręc. addit : quasi non sis ; quasi in extremo vitę, ac statim moriturus, nisi Deum placaveris.

13. In manus illorum incurras : ideo non contemnendus a sanis, ut fit : Gręcus hic et Latinus vers. seq. docent medicum, ut ipse quoque pro ęgris deprecetur, ac victimam boni odoris offerat ; sic enim remedia melius successum.

16. Secundum judicium ejus : Gręc. secundum dignitatem, ut vers. 18 ; alii : pro more.

17. Propter delaturam : cum effertur corpus.

18. Propter detractionem : ne quis tibi detrahat, aut dicat parce a te celebratum solemnem luctum : et tamen consolare : passive : Funde consolabiles lacrymas.

19. Ą tristitia : subaudi, cave tamen nimis lugeas : eo quod a tristitia, etc. ; cooperit virtutem : velut fluctu obruit, ac demergit omnem animi vim. Flectit cervicem : sub hoc velut pondere incurvatam.

20. In abductione : abducto cadavere et sepulto, permanet tristitia : hactenus [181]

tia : et substantia inopis secundum cor ejus.

21. Ne dederis in tristitia cor tuum, sed repelle eam a te : et memento novissimorum,

22. Noli oblivisci : neque enim est conversio-, et huic nihil proderis, et teipsum pessimabis.

23. Memor esto judicii mei : sic enim erit et tuum : mihi heri, et tibi hodie.

24. In requie mortui requiescere fac memoriam ejus, et consolare illum in exitu spiritus sui.

 

25. Sapientia scribę in tempore vacuitatis : et qui minoratur actu, sapientiam percipiet. Qua sapientia replebitur

26. Qui tenet aratrum, et qui gloriatur in jaculo, stimulo boves agitat, et conversatur in operibus eorum, et enarratio ejus in filiis taurorum ?

tia : et vita pauperis secundum corda.

Ne dederis in tristitiam cor tuum : repelle eam, memor novissimorum,

Et noli oblivisci : non est enim reditus : et huic non proderis, et teipsum pessimabis.

Memento judicii ejus ; quoniam sic, ut etiam tuum : mihi heri, et tibi hodie.

In requie mortui quiescere fac memoriam ejus ; et consolationem accipe in eo, in exitu spiritus illius.

Sapientia scribę in opportunitate otii : et qui minoratur actu suo, sapientiam percipiet.

 

Quomodo sapientia replebitur qui tenet aratrum, et gloriatur in hasta stimuli, boves agitat, et conversatur in operibus eorum, et enarratio ejus in filiis taurorum ?

permanet : παραμένει. Nunc Gręc. habet : παραϐαίνει, transit, clariore sensu : transit (paulatim), tristitia : et substantia ; Gręc. vita inopis secundum cor ejus : luctu levato, vita fit laetior. Alii aliter legunt et vertunt, obscurissime sensu.

21. Memento novissimorum : in aliorum funere mortem tuam cogita : hoc utile : non autem ut te luctu conficias. Alii : Memento mortis quam lugendo accersas : ex antecedentibus.

22. Noli oblivisci quę moneo de moderando luctu : neque enim est conversio ; sive reversio mortuorum, quantumvis lugeas.

23. Memor esto : quasi nomine mortui : judicii mei : legis quam subii.

24. In requie mortui requiescere, seu cessare, fac memoriam ejus : tolle luctum indefessum ex nimia recordatione : consolare illum : quasi diceret : Adhibe solatia ęgro quandiu vivit : mortuum ne plus ęquo lugeas. At Gręc. consolationem accipe in exitu spiritus ejus : ne te nimio luctu conficias.

25. Sapientia scribę (doctoris) in tempore (Gręc. in opportunitate) vacuitatis : otii : otium ac secessus conquirendę sapientię necessaria : unde Marthę sollicitudo increpatur, Marię beatissima ad pedes Domini laudatur quies. Et qui minoratur actu : qui ab actione turbulenta ac negotiis cessat, sapientiam percipiet : qua sapientia replebitur ? per interrogationem, aut, ut habet Gręc. Quomodo sapientia replebitur ?

26. Qui tenet aratrum : qui totus in bobus est, nihil aliud aut cogitat, aut loquitur, vel aliis addictus est artibus quas enumerat a fers. 26 ad 35. Qui gloriatur in jaculo : stimulo ad boves agitandos : conversatur, versatur, in operibus eorum ; is ergo quomodo sapientię attendat ? [182]

27. Cor suum dabit ad versandos sulcos, et vigilia ejus in sagina vaccarum.

28. Sic omnis faber et architectus, qui noctem tanquam diem transigit : qui sculpit signacula sculptilia, et assiduitas ejus variat picturam : cor suum dabit in similitudinem picturę, et vigilia sua perficiet opus.

29. Sic faber ferrarius sedens juxta incudem, et considerans opus ferri. Vapor ignis uret carnes ejus, et in calore fornacis concertatur :

30. Vox mallei innovat aurem ejus, et contra similitudinem vasis oculus ejus :

31. Cor suum dabit in consummationem operum, et vigilia sua ornabit in perfectionem.

32. Sic figulus sedens ad opus suum, convertens pedibus suis rotam, qui in sollicitudine positus est semper propter opus suum, et in numero est omnis operatio ejus.

33. In brachio suo formabit lutum : et ante pedes suos curvabit virtutem suam.

34. Cor suum dabit ut consummet linitionem ; et vigilia sua mundabit fornacem.

Cor suum dabit ad versandos sulcos, et vigilia ejus in sagina vaccarum.

Sic omnis faber, et architectus, qui noctem tanquam diem transigit : qui sculpunt sculpturas signaculorum, et assiduitas ejus immutare varietatem ? Cor suum dabit ad assimilandam picturam : et vigilia ejus, perficere opus.

Sic faber ferrarius sedens juxta incudem, et addiscens pigro ferro. Vapor ignis durabit carnes ejus, et in calore fornacis concertabit.

Vox mallei innovabit aurem ejus : et contra similitudinem vasis oculi ejus.

Cor suum dabit in consummationem operum : et vigilia ejus, ornare in perfectionem.

Sic figulus sedens ad opus suum, et convertens pedibus suis rotam, qui in sollicitudine positus est semper in opus suum ; et in numero omnis operatio ejus.

 

In brachio suo formabit lutum : et ante pedes curvabit virtutem suam.

Cor suum dabit ut consummet linitionem ; et vigilia ejus, mundare fornacem.

28. Sic omnis faber. Jam transit ad fabros, aliaque opera, in quibus omnis artifex noctem tanquam diem (laborando) transigit ; atque adeo nullum colendę sapientię relinquit locum. Qui sculpit signacula sculptilia : sigillorum cęlaturas. Assiduitas ejus variat ; cor suum dabit ad similitudinem. Duo enumerat quibus maxime sculptorum pictorumque constat industria : alterum, varietas operis ; alterum, exacta ad naturam rerum expressio : vide autem quam hęc totum occupent animum : assiduitas ejus... cor suum dabit.

29. Considerans opus ferri : artem exercens in rudi ferro : ἂργῳ, nondum facto. Alii vertunt : pigro, duro, nec ductili aut sequace, emollita difficili. Concertatur : Gręc. concertabit : laborabit : vel igne adhibito, ferri rigorem tanquam certando vincet.

30. Vox mallei innovat aurem ejus : assiduo pulsu iterata et innovata, aurem percutit. Contra similitudinem : attentus exemplari vasis quod fabricat. Ornabit in perfectionem : opus perpoliet, et ad summum artis adducet.

32. In numero : in quodam numeroso motu. [183]

35. Omnes hi in manibus suis speraverunt : et unusquisque in arte sua sapiens est :

36. Sine his omnibus non ędificatur civitas.

37. Et non inhabitabunt, nec inambulabunt, et in ecclesiam non transilient.

38. Super sellam judicis non sedebunt, et testamentum judicii non intelligent : neque palam facient disciplinam et judicium, et in parabolis non invenientur :

39. Sed creaturam ęvi confirmabunt : et deprecatio illorum in operatione artis, accommodantes animam suam, et conquirentes in lege Altissimi.

Omnes in manibus suis speraverunt : et unusquisque in arte sua sapiens est.

Sine ipsis non ędificabitur civitas :

Nec inhabitabunt, nec inambulabunt : et in ecclesia non transilient ;

Super sellam judicis non sedebunt, et testamentum judicii non intelligent : neque palam facient justitiam et judicium : et in parabolis non invenientur.

Sed creaturam ęvi confirmabunt : et deprecatio eorum in operatione artis, tantummodo accommodantis animam suam, et conquirentis in lege Altissimi.

35. 36. Omnes hi... unusquisque : sapiens est..., sine his ; quasi diceret : Hęc quidem opera suam habent sapientiam, humanę societati necessariam, infimi tamen ordinis, non rerum gubernaculis natam, vers. 37 et seqq., neque comparandam verę sapientię, de qua cap. seq.

37. Et non inhabitabunt : orationem sic construe : Sine his artibus non ędificatur civitas, ut vers. pręcedenti : et non inhabitabunt, nec inambulabunt homines in ea, civitate scilicet : urbes desertę erunt, atque inhabitabiles : et tamen illi artifices quorum tanta pręstantia est, in ecclesiam, in legitimos cœtus, non transilient : non ad eos vocabuntur, neque ulli parti reipublicę pręerunt, ut exprimit seq.

38. Testamentum judicii : leges judiciorum : et in parabolis, arcanisque sententiis conquirendis non invenientur ; neque in his adhibebunt operam.

39. Sed creaturam ęvi : res mortales, ac brevi tempore duraturas stabilient ; confirmabunt : et deprecatio : neque altius eorum vota pertingent, quam ut suę artis opera pręclare exequantur. Alii, interim tamen non sunt alieni a Deo, quem inter operandum invocant. Accommodantes : legi et ipsi auscultantes : at Gręc. πλὴν τοῦ ἐπιδόντος, pręter eum, longe ab eo qui se totum dedit intelligendę legi ; quę vera et homine digna sapientia est : de qua seq. cap., uti prędictum est.

CAPUT XXXIX.

Sapiens antiquorum gesta dictaque inquirit, 1, 2, 3 ; in publicis cœtibθs clarescet, 4 ; alienas gentes peragrat, discendi et experiendi gratia, 5 ; mane vigilat orationis causa, 6, 7 ; hinc sapientia, 8 ; auctor instinctu divino actus, 16, 17 ; glorificandus Deus, 20 ; cui nihil mirabile, 25 ; opera ejus perfecta, 26 ; bona quoque malis male vertunt, 31 ; ultores spiritus, 33 ; creaturę omnes ultrices scelerum, 35, 36 ; omnia bona pręstat Dominus, sed tempore suo, 39, 40 ; ideo laudandus, 41.

VERSIO VULGATA.

1. Sapientiam omnium antiquo-

SIXTINA VERSIO.

Sapientiam omnium antiquo-

[184]

rum exquiret sapiens, et in prophetis vacabit.

2. Narrationem virorum nominatorum conservabit : et in versutias parabolarum simul introibit.

3. Occulta proverbiorum exquiret, et in absconditis parabolarum conversabitur.

4. In medio magnatorum ministrabit, et in conspectu pręsidis apparebit.

5. In terram alienigenarum gentium pertransiet : bona enim et mala in hominibus tentabit.

6. Cor suum tradet ad vigilandum diluculo ad Dominum, qui fecit illum : et in conspectu Altissimi deprecabitur.

7. Aperiet os suum in oratione, et pro delictis suis deprecabitur.

8. Si enim Dominus magnus voluerit, spiritu intelligentię replebit illum :

9. Et ipse tanquam imbres mittet eloquia sapientię suę, et in oratione confitebitur Domino :

10. Et ipse diriget consilium ejus et disciplinam, et in absconditis suis consiliabitur.

11. Ipse palam faciet disciplinam doctrinę suę, et in lege testamenti Domini gloriabitur.

12. Collaudabunt multi sapientiam ejus, et usque in sęculum non delebitur.

13. Non recedet memoria ejus, et nomen ejus requiretur a generatione in generationem.

14. Sapientiam ejus enarrabunt gentes, et laudem ejus enuntiabit ecclesia.

rum exquiret sapiens, et in prophetiis vacabit.

Narrationes virorum nominatorum conservabit ; et in versutias parabolarum simul introibit.

Occulta proverbiorum exquiret ; et in ęnigmatibus parabolarum conversabitur.

In medio magnatorum ministrabit ; et in conspectu pręsidis apparebit.

In terram alienigenarum gentium pertransiet : bona enim et mala in hominibus tentavit.

Cor suum tradet ad vigilandum diluculo ad Dominum, qui fecit illum ; et in conspectu Altissimi deprecabitur.

Et aperiet os suum in oratione : et pro delictis suis deprecabitur.

Si Dominus magnus voluerit, spiritu intelligentię replebitur.

 

Ipse tanquam imbres emittet verba sapientię suę ; et in oratione confitebitur Domino.

Ipse dirigit consilium ejus et scientiam, et in absconditis ejus meditabitur.

Ipse palam faciet disciplinam doctrinę suę, et in lege testamenti Domini gloriabitur.

Collaudabunt multi intelligentiam ejus : usque in sęculum non delebitur.

Non recedet memoria ejus ; et nomen ejus vivet in generationes generationum.

Sapientiam ejus enarrabunt gentes ; et laudem ejus enuntiabit ecclesia.

2. Narrationem... versutias parabolarum : contra ac de fabris dixerat, supra, 38.

4. In medio : judicibus assessor dabitur.

10. Consiliabitur : inde rerum agendarum consilia sumet : secundum illud Psalmi cxviii, 24 : Consilium meum justificationes tuę. [185]

15. Si permanserit, nomen derelinquet plusquam mille : et si requieverit, proderit illi.

16. Adhuc consiliabor, ut enarrem : ut furore enim repletus sum.

17. In voce dicit : Obaudite me, divini fructus, et quasi rosa plantata super rivos aquarum, fructificate.

18. Quasi Libanus odorem suavitatis habete.

19. Florete flores, quasi lilium, et date odorem, et frondete in gratiam, et collaudate canticum, et benedicite Dominum in operibus suis.

20. Date nomini ejus magnificentiam : et confitemini illi in voce labiorum vestrorum, et in canticis labiorum, et citharis. Et sic dicetis in confessione :

21. Opera Domini universa bona valde.

 

 

22. In verbo ejus stetit aqua sicut

Si permanserit, nomen derelinquet plusquam mille : et si requieverit, acquirit sibi.

Adhuc meditatus enarrabo : et tanquam plenilunium repletus sum.

Exaudite me, filii sancti, et germinate, quasi rosa plantata super rivum agri.

 

Et quasi thus odorem suavitatis emittite :

Et florete florem, quasi lilium : diffundite odorem, et collaudate canticum. Benedicite Dominum in omnibus operibus :

 

Date nomini ejus magnificencentiam : et confitemini in laudatione ejus, in canticis labiorum, et in citharis. Et sic dicetis in confessione :

 

Opera Domini universa quia bona valde : et omne pręceptum in tempore suo erit ; omnia enim in tempore suo quaerentur.

In verbo ejus stetit aqua, sicut

15. Si permanserit : si vita diutina perfruatur, nomen inclytum relinquet supra mille sapientes. Et si requieverit : si interierit : sibi ipsi laboraverit, et ęterna pręmia conquisiverit.

16. Adhuc consiliabor : non hic hęrebo : exaggerabo sermones, ad sapientum gloriam commendandam. Ut furore Domini, atque instinctu illo grandi ac prophetico repletus sum : Gręc. quasi plenilunium repletus sum : plena luce fulgeo : διχομηνία : dimidiatus mensis, sive bifariam sectus, hoc est plenilunium.

17. In voce dicit : arcana illa voce qua Dominus solet in cordibus loqui, passim apud prophetas : hac ergo arcana voce Deus hęc inspiravit, quibus adhortarer pios. Obaudite me, divini fructus : divina germina a Deo pullulantia, sive ut Gręc. filii sancti.

18. Quasi Libanus : sive Gręc. thus.

19. Florete flores : fundite flores ; efflorescite ut lilium. Collaudate canticum : canticum laudis canite.

20. In voce labiorum... in canticis labiorum : duplex versio seu lectio, ut videtur. Voce labiorum et citharis : voce cum instrumentis musicis juncta. Notum illud, confitemini, laudate : confessio, laus.

21 Bona valde : addit Gręc. et omne pręceptum in tempore suo erit ; omnia enim in tempore suo quęrentur : quod ultimum Vulgata habet vers. 26 : vide etiam vers. 39 ; hoc est, pręcepta aptat personis, locis, temporibus, rebus, etiam elementis, ut sequens ; quo fonte manarunt veteris novęque legis discrimina.

22. Exceptoria aquarum : stante mari Rubro, ac si receptaculis teneretur. [186]

congeries : et in sermone oris illius sicut exceptoria aquarum.

23. Quoniam in pręcepto ipsius placor fit, et non est minoratio in salute ipsius.

24. Opera omnis carnis coram illo, et non est quidquam absconditum ab oculis ejus.

25. Ą sęculo usque in sęculum respicit, et nihil est mirabile in conspectu ejus.

26. Non est dicere : Quid est hoc, aut quid est istud ? omnia enim in tempore suo quaerentur.

27. Benedictio illius quasi fluvius inundavit :

28. Quomodo cataclysmus aridam inebriavit, sic ira ipsius gentes, quę non exquisierunt eum, hęreditabit.

29. Quomodo convertit aquas in siccitatem, et siccata est terra : et vię illius viis illorum directę sunt : sic peccatoribus offensiones in ira ejus.

30. Bona bonis creata sunt ab initio : sic nequissimis bona et mala.

31. Initium necessarię rei vitę ho-

congeries ; et in sermone oris illius, exceptoria aquarum.

In pręcepto ipsius omne beneplacitum : et non est qui minuat salutare illius.

Opera omnis carnis coram illo : et non est abscondi ab oculis ejus.

Ą sęculo in sęculum respexit : et nihil est admirabile in conspectu illius.

Non est dicere : Quid est hoc ? ad quid hoc ? omnia enim ad usus ipsorum creata sunt.

Benedictio illius quasi fluvius inundavit :

Et quomodo cataclysmus aridam inebriavit : sic iram suam gentes hęreditare faciet,

 

Sicut convertit aquas in salsuginem. Vię illius sanctis directę : sic iniquis offensiones.

 

 

Bona bonis creata sunt ab initio : sic peccatoribus mala.

 

Principium omnis rei necessa-

23. Placor : placentia : lętum quid, ut supra, iv, 13. Gręc. omne beneplacitum, omnis causa lętandi. Non est minoratio, diminutio in salute ipsius : quę per ipsum ; vim ejus salutarem nihil imminuit.

25. Nihil est mirabile. Nota pręclaram sententiam : quoniam et antecedentia et pręsentia et futura mente complexus, nihil novi intuetur ; ad hęc nihil quod ejus majestate ac potestate non sit inferius.

26. Quid est hoc ? quid est istud ? Gręc. ad quid istud ? omnia enim tempore suo quœrentur : requirentur : necessaria esse comperientur : Gręc. omnia ad usus suos creata.

28. Cataclysmus : inundatio : sic intelligi potest : sicut diluvium sub Noe terram inundavit : sic ira ejus hęreditabit : active : hęreditare, sortiri faciet.

29. Aquas in siccitatem : terra exsucca et arida ad immittendam famem : Gręc. in salsuginem : ut habes Psalm. cvi, 34. Terram fructiferam in salsuginem : in sterilitatem, agris, velut sale conspersis ; sic impii, steriles, nulla gratia, nullo fructu. Vię illius viis illorum : Gręc. planior : Vię illius (Dei scilicet) sanctis directę (planę, faciles) : sic iniquis offensiones.

30. Bona bonis : bona et mala : bona pura bonis creata comparataque sunt ab initio in paradiso voluptatis : et nequissimis : Gręc. peccatoribus, quanquam mala pura commentis, tamen ex benignitate per hanc vitam pręparavit Deus mala et bona, vitamque quę malorum ac bonorum temperamento constat. Vide 32, et Gręc.

31. Necessarię rei : vide frugalitatem et simplicitatem. Ferrum : ad aratra, ad malleos. [187]

minum, aqua, ignis, et ferrum, sal, lac, et panis similagineus, et mel, et botrus uvę, et oleum, et vestimentum.

32. Hęc omnia sanctis in bona : sic et impiis et peccatoribus in mala convertentur.

33. Sunt spiritus, qui ad vindictam creati sunt, et in furore suo confirmaverunt tormenta sua :

34. In tempore consummationis effundent virtutem : et furorem ejus, qui fecit illos, placabunt.

35. Ignis, grando, fames, et mors, omnia hęc ad vindictam creata sunt :

36. Bestiarum dentes, et scorpii, et serpentes, et rhomphęa vindicans in exterminium impios.

37. In mandatis ejus epulabuntur : et super terram in necessitatem pręparabuntur : et in temporibus suis non pręterient verbum.

38. Propterea ab initio confirmatus sum, et consiliatus sum, et cogitavi, et scripta dimisi.

rię ad vitam hominis, aqua, ignis, et ferrum, et sal, et siligo tritici, et mel, et lac, sanguis uvę, et oleum, et vestimentum.

Hęc omnia sanctis in bona : sic peccatoribus in mala convertentur.

Sunt spiritus qui ad vindictam creati sunt, et in furore suo confirmaverunt flagella sua :

 

Et in tempore consummationis effundent virtutem : et furorem ejus, qui fecit illos, sedabunt.

Ignis, et grando, et fames, et mors, omnia hęc ad vindictam creata sunt :

Bestiarum dentes, et scorpii, et viperę, et rhomphęa vindicans in exterminium impios.

In mandato lętabuntur ; et super terram in necessitates pręparabuntur : et in temporibus suis non pręterient verbum.

 

Propterea ab initio confirmatus sum, et meditatus sum, et in scriptura reliqui.

33. Qui ad vindictam creati sunt : ex eventu, posteaquam a Deo defecerunt, ad id ordinati, ut divinam vindictam et ipsi exciperent, et in alios exercerent. In furore suo : in ira qua adversus hominum genus exardescunt, ut patebit sequente vers. Confirmaverunt tormenta, flagella sua, a se incussa, gravem in ictibus firmabunt manum : hos ergo commemorat, ut doceat quorum ope, ex vers. pręcedente, omnia etiam per se bona, tamen malis malo vertant.

34. In tempore consummationis : interitus, internecionis, sive in novissimis diebus ; effundent virtutem ; vim illam pestiferam : et furorem ejus, qui fecit illos, placabunt : exsatiabunt digno supplicio : melius, tantas edent strages, ut Deum inflectant ad misericordiam et veniam. Cave autem intelligas immundos spiritus, ac sempiterno supplicio destinatos, tandem placaturos Deum ; quod sensit Origenes, sed ferme unus, et ab universa Ecclesia reprobatus.

35. Ignis, grando, fames. Pręter ea, quę cum bona sint, malis malo vertunt, sunt quędam per se noxia in ultionem comparata.

36. Rhomphęa : gladius anceps versatilis.

37. In mandatis ejus epulabuntur : Gręc. lętitia efferentur, creaturę illę ultrices : alludit ad Psalm. cxlviii, 8 : Ignis, grando, nix, glacies... quę faciunt verbum ejus. Quo etiam sensu dictum est : Vocavit Dominus famem. IV Reg. viii, 1. In necessitatem pręparabuntur : in necessariam ultionem.

38. Confirmatus sum : in timore Dei : et consiliatus sum : Gręc. meditatus sum ; cogitavi tristes exitus impiorum : et (hęc) scripta dimisi, scripto mandavi : horum autem summa est, id quod sequitur : [188]

39. Omnia opera Domini bona : et omne opus hora sua subministrabit.

40. Non est dicere : Hoc illo nequius est : omnia enim in tempore suo comprobabuntur.

41. Et nunc in omni corde et ore collaudate, et benedicite nomen Domini.

Omnia opera Domini bona : et omnem usum in tempore ejus subministrabunt.

Et non est dicere : Hoc illo nequius est : omnia enim in tempore comprobabuntur.

Et nunc in omni corde et ore collaudate, et benedicite nomen Domini.

39. Omne opus hora sua : tempore suo.

40. Non est dicere : Hoc illo nequius est : apta enim sunt omnia, et suis constituta finibus, atque ex horum nexu par existit decor : unde vera ratio laudandi Deum.

CAPUT XL.

Jugum grave super filios Adam, a vers. 1 ad 12 ; mors inevitabilis, 12 ; impiorum inanes divitię, 13 ; liberalitas, 14, 17 ; vita sibi sufficiens, 18 ; quid cui anteponendum, 19, ad 27 ; timor Domini omnibus antecellit, 26 et seqq. ; ne mendices, 29 ad finem.

VERSIO VULGATA.

1. Occupatio magna creata est omnibus hominibus, et jugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturę, in matrem omnium.

2. Cogitationes eorum, et timores cordis, adinventio expectationis, et dies finitionis :

3. Ą residente super sedem gloriosam, usque ad humiliatum in terra et cinere :

SIXTINA VERSIO.

Occupatio magna creata est omni homini, et jugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem in sepultura in matrem omnium.

Cogitationes eorum, et timorem cordis, consideratio expectationis, dies finitionis.

Ą residente super thronum in gloria, et usque ad humiliatum in terra et cinere :

1. Occupatio magna : afflictio. Grave jugum : de quo jugo, sive onere miseris mortalibus imposito, hęc ponit : primum, quod incubet per totam vitam a natali ad sepulturam, vers. 1 ; secundum, quod sit repositum in curis, timoribus, vanis spebus, reliquis animi perturbationibus, vers. 2, 4, 5 et seqq., atque innumeris calamitatibus, vers. 9, 10 ; tertium, quod ęque omnes premat, summos, infimos, medios, cujuscumque status homines, vers. 3 et seqq. ; qua de re pręclare Aug. Contra Jul., vi, 10, n. 31, in fine : « Parvulos intuere quot et quanta mala patiantur ; in quibus vanitatibus, cruciatibus, erroribus, terroribus crescant ; deinde jam grandes etiam Deo servientes tentat error, ut decipiat ; tentat dolor aut labor, ut frangat ; tentat męror, ut sternat ; tentat typhus (superbia) ut extollat : et quis explicet omnia festinanter, quibus gravatur jugum super filios Adam ? quod jugum non fuisset, nisi delicti originalis meritum pręcessisset. »

2. Cogitationes. Quatuor hęc commemorat, quę hominum genus maxime exagitent, curę, metus, fallaces spes, postque labores tantos, mors. Adinventio expectationis : Gręc. cogitatio expectationis : spei ludibria, quę vel maxime homines distendunt et excruciant, quibus addendum id quod sequitur vers. 4. [189]

4. Ab eo, qui utitur hyacintho, et portat coronam, usque ad eum, qui operitur lino crudo : furor, zelus, tumultus, fluctuatio, et timor mortis, iracundia perseverans, et contentio.

5. Et in tempore refectionis in cubili somnus noctis, immutat scientiam ejus.

6. Modicum tanquam nihil in requie, et ab eo in somnis, quasi in die respectus

7. Conturbatus est in visu cordis sui, tanquam qui evaserit in die belli. In tempore salutis suę exsurrexit, et admirans ad nullum timorem :

8. Cum omni carne, ab homine usque ad pecus, et super peccatores septuplum.

9. Ad hęc mors, sanguis, contentio, et rhomphęa, oppressiones, fames, et contritio, et flagella.

10. Super iniquos creata sunt hęc omnia : et propter illos factus est cataclysmus.

11. Omnia quę de terra sunt, in terram convertentur, et omnes aquę in mare revertentur.

12. Omne munus et iniquitas de-

Ab eo qui portat hyacinthum, et coronam, et usque ad eum qui operitur lino crudo, furor, et zelus, et tumultus, et fluctuatio, et timor mortis, et iracundia perseverans, et contentio :

Et in tempore refectionis in cubili somnus noctis, immutat cognitionem ejus.

Modicum tanquam nihil in requie, et ab eo in somnis, quasi in die speculae.

Conturbatus est in visu cordis sui tanquam qui evasit a facie belli : in tempore salutis suę exsurrexit, et admirans ad nullum terrorem.

 

Cum omni carne ab homine usque ad pecus : et super peccatores septupla.

Ad hęc, mors et sanguis, et contentio et rhomphęa, oppressiones, fames, et contritio, et flagellum.

Super peccatores creata sunt hęc omnia : et propter illos factus est cataclysmus.

Omnia, quę de terra sunt, in terram revertuntur, et ab aquis in mare reflectunt.

Omne munus et iniquitas dele-

5. In cubili somnus, qui nec curę expers, tot turbida insomnia terrent et exagitant, immutat scientiam, cogitationes, ejus : nova visa, atque aliam cogitandi et imaginandi rationem inducit.

6. Modicum tanquam nihil in requie : somnus initio ad momentum quietus. Et ab eo, ex illo, post illud minutum quietis tempus. Quasi in die respectus : Gręc. specula, homo quasi in specula vigil collocatus, omnigena visa ac monstra perspicit.

7. Tanquam qui evaserit : fugibundus, vix ab hoste securus, cum omnia in tuto sint ; miraturque experrectus tantopere exagitatum se, nulla timendi causa.

8. Cum omni carne : cum omni animante : supple, hęc sunt.

9. Ad hęc mors : etiam violenta fuso sanguine : contentio, bellum : contritio et flagella, morbi, ipsa pestis.

10. Super iniquos : ergo ab initio hęc non erant : cataclysmus : diluvium. Hactenus de gravi jugo : nunc alię sententię.

11. Omnia : ut omnes aquę in mare, ita terrena omnia in terram.

12. Omne munus : omnis in judiciis corruptela. Et iniquitas delebitur : nullo fructu corruet : fides autem non ita, et in sęculum stabit. [190]

lebitur : et fides in sęculum stabit.

13. Substantię injustorum sicut fluvius siccabuntur : et sicut tonitruum magnum in pluvia personabunt.

14. In aperiendo manus suas, lętabitur : sic pręvaricatores in consummatione tabescent.

lo. Nepotes impiorum non multiplicabunt ramos : et radices immundę super cacumen petrę sonant.

16. Super omnem aquam viriditas, et ad oram fluminis ante omne fœnum evelletur.

17. Gratia sicut paradisus in benedictionibus : et misericordia in sęculum permanet.

18. Vita sibi sufficientis operarii condulcabitur : et in ea invenies thesaurum.

bitur : et fides in sęculum stabit.

 

Substantię injustorum sicut fluvius exsiccabuntur ; et sicut tonitruum magnum in pluvia personabit :

In aperiendo ipsam manus suas, lętabitur : sic pręvaricatores in consummationem deficient.

Nepotes impiorum non multiplicant ramos ; et radices immundę super duram petram.

 

Achi super omnem aquam, et oram fluminis, ante omne fœnum evelletur.

Gratia, sicut paradisus, in benedictionibus : et misericordia in sęculum permanet.

Vita sufficientis sibi operarii condulcabitur ; et super utraque, qui invenit thesaurum.

13. Substantię : res, pecunię iniustorum sicut fluvius, sicut torrens decurrant, siccabuntur : et sicut tonitruum magnum per pluviam inani ac nihil profuturo per nubes murmure personabunt : in divitum jactantia nihil nisi sonitus ac strepitus.

14. Sicut in aperiendo inopi manus suas lętabitur, prospere aget (vir bonus) : ita e contrario, pręvaricatores, etc.

15. Nepotes impiorum non multiplicabunt ramos, sicut nec radices immundę, plantę infrugiferę, illętabiles, quę sunt super cacumen petrę : seu super duram petram, qua voce terminatur Gręc. Vulgatus addit, sonant, hoc est, illę plantę ventis agitatę, inanem tantum sonitum edunt, nulla stirpe, nullo fructu ; sonant autem, ex vers. seq. ἄχει, pro quod Vulgatus interpres legisse videtur ἤχει, seu potius, ἠχοῦσι, sonant.

16. Super aquam viriditas. Opponit siccitati plantę super petram arescentis, virides herbas super aquam crescentes ; iisque virum bonum latenter comparat. Herba autem illa viridis ad oram fluminis, ante omne fœnum maturescet, atque adeo prima omnium, evelletur, secabitur, demetetur : ἄχει, varie legunt et interpretantur ; Grotio Ęgyptia vos, significans illa virentia quę Nilo exundante oriri soleant.

17. Gratia, seu collatum beneficium, sicut paradisus, sicut hortus irriguus, amoenus ac pomifer.

18. Vita... condulcabitur : quam vitę laborisque sibi sufficientis dulcedinem sentiebat Paulus, dicens : Argentum et aurum, aut vestem nullius concupivi... quoniam ad ea quę mihi opus erant, et his qui mecum sunt, ministraverunt manus istę : quo nihil beatius, dicente Domino : Beatius est magis dare, quam accipere. Act., xx. 33, 35. Et in ea invenies thesaurum : inexhaustam scilicet bonorum copiam, ac beneficentię fontem. Gręc. non ita commode : super utraque est (super illam sufficientiam, et super illam dulcedinem) qui invenit thesaurum, nullo sensu, nisi verum illum thesaurum intelligas, de quo scribitur : Thesaurus desiderabilis... in habitaculo justi. Prov., xxi, 20, et, Sapientia infinitus thesaurus est hominibus. Sap., vii, 14. [191]

19. Filii, et ędificatio civitatis confirmabit nomen, et super hęc, mulier immaculata computabitur.

 

20. Vinum et musica lętificant cor : et super utraque, dilectio sapientię.

21. Tibię et psalterium suavem faciunt melodiam : et super utraque, lingua suavis.

22. Gratiam et speciem desiderabit oculus tuus, et super hęc, virides sationes.

23. Amicus et sodalis in tempore convenientes : et super utrosque, mulier cum viro.

24. Fratres in adjutorium in tempore tribulationis, et super eos, misericordia liberabit.

25. Aurum et argentum est constitutio pedum : et super utrumque, consilium beneplacitum.

26. Facultates et virtutes exaltant cor, et super hęc, timor Domini.

 

27. Non est in timore Domini minoratio, et non est in eo inquirere adjutorium.

28. Timor Domini sicut paradisus

Filii et ędificatio civitatis confirmant nomen : et super utraque, mulier immaculata computatur.

Vinum et musica lętificant cor : et super utraque, dilectio sapientię.

Tibia et psalterium jucundam faciunt melodiam : et super utraque, lingua suavis.

Gratiam et speciem desiderabit oculus tuus : et super utraque, viriditatem sationis.

Amicus et sodalis in tempore occurrentes : et super utraque, mulier cum viro.

Fratres et adjutorium in tempore tribulationis : et super utraque, eleemosyna liberabit.

Aurum et argentum statuent pedem : et super utraque, consilium beneplacet.

 

Facultates et fortitudo exaltabunt cor : et super utraque, timor Domini.

Non est timori Domini minoratio : et non est in eo inquirere adjutorium.

Timor Domini sicut paradisus

19. Filii... confirmabit nomen : immortale faciet. Et super hęc, mulier immaculata : plus illa honoris viro conciliat castitate ac prudentia ; sic Manasses Juditha uxore habetur nobilis ; Iudith, viii, 2 ; sic Ruth Moabitidis gloria commendatur Booz : Ruth, ii, iii ; illustrat familias fortis illius mulieris virtus : Surrexerunt enim filii ejus, et beatissimam prędicaverunt : vir ejus, et laudavit eam. Prov., xxxi, 28. Animadverte autem, lector, sequentes versus ad 27. ejusdem figurę esse.

22. Gratiam, venustatem et speciem (pulchritudinem) ; et super hęc, virides sationes : revirescunt enim quotannis arbores ; vultus gratia immedicabiliter deflorescit.

23. Convenientes : Gręc. occurrentes : supple, jucunda res est.

24. Misericordia, sive eleemosyna.

25. Aurum et argentum constitutio pedum ; Gręc. constabilient pedem, faciunt ut firmo consistas gradu : super utrumque, consilium beneplacitum est : Gręc. consilium placet :

26. Et virtutes : Gręc. robur.

27. Minoratio : damnum : et non est in eo : quem si habueris, nullum aliud auxilium desideraveris. [192]

benedictionis : et super omnem gloriam operuerunt illum.

29. Fili, in tempore vitę tuę ne indigeas : melius est enim mori, quam indigere.

30. Vir respiciens in mensam alienam, non est vita ejus in cogitatione victus : alit enim animam suam cibis alienis.

31. Vir autem disciplinatus, et eruditus custodiet se.

32. In ore imprudentis condulcabitur inopia, et in ventre ejus ignis ardebit.

benedictionis : et super omnem gloriam operuerunt illum.

Fili, vitam mendicationis ne vivas : melius est mori, quam mendicare.

Vir respiciens in mensam alienam, non est vita ejus in computatione vitę : contaminabit animam suam in cibis alienis.

Vir autem sciens et disciplinatus custodiet se.

In ore impudentis condulcabitur mendicatio, et in ventre ejus ignis ardebit.

28. Super omnem gloriam : veste induerunt (homines) super omnem aliam vestem inclyta.

29. Fili... ne indigeas ; Gręc. vitam mendicitatis (seu mendici) ne vixeris.

Quam indigere : Gręc. mendicare, propter inertiam, et vagandi necessitatem, atque inde orta flagitia ac dedecora.

30. Vir respiciens... non est vita ejus in cogitatione victus : Gręc. non est vita ejus in computatione vitę : ejusmodi vivendi ratio non est reputanda pro vita.

31. Custodiet se ab ejusmodi vita.

32. In ore imprudentis, impudentis, ἀναιδοῦς : condulcabitur, dulcis erit inopia : Gręc. mendicatio ; inverecunda licet ac turpis. Et in ventre ejus : sępe laborabit fame.

CAPUT XLI.

De morte, ad 8 ; cui amara aut optanda, i et seqq. Soboles et nomen quale, 8 ad 15 ; nomini consulendum, plusquam vitę, 15 ; bona et mala verecundia, 19, ad finem : de quibus erubescendum, ibid.

VERSIO VULGATA.

1. O mors, quam amara est memoria tua, homini pacem habenti in substantiis suis ;

2. Viro quieto, et cujus vię directe sunt in omnibus, et adhuc valenti accipere cibum !

3. O mors, bonum est judicium tuum homini indigenti, et qui minoratur viribus,

4. Defecto ętate, et cui de omni-

SIXTINA VERSIO.

O mors, quam amara est memoria tua, homini pacem habenti in substantiis suis ;

Quieto, et prospere agenti in omnibus, et adhuc valenti accipere cibum !

O mors, bonum est judicium tuum homini indigenti, et qui minoratur viribus,

Defecto ętate, et cui cura est

3. Bonum est judicium tuum : decretoria sententia de morte.

4. Defecto ętate : Gręc. extrema ętate, decrepito ; cui de omnibus cura est : curis exercita, neque certi quidquam habenti. Incredibili ; tanta virium [193] diffiden-

bus cura est, et incredibili, qui perdit patientiam !

5. Noli metuere judicium mortis. Memento quę ante te fuerunt, et quę superventura sunt tibi : hoc judicium a Domino omni carni :

6. Et quid superveniet tibi in beneplacito Altissimi ? sive decem, sive centum, sive mille anni.

7. Non est enim in inferno accusatio vitę.

8. Filii abominationum fiunt filii peccatorum, et qui conversantur secus domos impiorum.

9. Filiorum peccatorum periet hęreditas : et cum semine illorum assiduitas opprobrii.

10. De patre impio queruntur filii : quoniam propter illum sunt in opprobrio.

11. Vę vobis, viri impii, qui dereliquistis legem Domini altissimi.

12. Et si nati fueritis, in maledictione nascemini : et si mortui fueritis, in maledictione erit pars vestra.

13. Omnia, quę de terra sunt, in terram convertentur : sic impii a maledicto in perditionem.

14. Luctus hominum in corpore ipsorum : nomen autem impiorum delebitur.

de omnibus, et diffidenti, et qui perdidit patientiam !

Noli metuere judicium mortis. Memento priorum te, et novissimorum : hoc judicium a Domino omni carni.

Et quid renues in beneplacito Altissimi ? sive decem, sive centum, sive mille anni :

 

Non est in inferno accusatio vitę.

Filii abominabiles fiunt filii peccatorum, et qui conversantur parœciis impiorum.

 

Filiorum peccatorum periet hęreditas : et cum semine illorum erit assiduitas improperii.

De patre impio querentur filii : quoniam propter illum in opprobrio erunt.

Vę vobis, viri impii, qui dereliquistis legem Dei altissimi.

 

Et si nati fueritis, ad maledictionem nascemini : et, si mortui fueritis, in maledictionem separabimini.

Omnia quę de terra sunt, in terram revertentur : sic impii a maledicto in perditionem.

Luctus hominum in cordibus ipsorum : nomen autem peccatorum non bonum delebitur.

tia, ut nec se ipse sustentet, et malis victus fatiscat : sive incredulo, nec in Deum fidenti.

6. Quid superveniet : quasi diceret : Age, dic quę tibi eventura sint ex decretis Dei, quantovis vivas tempore ? Gręc. Quid renues in beneplacito Altissimi ? quid est quod eludere ac declinare possis ?

7. Non enim est in inferno accusatio, sive redargutio vitę ; hoc est, neque ante mortem evadere poteris quę Deus decreverit, vers. pręcedente ; neque post mortem anteacta mutare, reprehendere, aut emendare dabitur : omnino eventura sunt tibi quęcumque Deus dixerit.

12. In maledictione nascemini. Bonum enim erat ei, si natus non fuisset homo ille. Matth., xxvi, 24. Pars vestra, sors vestra.

13. Ą maledicto in perditionem : propter peccata maledicti, ac denique addicti supplicio.

24. Luctus hominum. Lugetur in impiis non tantum perditum corpus, sed etiam nomen extinctum. [194]

15. Curam habe de bono nomine : hoc enim magis permanebit tibi, quam mille thesauri pretiosi et magni.

16. Bonę vitę numerus dierum : bonum autem nomen permanebit in ęvum.

17. Disciplinam in pace conservate, filii : sapientia enim abscondita, et thesaurus invisus, quę utilitas in utrisque ?

18. Melior est homo, qui abscondit stultitiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam.

19. Verumtamen reveremini in his quę procedunt de ore meo.

20. Non est enim bonum omnem reverentiam observare : et non omnia omnibus bene placent in fide.

21. Erubescite a patre et a matre, de fornicatione : et a pręsidente et a potente, de mendacio :

22. Ą principe et a judice, de delicto : a synagoga et plebe, de iniquitate :

23. Ą socio et amico, de injustitia : et de loco, in quo habitas,

Curam habe de nomine. Hoc enim magis permanet tibi, quam mille magni thesauri auri.

Bonę vitę numerus dierum : et bonum nomen permanet in ęvum.

 

Disciplinam in pace conservate, filii : sapientia autem abscondita, et thesaurus occultus, quę utilitas in utrisque ?

Melior est homo qui abscondit stultitiam suam, quam homo qui abscondit sapientiam suam.

 

Igitur revereamini in verbo meo.

 

Non est enim bonum omnem reverentiam observare : et non omnia omnibus in fide placent.

 

Erubescite a patre et matre, de fornicatione : et a pręsidente et potente, de mendacio :

Ą judice et principe, de delicto : a synagoga et plebe, de iniquitate :

Ą socio et amico, de injustitia : et a loco, in quo habitas,

19. Verumtamen reveremini : verecundamini in his quę jam edisseram. De rebus verendis dicturus, hęc pręmonet.

20. Non est enim bonum : sive, ut habet Gręc. neque enim quę vis verecundia bona est. Et non omnia omnibus bene placent in fide. Non omnia omnibus ęqua fide probanda et excipienda sunt ; discrimen enim est personarum et rerum. Hęc itaque sunt quę ex utroque capite merito erubescatis.

21. Ą patre... de fornicatione : quod reverentia paterni maternique nominis, castęque institutionis domi susceptae, lędatur per intemperantiam. Ą pręsidente, de mendacio : quod est indicium pessimę indolis, pręsertim erga pręsides ac magistratus, quibus nihil magis debetur quam veritas, qua et scelerum ultio, et ratio ęquitatis, et universę reipublicę administratio nititur.

22. Ą principe et a judice, de delicto : turpe est enim coram eo delinquere qui ultor est scelerum. Jam a pręsidibus sive gubernatoribus et a judicibus, aliisque magistratibus transit ad populum : a cujus synagoga, sive cœtu publico, erubescendum est maxime de iniquitate sive injustitia et calumnia, quę adversus plebem sunt invidiosissima.

23. Ą socio et amico, de injustitia : qua vel maxime amicitia et societas humana solvitur : de loco in quo habitas, 24, de furto : probro enim tibi vertit indisciplinatum famulitium, ac domus patens latrociniis. De veritate Dei et testamento : hoc est, si a domo tua Dei abest veritas ; lex exulat. De discubitu in panibus : Gręc. de impingendis cubitis (mensę) in panibus (inter cibos) qui [195] cor-

24. De furto, de veritate Dei, et testamento : de discubitu in panibus, et ab obfuscatione dati et accepti :

25. Ą salutantibus de silentio : a respectu mulieris fornicarię : et ab aversione vultus cognati.

26. Ne avertas faciem a proximo tuo : et ab auferendo partem, et non restituendo.

27. Ne respicias mulierem alieni viri ; et ne scruteris ancillam ejus : neque steteris ad lectum ejus.

28. Ab amicis de sermonibus improperii : et cum dederis, ne improperes.

De furto : et a veritate Dei et testamenti : a fixione cubiti in panibus, ab obfuscatione accepti et dati :

Et a salutantibus de silentio : ab aspectu mulieris fornicarię : et ab aversione vultus cognati :

Ab ablatione partis et dationis :

 

 

Ą consideratione mulieris conjugata ; a sollicitatione ancillę ejus : et ne steteris super lectum ejus.

Ab amicis de sermonibus improperii : et postquam dederis, ne improperes.

poris situs indecorus, et ventri deditum monstrat. Et ab obfuscatione : si in computo dati et accepti rationem involvas quo fraudi facias locum.

25. Ą salutantibus de silentio. Fastuosum enim, salutantes nec alloquio dignari. Ą respectu... ab aversione vultus cognati. Nihil turpius quam, si vel in impudicam mulierem intendas oculos, vel a cognato quamvis inope avertas per superbiam aut immisericordiam.

26. Ab auferendo, furando, subtrahendo partem, sortem sive rem alicujus : Gręc. ab auferenda parte et dono ; atque universim re proximi, sive hęreditate sive donatione acceperit.

27. Ne scruteris, sollicites, aut circumvenias ancillam ejus : super lectum ejus : fœminino casu : Gręc. ancillę.

CAPUT XLII.

Pergit de verecundia, sive erubescentia, ejusque causis, 1 ad 12 ; diligentia ad rem tuendam, 6, 7 ; curandae filię, 9 et seqq. ; mulieres, 12 et seqq. Incipit collaudare Deum, lo ad finem. Omnia plena ejus gloria, 16 ; omnia novit, etiam corda hominum et res futuras, 18 et seqq. ; opera ejus inenarrabilia : immutabilis, omnipotens, cui omnia obediunt, 24.

VERSIO VULGATA.

1. Non duplices sermonem auditus de revelatione sermonis absconditi, et eris vere sine confusione, et invenies gratiam in conspectu omnium hominum : ne pro his omni-

SIXTINA VERSIO.

Ab iteratione, et sermone auditus, et a revelationibus sermonum absconditorum : et eris verecundus vere, et inveniens gratiam coram omni homine : ne

1. Et eris vere sine confusione. Gręc. Et eris verecundus vere ; non falsa illa, quam dixi, verecundia. Ne pro his omnibus, quę sequuntur, confundaris : primum in accipiendo personam ; est enim in ea re falsus pudor. Item. [196]

bus confundaris, et ne accipias personam, ut delinquas.

2. De lege Altissimi, et testamento, et de judicio justificare impium.

3. De verbo sociorum et viatorum, et de datione hęreditatis amicorum,

4. De ęqualitate staterę et ponderum, de acquisitione multorum et paucorum,

5. De corruptione emptionis et negotiatorum, et de multa disciplina filiorum, et servo pessimo latus sanguinare.

6. Super mulierem nequam bonum est signum.

7. Ubi manus multę sunt, claude ; et quodcumque trades, numera et appende : datum vero et acceptum omne describe.

8. De disciplina insensati et fatui, et de senioribus qui judicantur ab adolescentibus : et eris eruditus in omnibus, et probabilis in conspectu omnium vivorum.

9. Filia patris abscondita, est vigilia, et sollicitudo ejus aufert som-

pro his confundaris, et ne accipias personam, ut delinquas.

De lege Altissimi, et testamento, et de judicio, justificando impium :

De verbo socii, et viatorum, et de datione hęreditatis amicorum :

 

De exacta ratione staterę et ponderum : de acquisitione multorum et paucorum :

De indifferenti venditione et mercatorum, et de multa disciplina filiorum, et servo pessimo latus sanguinare.

Super mulierem nequam bonum est sigillum.

Et ubi manus multę sunt, claude. Quodcumque tradideris, in numero et pondere : et datio et acceptio, omnibus in scriptura.

De disciplina insensati et stulti, et decrepiti litigantis cum adolescentibus. Et eris eruditus vere, et probatus in conspectu omnis viventis.

Filia patri abscondita, vigilia ; et sollicitudo ejus aufert som-

2. De lege observanda : testamento, fœdere : judicio : rei judicatę auctoritate justificare : ut justifices pręvaricatores. Cave etiam de sequentibus erubescas.

3. De verbo sociorum et viatorum : de tuendis sociis ac peregrinis sive 'de servandis pactis circa societatem, ac peregrinationes mercaturę gratia. De datione : de partiunda hęreditate inter amicos, qui fidei tuę se commiserint.

4. De ęqualitate, de acquisitione, sive possessione multorum et paucorum : de rerum pretio ex mercium quantitate. Jam ad qualitatem.

5. De corruptione : sive alteratione specierum, vini puta, frumenti : Vulgatus legit διαφτόρου, quod corruptum sonat : Gręc. ἁδιαφόρου, de indifferenti venditione : melius διαφόρου, ut alii codices, hoc est, de diversα venditione, sive de natura mercium, rerumque pretiis, sanguinare : cruentare flagris : supple, ne confundaris, ex vers. I.

6. Super..., bonum est signum : adversus uxorem malam ac rapacem, opus est sigillo ad res obsignandas et claudendas.

8. De disciplinα : de eruditione ; turpe est enim docere indociles et stultos ; continuatio est dictorum vers. 5, sive ordo perturbatus a scriptoribus : seu vers. 6 et 7. per parenthesin interserti. De tuendis senioribus, qui judicantur ab adolescentibus : quod rebus turpissimis merito annumerandum.

9. Filia patris abscondita, sive virgo : alma, hebraice : est vigilia : causa vigilandi. Has causas quinque commemorat : 1. Ne florem ętatis innupta prętereat, quod turpe habetur, I Cor., vii. 36. Altera, ne viro tradita, ei odio sit : [197]

num, ne forte in adolescentia sua adulta efficiatur, et cum viro commorata, odibilis fiat :

 

10. Ne quando polluatur in virginitate sua, et in paternis suis gravida inveniatur : ne forte cum viro commorata transgrediatur, aut certe sterilis efficiatur.

11. Super filiam luxuriosam confirma custodiam : ne quando faciat te in opprobrium venire inimicis, a detractione in civitate et objectione plebis, et confundat te in multitudine populi.

12. Omni homini noli intendere in specie : et in medio mulierum noli commorari :

13. De vestimentis enim procedit tinea, et a muliere iniquitas viri.

 

14. Melior est enim iniquitas viri, quam mulier benefaciens, et mulier confundens in opprobrium.

15. Memor ero igitur operum Domini, et quę vidi annuntiabo. In sermonibus Domini opera ejus.

16. Sol illuminans per omnia respexit, et gloria Domini plenum est opus ejus.

17. Nonne Dominus fecit sanctos enarrare omnia mirabilia sua, quę

num : in juventute sua, ne forte fiat superadulta et cum viro commorata, ne forte odio habeatur :

In virginitate, ne forte polluatur, et in paternis suis gravida inveniatur : cum viro manens ne forte transgrediatur, et cum cohabitaverit, ne forte sit sterilis.

Super filia non avertente se confirma custodiam : ne quando faciat te gaudium inimicis, fabulam in civitate, et vocatum populi ; et confundat te in multitudine plurimorum.

Omni homini noli intendere in speciem : et in medio mulierum noli considere.

De vestimentis enim procedit tinea, et a muliere iniquitas mulieris.

Melior est iniquitas viri, quam mulier benefaciens, et mulier confundens in opprobrium.

 

Memor ero igitur operum Domini, et quę vidi, enarrabo : in sermonibus Domini opera ejus.

Sol illuminans per omnia respexit : et gloria ejus plenum est opus ejus.

Nonne indidit sanotis Dominus enarrare omnia mirabilia ejus,

3. Ne virgo delinquat, familięque probro sit : 4. Ne nupta adulteretur : 5. Ne sterilis flat. Ne adulta efficiatur, superadulta, I Cor., vii. 36.

11. Super filiam luxuriosam... ne quando faciat... a detractione : propter detractionem : et objectione, accusatione plebis, quę tibi turpissima quęque objiciat et imputet. Hęc quidem in Latinis. Gręc. autem : ne quando te faciat gaudium, eia. nominatum, seu potius accusatum a populo, eumque quem adducat in exemplum malę rei.

12. Omni homini : cave inter homines id optimum ducas, quod est pulcherrimum : Alioqui muliebris species te facillime caperet.

13. Iniquitas viri. Clarus sensus : at Gręc. de vestimento, etc. et a muliere, nequitia mulieris : quam sponte innascitur vesti tinea, tam facile nequitia mulieri.

14. Mulier benefaciens : sive prona et facilis ministra voluptatum, unde subdit : confundens in opprobrium.

14. Memor ero. Libri conclusio qua Deum et magnos viros laudat, ut in Pręfatione diximus. In sermonibus Domini opera ejus : in Scripturis sanctis, ut docent sequentia ; Deus enim ipse suam nobis gloriam enarravit. [198]

confirmavit Dominus omnipotens stabiliri in gloria sua ?

18. Abyssum, et cor hominum investigavit : et in astutia eorum excogitavit.

19. Cognovit enim Dominus omnem scientiam, et inspexit in signum ęvi, annuntians quę pręterierunt, et quę superventura sunt, revelans vestigia occultorum.

20. Non pręterit illum omnis cogitatus, et non abscondit se ab eo ullus sermo.

21. Magnalia sapientię suę decoravit qui est ante sęculum, et usque in sęculum, neque adjectum est.

22. Neque minuitur, et non eget alicujus consilio.

23. Quam desiderabilia omnia opera ejus, et tanquam scintilla, quę est considerare !

24. Omnia hęc vivunt, et manent in sęculum, et in omni necessitate omnia obaudiunt ei.

 

25. Omnia duplicia, unum contra

quę confirmavit Dominus omnipotens, ut firmaretur in gloria ipsius universum ?

Abyssum et cor investigavit : et in astutiis eorum meditatus est.

 

Cognovit enim Dominus omnem scientiam, et inspexit in signum ęvi : annuntians quę pręterierunt, et quę superventura sunt ; et revelans vestigia occultorum.

Non pręteriit illum omnis cogitatus : non abscondit se ab eo ullus sermo.

Magnalia sapientię suę decoravit, et quatenus est ante sęculum, et in sęculum : neque adjectum est ei,

Neque imminutum, et non eguit aliquo consiliario.

Quam desiderabilia omnia opera ejus, et tanquam scintillę, est considerare !

Omnia hęc vivunt, et manent in sęculum in omnibus necessitatibus, et omnia obediunt.

Omnia duplicia, unum contra

18. In astutia eorum excogitavit : astutissima quęque et occultissima humanas mentis inspexit.

19. In signum ęvi : infra, xliii. 6. Luna... in tempore suo ostensio temporis et signum ęvi. Alludit ad illud Geneseos, 1, 14. Fiant luminaria... et sint in signa et tempora, et dies, et annos. Vidit ergo Deus a se instituta signa temporum ; atque omne inde decurrens ęvum, simulque et quod fuit et quod futurum est : revelans non modo manifesta signa, verum etiam minutissima quęque vestigia occultorum : imo nihil occultum : ex vers. seq.

21. Qui est ante sęculum : eo quod sit ęternus, et omnia sive antecedentia sive futura simul mente complectatur, ideo : neque adjectum est, 22, neque minuitur opus ejus ; ac statim opera sua ad perfectum perduxit sine monitore, sine consilio.

23. Et tanquam scintilla. Operum Dei non magnitudinem totam, aut lucem sed scintillam tantum mortales perspicere possumus ; et tamen intelligimus res esse considerata dignissimas. Job, xxvi, 14. Gręc. et scintillę instar : alia lectio : sicut scintillas, est (licet) considerare : alia lectio ; usque ad scintillam ; etiam minutissima digna sunt quę consideres.

24. Et in omni necessitate : quotiescumque opus est.

25. Omnia duplicia ; seu gemina sunt : neque tantum fecit diem, verum etiam noctem ; neque tantum solem qui diei pręesset, verum etiam lunam quę nocti ; [199]

unum, et non fecit quidquam deesse.

26. Uniuscujusque confirmavit bona. Et quis satiabitur, videns gloriam ejus ?

unum : et non fecit quidquam deficiens.

Unum unius confirmavit bona : et quis satiabitur, videns gloriam ejus ?

neque tantum ęstum, verum etiam frigus ; neque tantum mare, verum etiam aridam : vide xxxiii, 15. Neque fecit quidquam deesse : hinc fit, ut rerum universitas perfecta sit, Gręc. neque deficiat quidquam. Omnia enim suis instructa sunt commodis ; unde subdit :

26. Uniuscujusque confirmavit bona : unicuique propria stabili ordine attribuit.

CAPUT XLIII.

Continuatio laudum Dei : ab operibus : cœlo : sole : stellis : cęteris, toto capite : super opera sua magnus : omni laude major, 29, 30, 33 et seqq.

VERSIO VULGATA.

1. Altitudinis firmamentum pulchritudo ejus est, species cœli in visione glorię.

2. Sol in aspectu annuntians in exitu, vas admirabile, opus Excelsi.

3. In meridiano exurit terram : et in conspectu ardoris ejus quis poterit sustinere ? Fornacem custodiens in operibus ardoris :

 

4. Tripliciter sol exurens montes, radios igneos exsufflans, et refulgens radiis suis obcęcat oculos.

5. Magnus Dominus, qui fecit il-

SIXTINA VERSIO.

Gloriatio altitudinis, firmamentum puritatis, species cœli in visione glorię.

Sol in aspectu annuntians in exitu, vas admirabile, opus Excelsi.

In meridiano suo exsiccat regionem : et in conspectu ardoris ejus quis sustinebit ? Fornacem sufflans in operibus ardoris :

Tripliciter sol exurens montes, vapores igneos insufflans ; et refulgens radiis obfuscat oculos.

 

Magnus Dominus, qui fecit il-

1. Altitudinis firmamentum : excelsum firmamentum sive cœlum pulchritudo ejus est. Ea res est in qua maxime elucescat pulchritudo operum Dei, vel templum ejus est, ac domicilium ; ea phrasi qua templum in Scripturis passim appellatur decor. Species cœli : forma cœli visu pręclara. Gręc. Gloria altitudinis, firmamentum puritatis, species cœli ; quibus commendatur cœli pulchritudo, quod sit excelsum, quod purum et incorruptum ac limpidę lucis fons, quod illustre ac splendidum.

2. Sol in aspectu annuntians : sol oriens ut primum aspicitur, ac velut e carcere exit curriculum peracturus, annuntiat Dei gloriam, sive lętitiam mortalibus. In exitu : post noctis tenebras. Vas admirabile : instrumentum, σκεῦος, machina admirabilis : hic oriens, jam meridies.

3. Fornacem custodiens : imo, Gręc. sufflans, ac velut follem accendens faber ferrarius, est ia operibus ardoris : ingentem ardorem excitat : ita

4. Tripliciter : triplo seu multo magis sol ; quippe qui exurat montes. Radios igneos. Vide Gręc. [200]

lum, et in sermonibus ejus festinavit iter.

6. Et luna in omnibus in tempore suo, ostensio temporis, et signum ęvi.

7. Ą luna signum diei festi : luminare quod minuitur in consummatione.

8. Mensis secundum nomen ejus est, crescens mirabiliter in consummatione.

9. Vas castrorum in excelsis, in firmamento cœli resplendens gloriose.

10. Species cœli, gloria stellarum, mundum illuminans, in excelsis Dominus.

11. In verbis Sancti stabunt ad judicium, et non deficient in vigiliis suis.

12. Vide arcum, et benedic eum qui fecit illum : valde speciosus est in splendore suo.

13. Gyravit cœlum in circuitu glorię suę, manus Excelsi aperuerunt illum.

14. Imperio suo acceleravit nivem, et accelerat coruscationes emittere judicii sui.

lum : et in sermonibus ejus festinavit iter.

Et luna in omnibus in tempore suo, ostensionem temporum, et signum ęvi.

Ą luna signum diei festi : luminare quod minuitur super consummationem.

Mensis secundum nomen ejus est : crescens mirabiliter mutatione.

Vas castrorum in celsitudine, in firmamento cœli resplendens.

 

Species cœli, gloria stellarum, ornatus illuminans, in excelsis Dominus'.

In verbis Sancti stabunt ad judicium, et non deficient in vigiliis suis.

Vide arcum, et benedic eum qui fecit illum : valde speciosus est in fulgore suo.

Gyravit cœlum in circuitu glorię : manus Excelsi aperuerunt illum.

Imperio suo acceleravit nivem, et accelerat coruscationes judicii sui.

5. In sermonibus ejus : Dei, ipso jubente : festinavit iter ; ad occasum praecipitat.

7. Ą luna signum diei festi : neomenię. Luminare : cujus ea natura est, ut postquam ad perfectum venit, statim deficere incipiat.

8. Mensis secundum nomen ejus est : prout luna alia et alia nominatur crescens Seu decrescens, ita processus mensis agnoscitur. In consummatione ; donec perfecta sit, plenoque orbe luceat. Gręc. crescens mirabiliter ; mira incrementa capiens in mutatione : seu, crescens mirabiliter variatur.

9. Vas (instrumentum, sive opus) castrorum in excelsis. Hinc stellarum exercitus passim apud Prophetas ; quęque sua in specula ac statione collocatur, velut metatis, non in terra, sed in excelso, castris.

10. Species cœli : pulchritudo cœli, stellarum gloria mundus illustris, testatur in excelsis esse Dominum omnia collustrantem.

11. In verbis Sancti (Dei) stabunt ad judicium : secundum judicium, sive lege et ordine suo. In vigiliis suis : in specula et statione sua : sicut Baruch, iii, 34, 35. Stellę autem dederunt lumen in custodiis suis... vocatę sunt, et dixerunt Adsumus.

13. Gyravit cœlum : accusativo casu, Deus velut ducto circino descripsit cœlum in orbem : aperuerunt : Gręc. extenderunt.

14. Coruscationes judicii sui : testes. [201]

15. Propterea aperti sunt thesauri, et evolaverunt nebulę sicut aves.

16. In magnitudine sua posuit nubes, et confracti sunt lapides grandinis.

17. In conspectu ejus commovebuntur montes : et in voluntate ejus aspirabit Notus.

18. Vox tonitrui ejus verberabit terram, tempestas Aquilonis, et congregatio spiritus :

19. Et sicut avis deponens ad sedendum, aspergit nivem : et sicut locusta demergens descensus ejus.

20. Pulchritudinem candoris ejus admirabitur oculus, et super imbrem ejus expavescet cor.

21. Gelu sicut salem effundet super terram : et dum gelaverit, fiet tanquam cacumina tribuli.

 

22. Frigidus ventus Aquilo flavit, et gelavit crystallus ab aqua : super omnem congregationem aquarum requiescet, et sicut lorica induet se aquis.

23. Et devorabit montes, et exuret desertum, et extinguet viride, sicut igne.

Propterea aperti sunt thesauri, et evolaverunt nubes sicut aves.

In magnitudine sua confortavit nubes : et confracti sunt lapides grandinis.

Et in aspectibus ejus commovebuntur montes : in voluntate spirabit Notus.

Vox tonitrui ejus parturire fecit terram : et tempestas Aquilonis, et vortex spiritus.

Sicut aves deorsum volantes, dispergit nivem : et sicut locusta divertens descensus ejus.

 

Pulchritudinem candoris ejus admirabitur oculus : et super imbrem ejus expavescet cor.

Et pruinam sicut salem effundit super terram : et cum congelaverit, fit cacumina tributorum.

Frigidus ventus Aquilo flabit, et gelabit crystallus ab aqua : super omnem congregationem aquę requiescet, et tanquam loricam induet aqua.

Devorabit montes, et exuret desertum, et extinguet viride, sicut ignis.

15. Aperti sunt thesauri : venti velut ex thesauro Dei producti : Psal. cxxxiv, 7, quibus circummactę nubes evolaverunt.

16. Confracti sunt lapides grandinis, velut excisa rupe, hinc inde sparguntur.

18. Vox, sonitus, tonitrui ejus verberabit terram : Gręc. parturire fecit, concussit, commovit, ut dolores parientem. Congregatio, Gręc. vortex spiritus : ventorum turbines,

19. Et sicut avis... aspergit nivem, ita ut sit sicut avis deponens ad sedendum, declinans ad insidendum terrę. Gręc. Sicut aves deorsum volitantes, spargit nivem. Et sicut locusta demergens : in terram devoluta. Gręc. Sicut locusta divertens descensus ejus : nix tanta copia cadit, quanta locustarum ex alio loco in alium divertentium nubes, ut fit in plagis mundi ferventioribus.

20. Super imbrem ejus : Dei : expavescet cor : tanquam redituro diluvio.

21. Gelu ; Gręc. pruinam, sicut salem : (quę pruina) concreta fiet (sicut) cacumina tribuli : in aculeorum formam. Hęc quidem de pruina : jam ad aquas congelatas.

22. Gelavit, concrevit crystallus ab aqua... sicut lorica induet se aquis : imo ut habet Gręc. tanquam lorica induetur aqua : aquarum mollities, glacie velut lorica tecta, ab omni ictu tuta est.

23. Et devorabit montes : posset intelligi de vento Borea, de quo vers. 22, [202]

24. Medicina omnium in festinatione nebulę : et ros obvians ab ardore venienti humilem efficiet eum.

25. In sermone ejus siluit ventus, et cogitatione sua placavit abyssum, et plantavit in illa Dominus insulas.

26. Qui navigant mare, enarrent pericula ejus : et audientes auribus nostris admirabimur.

27. Illic pręclara opera et mirabilia : varia bestiarum genera et omnium pecorum, et creatura belluarum.

28. Propter ipsum confirmatus est itineris finis : et in sermone ejus composita sunt omnia.

29. Multa dicemus, et deficiemus in verbis : consummatio autem sermonum, ipse est in omnibus.

30. Gloriantes ad quid valebimus ? ipse enim Omnipotens super omnia opera sua.

31. Terribilis Dominus, et magnus

Medicina omnium in festinatione nebula ; ros obvians ab ardore exhilarabit.

 

Cogitatione sua pacavit abyssum : et plantavit eam Jesus.

 

 

Qui enavigant mare, enarrant pericula ejus : et audientes auribus nostris admiramur.

Et illic incredibilia et admirabilia opera. varietas omnis animalis, creatura cetorum.

 

Per ipsum prosper processus, finis ejus : et in verbo ejus composita sunt.

Multa dicemus, et non assequemur : et consummatio sermonum ipse est in omnibus.

Glorificantes quo valebimus ? ipse enim est magnus super omnia opera sua.

 

Terribilis Dominus, et magnus

qui immissi glacie, exsiccatisque herbis, exuret desertum : notum illud ;

— Boreę penetrabile frigus adurit.

sed sequentia vetant : melius a frigore ad ęstum transit. Devorabit montes, Deus, per ęstivos ardores.

24. Medicina omnium : hujus ęstus omnia exsiccantis et consumemus remedium, seu refrigerium est, nebula roscidę instar nubis subito diffusa. Et ros obvians, humilem, quietum efficiet eum : ęstum, ardorem. Gręc. planior, ab ęstu exhilarabit, recreabit, refrigerabit ; supple, terram.

25. In sermone ejus siluit ventus. Dixit, et stetit spiritus procellę... et statuit procellam ejus in auram, et siluerunt fluctus ejus. Psalm. cvi, 25, 29. Plantavit, fixit in illa, abysso, mari, Dominus insulas : circumfrementibus licet fluctibus, stabiles. Gręc. plantavit eam Jesus : nullo sensu : Ἰησοῦς, Jesus, pro νήσους, insulas.

26. Qui navigant mare : allusum ad illud Psal. cvi, 23, 24. Qui descendunt mare in navibus, facientes operationem in aquis multis, ipsi viderunt opera Domini.

27. Creatura belluarum : Gręc. cetorum.

28. Propter ipsum : per ipsum Deum scilicet confirmatus est : prospere processit itineris per mare finis : exitus, Gręc. Per ipsum (Deum) felix processus vię finis est ejus : hoc est, per ipsum, iter per mare prospero exitu desinit.

29. Consummatio sermonum : Gręc. summa sermonum (atque) universum ipse est, Deus scilicet : sic Eccl., xii, 13.

30. Gloriantes ad quid valebimus ? Quid proficiemus, quantumvis recte dicendi gloria efferamur, cum ipse non tantum sermones nostros, sed etiam sua opera antecedat ? Quod congruit 32, 33, 34. [203]

vehementer ; et mirabilis potentia ipsius.

Glorificantes Dominum exaltate, quantumcumque potueritis : excedet enim et adhuc.

 

 

 

 

Et exaltantes illum, abundate in virtute : ne laboretis ; non enim comprehendetis.

Quis vidit eum, et enarrabit ? et quis magnificat eum, sicut est ?

 

Multa abscondita sunt majora his : pauca enim vidimus operum ejus.

Omnia enim fecit Dominus : et piis dedit sapientiam.

vehementer ; et mirabilis potentia ipsius.

32. Glorificantes Dominum quantumcumque potueritis : supervalebit enim adhuc, et admirabilis magnificentia ejus.

33. Benedicentes Dominum, exaltate illum quantum potestis : major enim est omni laude.

34. Exaltantes eum, replemini virtute. Ne laboretis ; non enim comprehendetis.

35. Quis videbit eum, et enarrabit ? et quis magnificabit eum, sicut est ab initio ?

36. Multa abscondita sunt majora his : pauca enim vidimus operum ejus.

37. Omnia autem Dominus fecit : et pie agentibus dedit sapientiam.

33. Benedicentes : altera versio pręcedentis.

CAPUT XLIV.

Incipit laus virorum illustrium, Enoch ; Noe ; Abraham : promissiones : Isaac : Jacob.

VERSIO VULGATA.

 

1. Laudemus viros gloriosos, et parentes nostros in generatione sua.

2. Multam gloriam fecit Dominus magnificentia sua a sęculo.

3. Dominantes in potestatibus suis, homines magni virtute, et prudentia

SIXTINA VERSIO.

Patrum Hymnus.

Laudemus nunc viros gloriosos, et parentes nostros generatione.

 

Multam gloriam creavit Dominus, magnificentiam suam a sęculo.

Dominantes in regnis suis, et viri nominati in potentia, consi-

1. Laudemus viros gloriosos. In his laudibus duo maxime advertenda sunt. Primum, ut quemque signet proprio charactere paucis. Alterum, ut per viros illustres quos laudandos suscepit, brevem totius populi contexat historiam. Quos autem imprimis laudandos seligat, exponet vers. 6, 3 et 4. In generatione sua : ętate, vita.

3. In potestatibus : Gręc. in regnis suis. Nuntiantes in prophetis : Gręc. in prophetiis, annuntiantes autem, supple, futura. En ergo quos laudandos suscipiat ; prophetas, et populi duces ; atque hos inter pontifices, qui principes [204]

sua pręditi : nuntiantes in prophetis dignitatem prophetarum,

4. Et imperantes in pręsenti populo, et virtute prudentię populis sanctissima verba.

5. In peritia sua requirentes modos musicos, et narrantes carmina Scripturarum.

 

6. Homines divites in virtute, pulchritudinis studium habentes : pacificantes in domibus suis.

7. Omnes isti in generationibus gentis suę gloriam adepti sunt, et in diebus suis habentur in laudibus.

8. Qui de illis nati sunt, reliquerunt nomen narrandi laudes eorum :

9. Et sunt quorum non est memoria : perierunt quasi qui non fuerint : et nati sunt quasi non nati, et filii ipsorum cum ipsis.

10. Sed illi viri misericordię sunt, quorum pietates non defuerunt :

11. Cum semine eorum permanent bona,

12. Hęreditas sancta nepotes eorum, et in testamentis stetit semen eorum :

13. Et filii eorum propter illos usque in ęternum manent : semen eorum et gloria eorum non derelinquetur.

14. Corpora ipsorum in pace sepulta sunt : et nomen eorum vivit in generationem et generationem.

15. Sapientiam ipsorum narrent

liantes in intellectu suo, annuntiantes in prophetiis :

 

Rectores populi in consiliis, et intellectu litteraturę populi :

 

Sapientes sermones in disciplina eorum : requirentes modos musicos, narrantes carmina in Scriptura.

Homines divites subministrati in fortitudine, pacem habentes in habitationibus suis.

Omnes isti in generationibus gloriam adepti sunt ; et in diebus ipsorum gloriatio.

 

Sunt eorum qui reliquerunt nomen ad enarrandum laudes :

 

Et sunt quorum non est memoria, et perierunt quasi qui non fuerint : et nati sunt quasi non nati, et filii eorum post eos.

 

Sed hi viri misericordię, quorum justitię non sunt traditę oblivioni.

Cum semine eorum permanebit bona hęreditas, nepotes eorum :

In testamentis stetit semen eorum.

 

Et filii eorum propter illos : usque in ęternum manebit semen eorum ; et gloria illorum non delebitur.

Corpus ipsorum in pace sepultum est : et nomen eorum vivit in generationes.

 

Sapientiam ipsorum narrabunt

populi vocabantur. Unde non modo Aaronem, verum etiam Phineen, Jesum filium Josedec, postremo Simonem sua ętate nobilem.

4. Imperantes in pręsenti populo : Gręc. rectores populi in consiliis, et virtute prudentię : sensus obscurus et suspensus, neque Gręcus clarior. Summa ex utroque textu conflata, laudandos esse eos qui populo erudito (lege Domini) prudentia sua pręeant.

5. Modos musicos : sacra cantica, in cœtu populi pręcinenda, puta Psalmos, aliaque ejusmodi carmina, quod etiam ad prophetiam pertinet.

12. In testamentis, in fœdere cum Abramidis pacto. [205]

populi, et laudem eorum nuntiet Ecclesia.

16. Henoch placuit Deo, et translatus est in paradisum, ut det gentibus pœnitentiam.

17. Noe inventus est perfectus, justus : et in tempore iracundię factus est reconciliatio.

18. Ideo dimissum est reliquum terrę, cum factum est diluvium.

19. Testamenta sęculi posita sunt apud illum, ne deleri possit diluvio omnis caro.

20. Abraham magnus pater multitudinis gentium : et non est inventus similis illi in gloria : qui conservavit legem Excelsi, et fuit in testamento cum illo.

21. In carne ejus stare fecit testamentum, et in tentatione inventus est fidelis.

22. Ideo jurejurando dedit illi gloriam in gente sua, crescere illum quasi terrę cumulum.

 

23. Et ut stellas exaltare semen ejus, et hęreditare illos a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos terrę.

24. Et in Isaac eodem modo fecit, propter Abraham patrem ejus.

25. Benedictionem omnium gen-

populi, et laudem annuntiat Ecclesia.

Enoch placuit Domino, et translatus est, exemplum pœnitentię generationibus.

Noe inventus est perfectus justus : in tempore iracundię factus est reconciliatio.

Ideo fuerunt reliquię ipsi terrę : ideo factum est diluvium.

Testamenta sęculi posita sunt apud illum, ne deleretur diluvio omnis caro.

Abraham magnus pater multitudinis gentium : et non est inventus similis in gloria : qui conservavit legem Excelsi, et fuit in testamento cum illo :

Et in carne sua stare fecit testamentum, et in tentatione inventus est fidelis.

Ideo in jurejurando statuit illi benedicere gentes in semine ipsius, multiplicare illum quasi terrę cumulum,

Et sicut stellas exaltare semen illius, et hęreditatem dare illis a mari usque ad mare, et a flumine usque ad extremum terrę.

Et in Isaac statuit ita, propter Abraham patrem ejus,

Benedictionem omnium homi-

16. Henoch. Primus omnium propter pietatem donatus a Deo, et ad cœlum translatus, qui etiam a Juda apostolo prophetasse memoretur, Judę, 14 ; reservatos denique ad finem sęculi, ut cum Elia prophetico fungatur officio : nempe Ut det gentibus pœnitentiam : ex antiqua hebraici et christiani populi traditione. Gręc. exemplum pœnitentię generationibus, ętatibus secuturis vix ullo sensu, cum nec peccatum ejus, nec pœnitentia memoretur. Ad hunc redit, xlix, 16.

17. Reconciliatio : commutatio ; Gręc. compensatio, sceleribus gentis humanę hujus virtute pensatis.

18. Ideo dimissum est reliquum terrę : relictę orbi terrarum reliquię, unde genus humanum resurgeret : Gręc. obscurior.

19. Testamenta sęculi : pactum sempiternum.

21. In carne ejus... testamentum. Alludit ad illud Gen., xvii, 13 : Eritque pactum meum in carne vestra in fœdus ęternum ; circumcisionis sacramento.

22. Ideo jurejurando. Vide Gręc. Terrę cumulum : arenam innumerabilem.

23. Ą mari usque ad mare : ex Psal. LXXI, 8. [206]

tium dedit illi Dominus, et testamentum confirmavit super caput Jacob.

26. Agnovit eum in benedictionibus suis ; et dedit illi hęreditatem : et divisit illi partem in tribubus duodecim.

27. Et conservavit illi homines misericordię, invenientes gratiam in oculis omnis carnis.

num, et testamentum, et requievit super caput Jacob.

 

Agnovit eum in benedictionibus suis, et dedit illi in hęreditate : et divisit partes ejus : in tribus partitus est duodecim.

Et eduxit ex eo virum misericordię, invenientem gratiam in oculis omnis carnis.

27. Homines misericordię : Gręc. singulari numero virum misericordia : Moysen, de quo cap. seq.

CAPUT XLV.

Moyses, Aaron : sacerdotium, Aaroni et filiis : Dathan, Abiron, Core, Phinees.

VERSIO VULGATA.

1. Dilectus Deo et hominibus Moyses, cujus memoria in benedictione est.

2. Similem illum fecit in gloria sanctorum ; et magnificavit eum in timore inimicorum, et in verbis suis monstra placavit.

3. Glorificavit illum in conspectu regum, et jussit illi coram populo suo, et ostendit illi gloriam suam.

 

4. In fide et lenitate ipsius sanctum fecit illum, et elegit eum ex omni carne.

5. Audivit enim eum, et vocem ipsius, et induxit illum in nubem.

6. Et dedit illi coram pręcepta, et legem vitę et disciplinę, docere Jacob testamentum suum, et judicia sua Israel.

7. Excelsum fecit Aaron fratrem

SIXTINA VERSIO.

Dilectum a Deo et hominibus Moysen, cujus memoria in benedictionibus est.

Similem illum fecit glorię sanctorum, et magnificavit eum in timoribus inimicorum : et in verbis ejus signa cessare fecit.

Glorificavit eum in conspectu regum : mandavit illi ad populum suum : et ostendit illi gloriam suam.

In fide et lenitate ipsius sanctum fecit, elegit eum ex omni carne.

 

Auditam fecit ei vocem suam : et induxit illum in caliginem.

Et dedit illi coram pręcepta legem vitę et scientię, docere Jacob testamentum suum, et judicia sua Israel.

Excelsum fecit Aaron sanctum

1. Dilectus : Gręc. dilectum Moysen, ex ultima voce pręcedentis.

2. Monstra placavit : Gręc. signa cessare fecit : ea quę a magis fiebant, sive etiam, ea quę faciebat Deus, postquam Ęgyptii ad pœnitentiam verti videbantur. Exod. viii, 8, 29. Magis enim videbatur flagella Dei habere in potestate, qui non modo immittere, sed etiam coercere poterat. [207]

ejus, et similem sibi de tribu Levi :

8. Statuit ei testamentum ęternum, et dedit illi sacerdotium gentis : et beatificavit illum in gloria,

9. Et circumcinxit eum zona glorię, et induit eum stolam glorię, et coronavit eum in vasis virtutis.

10. Circumpedes, et femoralia, et humerale posuit ei : et cinxit illum tintinnabulis aureis plurimis in gyro,

11. Dare sonitum in incessu suo, auditum facere sonitum in templo, in memoriam filiis gentis suę.

12. Stolam sanctam, auro, et hyacintho, et purpura, opus textile, viri sapientis, judicio et veritate pręditi :

13. Torto cocco opus artificis, gemmis pretiosis figuratis in ligatura auri, et opere lapidarii sculptis in memoriam secundum numerum tribuum Israel.

 

14. Corona aurea super mitram ejus expressa signo sanctitatis, et gloria honoris : opus virtutis, et desideria oculorum ornata.

similem illi fratrem ejus, de tribu Levi.

Statuit ei testamentum sęculi, et dedit illi sacerdotium populi : beatificavit illum in decore.

 

Et circumcinxit eum stola glorię. Induit eum consummatione gloriationis, et confirmavit eum vasis virtutis.

Femoralia, et poderem, et humerale : et circumdedit eum malis punicis aureis, tintinnabulis plurimis in gyro,

Ad sonandum vocem in gressibus suis, ad faciendum audiri sonitum in templo, in memoriam filiis populi sui.

Stola sancta auro, et hyacintho, et purpura, opere variatoris, rationali judicii, manifestationibus veritatis.

Torta cocco, opere artificis, lapidibus pretiosis sculpturę sigilli, in ligatura auri opere lapidarii in memoriam in scriptura sculpta secundum numerum tribuum Israel :

Coronam auream super mitram, efformationem signaculi sanctitatis, gloriam honoris : opus virtutis, desideria oculorum ornata, pulchra.

9. Stolam glorię : Gręc. perfectionem glorię. In vasis : instrumentis : virtutis : roboris : pretiosis, locupletissimis.

10. Circumpedes et femoralia : Gręc. Femoralia et poderem ; vestem amplissimam, quam interpres circumpedes vertisse videtur, quod ad pedes usque pertingeret.

12. Opus... sapientis : Gręc. variatoris : pictoris egregii. Judicio et veritate pręditi. Gręc. Rationali judicii, manifestationibus sive signis veritatis, quippe qui insculptum Doctrina et. veritas : qua de re, Exod., xxviii, 35 ; Levit., viii, 8.

13. Torto cocco opus artificis : opus artificiose contextum : gemmis, figuratis : Cęlatis, in ligatura auri, vinctis auro, inclusis : de quibus lapidibus Exod., xxviii.

14. Corona aurea : lamina illa aurea, de qua Exod., xxviii, 36. Expressa, sive impressa signo sanctitatis : quippe cui insculptum erat : Sanctum Domino, ibid. Gloria, seu gloriatione honoris : id est, honestissima ac magnificentissima : cum nihil sit gloriosius quam pręferre insculptum fronti nomen Dei sanctum ; quod eat opus virtutis, ac roboris, locupletissimum, ut supra, vers. 9 ; sive etiam [208] cęla-

15. Sic pulchra ante ipsum non fuerunt talia usque ad originem.

16. Non est indutus illa alienigena aliquis, sed tantum filii ipsius soli, et nepotes ejus per omne tempus.

17. Sacrificia ipsius consumpta sunt igne quotidie.

 

18. Complevit Moyses manus ejus, et unxit illum oleo sancto.

19. Factum est illi in testamentum ęternum, et semini ejus sicut dies cœli, fungi sacerdotio, et habere laudem, et glorificare populum suum in nomine ejus.

20. Ipsum elegit ab omni vivente, offerre sacrificium Deo, incensum, et bonum odorem, in memoriam placare pro populo suo :

21. Et dedit illi in pręceptis suis potestatem, in testamentis judiciorum, docere Jacob testimonia, et in lege sua lucem dare Israel.

22. Quia contra illum steterunt alieni, et propter invidiam circumdederunt illum homines in deserto, qui erant cum Dathan et Abiron, et congregatio Core in iracundia.

23. Vidit Dominus Deus, et non placuit illi : et consumpti sunt in impetu iracundię.

24. Fecit illis monstra, et consumpsit illos in flamma ignis.

 

25. Et addidit Aaron gloriam, et dedit illi hęreditatem : et primitias frugum terrę divisit illi.

26. Panem ipsis in primis paravit in satietatem : nam et sacrificia Do-

Ante ipsum non fuerunt talia usque in sęculum :

Non est indutus alienigena, sed filii ejus soli, et nepotes ejus per omne tempus.

 

Sacrificia ipsius fient holocarpomata quotidie assidue bis.

Implevit Moyses manus, et unxit illum oleo sancto.

Factum est illi in testamentum ęternum, et in semine ejus in diebus cœli, ministrare ei simul, et sacerdotio fungi, et benedicere populum ejus in nomine ejus.

 

Ipsum elegit ex omni vivente, offerre oblationem Domino, incensum, et bonum odorem in memoriam, placare pro populo suo.

Dedit illum in mandatis suis, potestatem in testamentis judiciorum, docere Jacob testimonia, et in lege sua lucem dare Israel.

Contra eum steterunt alieni, et zelaverunt eum in deserto : homines qui erant cum Dathan et Abiron, et congregatio Core in furore et ira.

 

Vidit Dominus, et non placuit illi : et consumpti sunt in impetu iracundię.

Fecit illis monstra, ad consumendum in igne flammę suę.

Et addidit Aaron gloriam, et dedit illi hęreditatem. Primitias primitivorum divisit illis.

Panem in primis paravit satietatem : nam et sacrificia Domini

tura difficili in pręduro lapide. Et desideria oculorum ornata : res per se visu pulchrę, ac mirum in modum ornatę.

17. Quotidie : addit Gręc. jugiter, bis, pro ritu jugis sacrificii mane et vespere imperati, Num., xxviii, 34.

18. Complevit Moyses manus : sanguine victimę, more solemni, Levit., viii, 24.

19. Glorificare populum suum : Gręc. benedicere ritu solemni.

21. Potestatem in testamentis : id est, potestatem interpretandę legis. [209]

mini edent, quę dedit illi et semini ejus.

27. Cęterum in terra gentes non hęreditabit, et pars non est illi in gente : ipse est enim pars ejus, et hęreditas.

28. Phinees filius Eleazari tertius in gloria est, imitando eum in timore Domini,

29. Et stare in reverentia gentis : in bonitate et alacritate animę suę placuit Deo pro Israel.

30. Ideo statuit illi testamentum pacis, principem sanctorum et gentis suę, ut sit illi et semini ejus sacerdotii dignitas in ęternum.

31. Et testamentum David regi filio Jessę de tribu Juda, hęreditas ipsi et semini ejus : ut daret sapientiam in

edent, quę dedit et ei, et semini ejus.

Cęterum in terra populi non hęreditabit : et pars non est illi in populo. Ipse enim pars tua, hęreditas.

Et Phinees filius Eleazari tertius est in gloria, in zelando eum in timore Domini.

Et stando in versione populi, in bonitate alacritatis animę suę : et placavit pro Israel.

Ideo statutum est illi testamentum pacis, pręsidem sanctorum, et populo suo, ut sit illi et semini ejus sacerdotii dignitas in sęcula.

Et testamentum Davidi filio ex tribu Juda : hęreditas regis, filii ex filio solo : hęreditas Aaron et

27. In terra gentes : pro gentis : mendo manifesto : Gręc. in terra populi : quod tribui Leviticę in terra Chananęa nulla sors attributa est. Ipse enim (Deus) est pars ejus : ex decreto legis, Num., xviii, 20 ; Deuter., x, 8, 9.

28. Phinees... tertius in gloria : in honore pontificali, post patrem Eleazarum, et avum Aaronem.

29. Stare in reverentia gentis : Gręc. εὐτροπῆ, reverentia pro ἐντροπῇ inversione, seu mutatione populi, cum populus a timore Dei, ad licentiam et libidines verteretur. Placuit Deo pro Israel : Gręc. placavit pro Israel ; nota Phinees historia.

30. Principem sanctorum : id est, sacrorum pręsidem.

31. Et testamentum David. Cur hic mentio anticipata Davidis, cujus laus suo loco infra describitur, xlvii, Gręca declarant : quę sic habent ad verbum : Et testamentum seu pactum Davidi (supple, statuit, quod vers. pręced. ), filio ex tribu Juda : hęreditas regis, filii ex filio solo : hęreditas Aaron et semini ipsius : quę omnia satis licet perturbata, indicant ut regnum hęreditarium Davidis familię, ita hęreditarium sacerdotium Aaronis filiis attributum. Ut daret sapientiam. Hęc et quę sequuntur in Gręco quoque confusa, ad verbum sic habent : Det vobis sapientiam in corde vestro, ad judicandum populum ejus in justitia, ut non aboleantur bona ipsorum, et gloriam eorum in generationes eorum. Sic quę de Aaronis familia prędicavit,, conclusit voto facto, ut populi res sub sacerdotum Aaronitarum regimine fauste procederet ; quale votum rationi temporis accommodatissimum fuit, cum sacerdotes non jam circa altaris officia dediti essent, sed contempto templo, et sacrificiis neglectis, festinarent participes fieri palęstrę, etc., ut scriptum est II Machab., iv, 14. Quo fiebat ut fœdato sacerdotio, sancta plebs non jam, ut solebat, sacerdotes pontificemque observaret, sed principes magistratusque gentium, magno religionis periculo : nec absimile vero jam tum inter, initia tantę corruptelę insurrexisse Mathathię zelum, atque in eum ejusque liberos, sanctamque Asmonęorum gentem respici cœptum. Vide xxxvi, vers. 19. [210]

cor nostrum, judicare gentem suam in justitia : ne abolerentur bona ipsorum, et gloriam ipsorum in gentem eorum ęternam fecit.

semini ejus. Det vobis sapientiam in corde vestro, judicare populum suum in justitia : ne aboleantur bona ipsorum : et gloria eorum in generationes eorum.

CAPUT XLVI.

Josue, Caleb, Samuel, Saul.

VERSIO VULGATA.

1. Fortis in bello Jesus Nave, successor Moysi in prophetis, qui fuit magnus secundum nomen suum,

2. Maximus in salutem electorum Dei, expugnare insurgentes hostes, ut consequeretur hęreditatem Israel.

3. Quam gloriam adeptus est in tollendo manus suas, et jactando contra civitates rhomphęas !

 

4. Quis ante illum sic restitit ? Nam hostes ipse Dominus perduxit.

5. Annon in iracundia ejus impeditus est sol, et una dies facta est quasi duo ?

6. Invocavit Altissimum potentem in oppugnando inimicos undique, et audivit illum magnus et sanctus Deus, in saxis grandinis virtutis valde fortis.

7. Impetum fecit contra gentem hostilem, et in descensu perdidit contrarios,

8. Ut cognoscant gentes potentiam ejus, quia contra Deum pugnare non est facile. Et secutus est a tergo Potentis :

SIXTINA VERSIO.

Fortis in bellis Jesus Nave, et successor Moysi in prophetiis, qui fuit secundum nomen suum,

 

Magnus in salutem electorum ejus, expugnare insurgentes hostes, ut hęreditaret Israel.

 

Quam gloriam adeptus est in tollendo manus suas, et declinando rhomphęam contra civitates !

Quis ante illum sic stetit ? Nam hostes ipse Dominus perduxit.

 

Annon in manu ejus retrocessit sol, et una dies facta est quasi duę ?

Invocavit Altissimum potentem, in oppugnando inimicos undique. Et audivit eos magnus Dominus, in saxis grandinis virtutis fortis :

 

 

Erupit contra gentem bellum, et in descensu perdidit contrarios,

 

Ut cognoscant gentes integram armaturam eorum, quia coram Domino bellum ejus. Etenim secutus est post Potentem :

1. In prophetis : Gręc. in prophetiis : in prophetico munere. Magnus secundum nomen suum, quod est, Jesus, Salvator : quod sequens explicat.

2. Ut consequeretur hęreditatem : Gręc. ut hęreditaret Israel ; active, ut sępe jam, id est, ut Israelitis in hęreditatem inductis, terram partiretur.

3. Tollendo manus suas : ad feriendos hostes.

4. Ipse Dominus perduxit ; in manus ejus tradidit.

6. In saxis grandinis : Josue, x, 11.

8. Secutus est a tergo potentis : Deum ducem secutus est. [211]

9. Et in diebus Moysi misericordiam fecit ipse et Caleb filius Jephone, stare contra hostem, et prohibere gentem a peccatis, et perfringere murmur malitię.

10. Et ipsi duo constituti, a periculo liberati sunt a numero sexcentorum millium peditum, inducere illos in hęreditatem, in terram quę manat lac et mel.

11. Et dedit Dominus ipsi Caleb fortitudinem, et usque in senectutem permansit illi virtus, ut ascenderet in excelsum terrę locum ; et semen ipsius obtinuit hęreditatem :

12. Ut viderent omnes filii Israel, quia bonum est obsequi sancto Deo.

13. Et Judices singuli suo nomine, quorum non est corruptum cor : qui non aversi sunt a Domino,

14. Ut sit memoria illorum in benedictione, et ossa eorum pullulent de loco suo,

15. Et nomen eorum permaneat in ęternum, permanens ad filios illorum, sanctorum virorum gloria.

16. Dilectus a Domino Deo suo Samuel propheta Domini, renovavit imperium, et unxit principes in gente sua.

Et in diebus Moysi fecit misericordiam ipse et Caleb filius Jephone, stare contra inimicum, prohibere populum a peccato, et sedare murmur malitię.

Et ipsi, cum duo essent, salvati sunt e sexcentis millibus, inducere illos in hęreditatem, in terram quę manat lac et mel.

 

Et dedit Dominus ipsi Caleb fortitudinem, et usque in senectutem permansit illi, ut ascenderet in excelsum terrę locum : et semen ejus obtinuit hęreditatem :

Ut viderent omnes filii Israel, quia bonum est obsequi Domino.

 

Et Judices singuli suo nomine, quorumcumque cor non est fornicatum, et quicumque non sunt aversi a Domino ;

Sit memoria eorum in benedictionibus : ossa eorum pullulent de loco suo,

Et nomen eorum restauratum, glorificatis ipsis in filiis.

 

 

Dilectus a Domino suo Samuel, propheta Domini, constituit regnum, et unxit principes super gentem suam.

9. Misericordiam fecit : noto hebraismo, recte, pieque egit : misericordes, pii. idem Ipse et Caleb : auctores populo capessendę terrę.

11. Ipsi Caleb fortitudinem : Josue, xiv, 10, 11.

13. Et Judices singuli. Intellige eos qui a Deo constituti, non Abimelechum Gedeonis filium, qui caesis fratribus tyrannidem arripuit, nec modesto judicis contentus titulo, regium sibi nomen attribuit, Judic., ix, 5, 6. Cęteri ergo omnes hic ut Deo probati, et universę genti honori habiti, memorantur.

14. Ossa eorum pullulent : formula bene apprecandi mortuis, ut patet xlix, 12, quasi diceret : Eorum memoria reflorescat Alludit autem ad consuetudinem collocandi sepulchra in amoenis et virentibus locis, puta hortis, IV Reg., xxi, 18, 26. Christi quoque monumento in horto quodam posito : Joan., xix, 41. Credo ad commendandam piorum perennem et semper virentem memoriam, ac spem resurrectionis : qui horti cum virescerent, ipsa ossa de loco suo, id est, de sepulchro veluti germinare, et suo quodam modo reviviscere videbantur.

16. Renovavit imperium. Gręc. constituit regnum. I Reg., viii, IX, x. Unxit principes : Saülem et Davidem : Ibid., ix, xvi. [212]

17. In lege Domini congregationem judicavit : et vidit Deus Jacob, et in fide sua probatus est propheta,

18. Et cognitus est in verbis suis fidelis, quia vidit Deum lucis.

19. Et invocavit Dominum omnipotentem, in oppugnando hostes circumstantes undique, in oblatione agni inviolati.

20. Et intonuit de cœlo Dominus, et in sonitu magno auditam fecit vocem suam :

21. Et contrivit principes Tyriorum, et omnes duces Philisthiim :

22. Et ante tempus finis vitę suę et sęculi, testimonium prębuit in conspectu Domini, et Christi : pecunias et usque ad calceamenta ab omni carne non accepit : et non accusavit illum homo.

23. Et post hęc dormivit ; et notum fecit regi, et ostendit illi finem vitę suę, et exaltavit vocem suam de terra in prophetia delere impietatem gentis.

In lege Domini iudicavit synagogam : et visitavit Dominus Jacob. In fide sua probatus est propheta,

Et cognitus est in fide sua fidelis visionis.

Et invocavit Dominum potentem, in oppugnando hostes suos undique in oblatione agni lactentis.

Et intonuit de cœlo Dominus ; et in sonitu magno auditam fecit vocem suam.

Et contrivit principes Tyriorum, et omnes duces Philisthiim.

 

Et ante tempus dormitionis sęculi contestatus est in conspectu Domini, et Christi : pecunias et usque ad calceamenta ab omni carne non accepit : et non accusavit eum homo.

Et postquam dormivit, prophetavit, et ostendit regi finem ejus : et exaltavit vocem suam de terra in prophetia, delere iniquitatem populi.

17. Vidit, inspexit, Deus Jacob : τὸν Ἰακὼϐ, Jacobum, accusandi casu. Israelitis providit per tantum prophetam, tantumque judicem.

18. Et cognitus.... fidelis : addit Gręc. visionis, certus videndi : seu certa et vera videns ; quippe cum omnia ejus vaticinia de Heli et Saüle impleta sint. I Reg. iii, iv, xv. Vidit Deum lucis : tum, cum illi tam certa visa missa sunt, variant editiones ; legunt enim alii : Vidit Deus lucis : de quo scriptum est : Ipse revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est, Dan., ii, 22.

19. In oppugnando : I Reg., vii, 9.

22. Ante tempus : I Reg., xii, 5.

23. Et notum fecit regi : Saüli. De terra : apparitio Samuelis : I Reg., xxviii, 13. etc. Impietatem gentis : Saulem ipsum impium, nec Deo obsequentem.

CAPUT XLVII.

Nathan, David, Salomon, Roboam, Ieroboam.

VERSIO VULGATA.

1. Post hęc surrexit Nathan propheta in diebus David.

SIXTINA VERSIO.

Et post hoc surrexit Nathan prophetare in diebus David.

1. Post hęc... Nathan. Seriem prophetarum editurus, a Samuele pergit ad [213]

2. Et quasi adeps separatus a carne, sic David a filiis Israel.

3. Cum leonibus lusit, quasi cum agnis : et in ursis similiter fecit sicut in agnis ovium in juventute sua.

4. Numquid non occidit gigantem, et abstulit opprobrium de gente ?

5. In tollendo manum, saxo fundę dejecit exultationem Golię :

6. Nam invocavit Dominum omnipotentem, et dedit in dextera ejus tollere hominem fortem in bello, et exaltare cornu gentis suę.

7. Sic in decem millibus glorificavit eum, et laudavit eum in benedictionibus Domini, in offerendo illi coronam glorię :

8. Contrivit enim inimicos undique, et extirpavit Philisthiim contrarios, usque in hodiernum diem : contrivit cornu ipsorum usque in ęternum.

9. In omni opere dedit confessionem Sancto, et Excelso in verbo glorię.

10. De omni corde suo laudavit Dominum, et dilexit Deum, qui fecit illum : et dedit illi contra inimicos potentiam :

11. Et stare fecit cantores contra altare, et in sono eorum dulces fecit modos.

12. Et dedit in celebrationibus decus, et ornavit tempora usque ad consummationem vitę : ut lauda-

Quasi adeps separatus a salutari ; sic David a filiis Israel.

Cum leonibus lusit, quasi cum agnis, et in ursis, sicut in agnis ovium.

 

In juventute sua, numquid non occidit gigantem, et abstulit opprobrium de gente ?

In tollendo manum in saxo fundę, et dejiciendo exultationem Goliae.

Nam invocavit Dominum altissimum : et dedit in dextera ejus robur, tollere hominem fortem in bello, exaltare cornu gentis suę.

Sic in decem millibus glorificavit eum, et laudavit eum in benedictionibus Domini, in afferendo illi coronam glorię.

Contrivit enim inimicos undique, et extirpavit Philisthiim contrarios : usque in hodiernum diem contrivit cornu ipsorum.

 

In omni opere suo dedit confessionem Sancto excelso, verbo glorię :

In omni corde suo laudavit, et dilexit eum qui fecit ipsum.

 

 

Et stare fecit cantores contra altare, et ex sono eorum dulces fecit modos.

Dedit in celebritatibus decus, et ornavit tempora usque ad consummationem ; in laudando ip-

Nathan, quo prophetante, res Davidis. Is enim est, quo auctore, de templo et regia successione promissa suscepit, et pœnitentiam egit, et Salomonem unxit : II Reg., vii, xii ; III Reg., i.

2. Et quasi adeps separatus a carne. Comparatio ducta a ritu sacrificiorum. Adeps pars optima sacrificii, ac Domino separata, ita David. Gręc. separatus a salutari, a victima pro salute, Levit., iii, 3, eodem sensu. De reliquis vide I et II Reg.

11. Stare fecit cantores : ordinavit levitici ordinis officia. I Paral., xxiii et seqq. [214]

rent nomen sanctum Domini, et amplificarent mane Dei sanctitatem.

13. Dominus purgavit peccata ipsius, et exaltavit in ęternum cornu ejus : et dedit illi testamentum regni, et sedem glorię in Israel.

14. Post ipsum surrexit filius sensatus, et propter illum dejecit omnem potentiam inimicorum.

15. Salomon imperavit in diebus pacis, cui subjecit Deus omnes hostes, ut conderet domum in nomine suo, et pararet sanctitatem in sempiternum. Quemadmodum eruditus es in juventute tua !

16. Et impletus es, quasi flumen, sapientia : et terram retexit anima tua.

17. Et replesti in comparationibus ęnigmata : ad insulas longe divulgatum est nomen tuum, et dilectus es in pace tua.

18. In cantilenis, et proverbiis, et comparationibus, et interpretationibus miratę sunt terrę,

19. Et in nomine Domini Dei, cui est cognomen Deus Israel.

20. Collegisti quasi aurichalcum aurum, et ut plumbum complesti argentum,

21. Et inclinasti femora tua mulie-

sos nomen sanctum ejus, et a mane personando sanctitatem.

 

Dominus abstulit peccata ipsius, et exaltavit in ęternum cornu ejus : et dedit illi testamentum regum, et thronum glorię in Israel.

Cum hoc surrexit filius sciens, et propter illum habitavit in latitudine.

Salomon regnavit in diebus pacis, cui Deus requiem dedit in circuitu ; ut conderet domum in nomine ejus, et pararet sanctitatem in sempiternum.

Quam sapiens fuisti in juventute tua : et impletus es ; quasi flumen, intellectu ! Terram contexit anima tua.

 

Et replesti in parabolis ęnigmatum. Ad insulas longe pervenit nomen tuum ; et dilectus fuisti in pace tua.

 

In cantilenis et proverbiis et parabolis et interpretationibus, te miratę sunt terrę.

 

In nomine Domini Dei, cui cognomen est Deus Israel,

Collegisti quasi stannum, auram ; et ut plumbum multiplicasti argentum.

Inclinasti femora tua mulieri-

13. Purgavit peccata : II Reg., xii, 13. Testamentum regni, legem de regno ejus domui dando in hęreditatem. II Reg., vii, 12 et seqq.

15. Eruditus es in juventute tuti. Converso sermone ad Salomonem ; qui a Deo doctus puer, et ab initio regni, III Reg., iii, et jam inde ab ortu vidit David parentem de templo assidue cogitantem, II Reg., vii, xxiv.

16. Terram retexit. Gręc. contexit : anima tua ; quod explicatur vers. 17, 18. Replevit enim terram proverbiis, parabolis, sive comparationibus, id est, similitudinibus, ęnigmatibus, canticis, cujus quippe parabolę ad tria millia fuerint, carmina autem ad quinque millia, III Reg., iv, 31, 32 ; x, 24. De Salomonis autem longe lateque, et usque ad insulas, hoc est, phrasi hebraica, ad extrema terrarum divulgato nomine ; habes III Reg., iv, 31, 34 ; tum cap. x, 1, 11, 22.

20. Collegisti... aurum. De auri argentique copia : III Reg., x, 14, 20 ;. II Paral., ix, 13, 27, etc.

21. Potestatem habuisti in corpore tuo : quasi accepta licentia eo utendi pro [215]

ribus : potestatem habuisti in corpore tuo :

22. Dedisti maculam in gloria tua, et profanasti semen tuum inducere iracundiam ad liberos tuos, et incitari stultitiam tuam :

 

23. Ut faceres imperium bipartitum, et ex Ephraim imperare imperium durum.

24. Deus autem non derelinquet misericordiam suam, et non corrumpet, nec delebit opera sua, neque perdet a stirpe nepotes electi sui : et semen ejus, qui diligit Dominum, non corrumpet.

25. Dedit autem reliquum Jacob, et David de ipsa stirpe.

26. Et finem habuit Salomon cum patribus suis.

27. Et dereliquit post se, de semine suo, gentis stultitiam,

28. Et imminutum a prudentia, Roboam, qui avertit gentem consilio suo :

29. Et Jeroboam filium Nabat, qui peccare fecit Israel, et dedit viam peccandi Ephraim : et plurima redundaverunt peccata ipsorum.

30. Valde averterunt illos a terra sua.

31. Et quęsivit omnes nequitias,

bus, et subjugatus es in corpore tuo.

Dedisti maculam in gloria tua, et profanasti semen tuum, inducere iram super filios tuos : et compunctus sum super stultitia tua.

Ut fieret imperium bipartitum, et ex Ephraim inciperet regnum inobediens.

Dominus autem non derelinquet misericordiam suam, et non corrumpet opera sua, nec delebit electi nepotes ; et semen ejus, qui ipsum dilexit, non tollet.

 

Et dedit reliquias Jacob, et Davidi ex ipso radicem.

Et requievit Salomon cum patribus :

Et reliquit post se, de semine suo, gentis stultitiam,

Et imminutum prudentia Roboam, qui avertit gentem consilio suo :

Et Hieroboam filium Nabat, qui peccare fecit Israel, et dedit viam peccati ipsi Ephraim. Et redundaverunt peccata ipsorum valde ;

Ut averteret eos a terra.

 

Et quaesiverunt omnem nequi-

libidine, vel ex Gręc. perdomitus es, sub jugum missus es in corpore tuo, muliebribus illecebris victus.

22, Inducere iracundiam : ita ut induceretur. Et incitari stultitiam tuam : stultum amorem mulierum. Gręc. compunctus sum, attonitus sum, etc.

23. Ex Ephraim : ex Jeroboam Ephraimitico, atque ex decem tribubus, quę sępe Ephraim vocarentur : imperare imperium durum : Gręc. inciperet (exurgeret) imperium inobediens, sive perduelle.

25. Dedit reliquum : reliquias Jacob et David : τῴ Ἰακὼϐ, τῷ Δανίδι : dativo casu : de ipsa stirpe : Salomonis.

26. Finem habuit : dormivit, Gręc. requievit : III Reg., xi, 43.

29. Qui peccare fecit Israel. Quo elogio semper designatur in Scripturis, ut videre est passim libris Reg. iii et iv.

30. Ą terra : promissa, ex qua translati sunt in Assyriam propter peccata sua, quorum initium fuit illa secessio a Juda, auctore Jeroboamo, IV Reg., xvii, 4, 21, etc.

31. Quęsivit omnes nequitias. Vide Gręc. in Latinis defensio pro ultione ; ut in [216]

usque dum perveniret ad illos defensio, et ab omnibus peccatis liberavit eos.

tiam, donec vindicta veniret super eos.

illo Pauli, Rom., xii, 19, non vosmetipsos defendentes : Gręc. ulciscentes. Ab omnibus peccatis : Gręc. deest.

CAPUT XLVIII.

Elias, Elisęus, Ezechias, Isaias propheta magnus, 25 ; eo duce liberati, 23 ; Vis precum, 22.

VERSIO VULGATA.

1. Et surrexit Elias propheta quasi ignis : et verbum ipsius quasi facula ardebat.

2. Qui induxit in illos famem, et irritantes illum invidia sua pauci facti sunt : non enim poterant sustinere pręcepta Domini.

3. Verbo Domini continuit cœlum, et dejecit de cœlo ignem ter :

4. Sic amplificatus est Elias in mirabilibus suis. Et quis potest similiter sic gloriari tibi ?

5. Qui sustulisti mortuum ab inferis de sorte mortis, in verbo Domini Dei.

6. Qui dejecisti reges ad perniciem, et confregisti facile potentiam ipsorum, et gloriosos de lecto suo.

7. Qui audis in Sina judicium, et in Horeb judicia defensionis.

8. Qui ungis reges ad pœnitentiam, et prophetas facis successores post te.

9. Qui receptus es in turbine ignis,

SIXTINA VERSIO.

Et surrexit Elias propheta quasi ignis : et verbum illius quasi facula ardebat.

Qui induxit in illos famem : et zelo suo paucos fecit eos.

 

 

In verbo Domini continuit cœlum : deduxit sic ter ignem.

 

Quam glorificatus fuisti, Elias, in mirabilibus tuis ! et quis similis tibi, ut glorietur ?

Qui suscitasti cadaver a morte et ab inferis, in verbo Altissimi.

 

Qui dejecisti reges in perniciem, et gloriosos de lecto suo.

 

 

Qui audis in Sina correptionem, et in Choreb judicia vindictę.

Qui ungis reges in retributionem, et prophetas successores post teipsum.

Qui assumptus es in turbine

1. Quasi ignis... quasi facula : propter ardentem zelum : unde igne raptus in cœlum. De rebus autem Eliae, III Reg., xvii et seqq.

7. In Sina... in Horeb : quod est jugum montis Sina : III Reg., xix, 8. Defensionis : ultionis. Vide xlvii, 31. Quę autem judicia, quas ultiones, Elias, instar alterius Moysi, in Sina audierit, vide III Reg., xix, 17.

8. Qui ungis reges : III Reg., xix, 15, 16. Ad pœnitentiam : Gręc. in retributionem, sive rependendas vices, peccatis scilicet, quo ad pœnitentiam provocentur, Et prophetas... successores : ibid. [217]

in curru equorum igneorum.

 

10. Qui scriptus es in judiciis temporum lenire iracundiam Domini : conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Jacob.

 

11. Beati sunt, qui te viderunt, et in amicitia tua decorati sunt.

12. Nam nos vita vivimus tantum : post mortem autem non erit tale nomen nostrum.

13. Elias quidem in turbine tectus est, et in Elisęo completus est spiritus ejus. In diebus suis non pertimuit principem, et potentia nemo vicit illum.

14. Nec superavit illum verbum aliquod ; et mortuum prophetavit corpus ejus.

15. In vita sua fecit monstra, et in morte mirabilia operatus est.

16. In omnibus istis non pęnituit populus, et non recesserunt a peccatis suis, usque dum ejecti sunt de terra sua, et dispersi sunt in omnem terram :

17. Et relicta est gens perpauca, et princeps in domo David.

18. Quidam ipsorum fecerunt quod

ignis, in curru equorum igneorum.

Qui descriptus es in correptionibus ad tempora lenire iram ante furorem, et conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Jacob.

Beati, qui te viderunt, et qui in amicitia decorati sunt.

Nam et nos vita vivemus.

 

 

Elias, qui in turbine tectus est : et Elisęus impletus est spiritu illius. Et in diebus suis non est commotus a principe : et non subjugavit eum quisquam.

Non superavit illum aliquod verbum, et in dormitione prophetavit cor ejus.

Et in vita sua fecit monstra, et in morte mirabilia opera ejus.

In omnibus his non pęnituit populus, et non recesserunt a peccatis, usque dum direpti sunt de terra sua, et dispersi sunt in omnem terram.

Et relicta est gens perpauca, et princeps domui David.

Quidam sane ipsorum fecerunt

10. Qui scriptus es. Vide etiam Gręc. Hęc subdens post Elię raptum in cœlum, satis indicat Elię officium nondum esse completum, reservarique eum ad leniendam destinato tempore Dei iracundiam ; quod partim impletum in Joanne Baptista quem Elias figurabat, partim implendum Elia adventuro ante secundum Christi adventum, ex antiquissima Hebręorum Christianorumque doctrina, qua de re, Pręfatione in Apocalypsim, diximus. Conferendus autem hic locus cum illo de Enoch, supra, xliv, 16. Cor patrum ad filios : juxta Malac, iv, 6.

13. In Elisęo spiritus ejus : qua de re et aliis Elisęi gestis, IV Reg., ii, et seqq.

14. Nec superavit : nec res ulla super illum fuit ; verbum pro re, sępe notato hebraismo. Mortuum prophetavit : miraculo edito, ac suscitata mortuo : IV Reg., xiii, 21.

16. Non pęnituit : non sunt emendatę decem tribus, tot miraculis et oraculis monitę.

17. Gens perpauca. Solebant in illis migrationibus paucissimos relinquere ad colendos agros, et opificia necessaria ; itaque paucissimi ex decem tribubus in terra sua relicti. IV Reg., xvii, xxiv. Princeps in domo David. Dejectis regibus, nullus jam, nisi in ea domo, principatus.

18. Quidam ipsorum : principum e Davidis familia. [218]

placeret Deo : alii autem multa commiserunt peccata.

19. Ezechias munivit civitatem suam, et induxit in medium ipsius aquam : et fodit ferro rupem, et ędificavit ad aquam puteum.

20. In diebus ipsius ascendit Sennacherib, et misit Rabsacen, et sustulit manum suam contra illos, et extulit manum suam in Sion, et superbus factus est potentia sua.

21. Tunc mota sunt corda et manus ipsorum : et doluerant quasi parturientes mulieres.

22. Et invocaverunt Dominum misericordem, et expandentes manus suas, extulerunt ad cœlum : et sanctus Dominus Deus audivit cito vocem ipsorum.

23. Non est commemoratus peccatorum illorum, neque dedit illos inimicis suis, sed purgavit eos in manu Isaię sancti prophetę.

24. Dejecit castra Assyriorum : et contrivit illos angelus Domini :

25. Nam fecit Ezechias quod placuit Deo, et fortiter ivit in via David patris sui, quam mandavit illi Isaias propheta magnus, et fidelis in conspectu Dei.

26. In diebus ipsius retro rediit sol, et addidit regi vitam.

27. Spiritu magno vidit ultima, et consolatus est lugentes in Sion. Usque in sempiternum

quod placeret : quidam autem multa commiserunt peccata.

Ezechias munivit civitatem suam, et induxit in medio ipsorum Gog : fodit ferro rupem, et ędificavit puteos ad aquas.

 

In diebus ipsius ascendit Nacherim, et misit Rabsacem, et promovit. Et promovit manus ejus in Sion : et jactavit se in superbia sua.

 

Tunc commota sunt corda et manus ipsorum : et doluerunt quasi parturientes.

Et invocaverunt Dominum misericordem, expandentes manus suas ad eum. Et Sanctus de cœlo cito exaudivit eos,

 

 

Et redemit eos in manu Esaię.

 

 

 

 

Percussit castra Assyriorum : et contrivit eos angelus ejus.

Nam fecit Ezechias quod placuit Domino, et fortiter fuit in viis David patris sui, quas mandavit Esaias propheta magnus, et fidelis in visione ipsius.

In diebus ipsius retro rediit sol, et addidit regi vitam.

Spiritu magno vidit ultima, et consolatus est lugentes in Sion. Usque in sempiternum

19. Munivit civitatem... induxit... aquam. II Paral., xxxii, 5.

21. Quasi parturientes. IV Reg., xix, 3.

22. Invocaverunt Dominum : Ezechias et Isaias, IV Reg., xix, 15 ; II Paral., xxxii, 20.

23. Purgavit eos : Gręc. liberavit : in manu Isaię : eo duce, orante et prophetante, IV Reg., xix, 15.

25. In conspectu Dei : Gręc. in visis a Deo missis.

27, 28. Spiritu magno, forti, excelso : vidit ultima : extrema calamitatum et imminens excidium urbi, sive etiam ultima, a temporibus suis remotissima : quod sequenti congruit. Usque in sempiternum ostendit : quę longo post tempore eventura erant, puta de Cyro et aliis ; quę etiam in ęternum duratura, de Christo, [219]

28. Ostendit futura et abscondita, antequam evenirent.

Ostendit futura et abscondita antequam ipsa evenirent.

ejusque Ecclesia. Quę etsi aliis prophetis conveniant, Isaię tamen speciatim tribuuntur, quo nemo plura, remotiora, clariora ac luculentiora vidit.

CAPUT XLIX.

Josias, Jeremias, Ezechiel, duodecim Prophetę, Zorobabel, Jesus filius Josedec, Nehemias, Enoch, Joseph, Seth et Sem.

VERSIO VULGATA.

1. Memoria Josię in compositionem odoris facta opus pigmentarii.

2. In omni ore quasi mel indulcabitur ejus memoria, et ut musica in convivio vini.

3. Ipse est directus divinitus in pœnitentiam gentis, et tulit abominationes impietatis.

4. Et gubernavit ad Dominum cor ipsius : et in diebus peccatorum corroboravit pietatem.

5. Pręter David, et Ezechiam, et Josiam, omnes peccatum commiserunt :

6. Nam reliquerunt legem Altissimi

SIXTINA VERSIO.

Memoria Josię in compositionem incensi, facta opere unguentarii.

In omni ore quasi mel indulcabitur, et ut musica in convivio vini.

Ipse directus est in conversione populi, et abstulit abominationes iniquitatis.

Direxit ad Dominum cor suum : in diebus iniquorum corroboravit pietatem.

Pręter David et Ezechiam, et Josiam, omnes delictum deliquerunt.

Nam reliquerant legem Altis-

1, 2. In compositionem... in omni ore : et hujus prę cęteris, suavis memoria, propter admirabilem pietatem atque innocentiam, quod octo annos natus, Deum colere cœperit, neque unquam destiterit, IV Reg., xxii, xxiii ; neque quisquam similis illi fuisse memoratur, aut pari luctu defletus, ab ipso Jeremia editis lamentationibus. II Paral., xxxv, 24, 25.

3. Directus divinitus : Gręc. ipse prosperi egit, etc. Tulit abominationes, etiam excelsa quę ędificaverat Salomon, prętermissa Ezechię aliisque piis regibus. IV Reg., xxiii, 13.

4. Cor ipsius : suum ; in diebus peccatorum : cum iniquitas per tot prava exempla usque adeo invalesceret, ut Deus jam plebi non esset placatus, nec propter tantam Josię pietatem. IV Reg., xxiii, 26.

5. Pręter David, et Ezechiam : atqui nec Ezechias prorsus irreprehensus ; sicut scriptum est : Attamen in legatione principum Babylonis,... dereliquit eum Deus, etc. II Par. xxxii, 31 ; imo acriter increpatus ab Isaia, IV Reg., xx, 16. Ergo intelligendum videtur hos tres reges tantum fuisse qui nihil commiserint contra cultum Dei, cum de ipso Asa et ejusdem filio Josaphat tam piis memoretur, excelsa non abstulit. III Reg., xv, 14 ; xxii, 44. Addamus tres illos reges non peccasse ullum grande peccatum directe contra legem : nam peccata Davidis tot eluta lacrymis, coram Deo pro infectis ac nullis habentur, ad commendandam vim pœnitentię. [220]

reges Juda, et contempserunt timorem Dei.

7. Dederunt enim regnum suum aliis, et gloriam suam alienigenę genti.

8. Incenderunt electam sanctitatis civitatem, et desertas fecerunt vias ipsius in manu Jeremię.

9. Nam male tractaverunt illum, qui a ventre matris consecratus est propheta, evertere, et eruere, et perdere, et iterum ędificare, et renovare.

10. Ezechiel qui vidit conspectum glorię, quam ostendit illi in curru Cherubim.

11. Nam commemoratus est inimicorum in imbre, benefacere illis, qui ostenderunt rectas vias.

12. Et duodecim prophetarum ossa pullulent de loco suo : nam corroboraverunt Jacob, et redemerunt se in fide virtutis.

simi : reges Juda defecerunt.

 

Dederunt enim cornu suum aliis, et gloriam suam alienę genti.

 

Incenderunt electam sanctitatis civitatem, et desertas fecerunt vias ipsius in manu Hieremię.

Nam male tractaverunt illum : et ipse in utero consecratus est propheta, eradicare, et affligere, et perdere, similiter ędificare et plantare.

Ezechiel, qui vidit conspectum glorię, quam ostendit illi in curru Cherubim.

Nam commemoratus est inimicorum in imbre, et benefacere illis qui dirigunt vias.

Et duodecim prophetarum ossa pullulent de loco suo. Consolatus est autem Jacob, et redemit eos in fide spei.

6. Reges Juda : horum pars maxima.

7. Dederunt regnum suum : Deum per sua peccata perpulerunt ut daret.

8. Incenderunt : alieni : de quibus vers. pręced. IV Reg., xxv, 9. In manu Jeremię : id vaticinante Jeremia.

9. Ą ventre matris : Jerem., i, 5. Evertere : ibid., 10, ut evellas et destruas, etc.

10. Ezechiel qui vidit conspectum glorię : ejusdem Ezech., i ; ex quo viso omnis ejus prophetia pendet, ibid., viii, 2 ; x, 1, 2, etc.

11. In imbre : comminatus procellam, et imbrem inundantem, et lapides grandes ad dissipandos falsorum prophetarum conatus. Ezech., xiii, ii, 13. Benefacere illis qui : nec tantum impiis minas, sed bene agentibus ac pœnitentibus fausta promissa protulit ; xviii, xxvii, xxxiv, 23, pręsertim vero xl et seqq.

12. Et duodecim prophetarum. Ex his patet, jam tum, ut Isaiam, Jeremiam, Ezechielem seorsum, xlviii, 23 ; xlix, 9, 10 ; ita duodecim prophetas simul, singularem librum fecisse ; quod recte notavit noster Daniel Huetius vir eruditissimus, nunc Abrincensis episcopus. De Daniele autem hic tacitum, quod Hebręi non solerent recensere eum inter prophetas ; quippe qui non propheticam, sed satrapicam, ut aiunt, vitam egerit, sed inter hagiographos, referente Hieronymo, et ita Scripturam ordinante in suo canone quem docti Benedicturi adornant : quo loco iidem Hebręi post Job, Davidis, Salomonis, et alios haud minus divinitus inspiratos libros reponunt. Sane Daniel apud Ezechielem non semel, xiv, 14 ; xxviii, 3 ; ejus autem liber inter Scripturas memoratur ante Christum, I Mach., ii, 59, 60, temporibus Ecclesiastico proximis, ut diximus. Ossa pullulent : de hac formula vide xlvi, 14. Corroboraverunt Jacob : redemerunt se ; Gręc. eos, Deo tribuit : per prophetas scilicet, eodem sensu : In fide virtutis' : Dei virtute freta. Gręc. in fide spei : spe certa fide nixa. [221]

13. Quomodo amplificemus Zorobabel ? nam et ipse quasi signum in dextera manu.

14. Sic et Jesum filium Iosedec ? Qui in diebus suis ędificaverunt domum, et exaltaverunt templum sanctum Domino, paratum in gloriam sempiternam.

15. Et Nehemias in memoria multi temporis, qui erexit nobis muros eversos, et stare fecit portas et seras, qui erexit domos nostras.

16. Nemo natus est in terra qualis Henoch : nam et ipse receptus est a terra.

17. Neque ut Ioseph, qui natus est homo princeps fratrum, firmamentum gentis, rector fratrum, stabilimentum populi :

18. Et ossa ipsius visitata sunt, et post mortem prophetaverunt.

19. Seth et Sem apud homines gloriam adepti sunt : et super omnem animam in origine Adam.

Quomodo amplificemus Zorobabel ? Nam et ipse quasi signaculum in dextra manu.

Sic Jesus filius Iosedec. Qui in diebus suis ędificaverunt domum, et exaltaverunt populum sanctum Domino paratum in gloriam sempiternam.

Et Nehemię memoria in multum tempus, qui erexit nobis muros eversos, et stare fecit portas et seras, et erexit sola domorum nostrarum.

Nemo creatus est, qualis Enoch, talis in terra : nam et ipse assumptus est a terra.

Neque sicut Joseph natus est vir princeps fratrum, stabilimentum populi.

 

Et ossa ipsius visitata sunt.

 

Sem et Seth apud homines gloriam adepti sunt. Et super omne animal in creatione Adam.

13. Quomodo amplificemus : Gręc. magnificemus : Zorobabel.

14. Jesum filium Josedec, 15, et Nehemias. Nulla hic Esdrae mentio. Quod tantum commemoret prophetas et populi duces ; quo etiam nomine veniunt sacrorum pręsides, ut diximus, ad xliv, 3, 4 ; sane Esdras scribę, sive doctoris, non prophetę nomine insignitus : Zorobabel autem dux gentis. Quasi signum in dextera manu, res conjunctissima, lectissima, diligentissime custodita : ab Aggęo repetitum, ii, 24 ; ubi de Zorobabele dicitur : Ponam te, quasi signaculum, quia te elegi. Quo sensu in Canticis, viii, 6 : Pone me ut signaculum super brachium tuum. De Jesu filio Josedec summo sacerdote et de Nehemia notum, ex Aggęo, II, 24. Zacharia, vi, 11 ; primo et secundo Esdrę.

16. Qualis Henoch. Redit ad eum, a quo exorsus est, xliv, 16, tantum virum, ut ortum licet a terra, terra tamen non caperet ; eique conjungit velut extra ordinem Josephum, Seth et Sem.

17. Qui natus est homo princeps : a nativitate destinatus : sed Gręc. aliter ac simplicius.

18. Ossa ipsius visitata sunt : translata sunt ab Ęgypto, quemadmodum ipse pręceperat. Gen., l, 23, 24 ; Exod., xiii, 19. Post mortem prophetaverunt : impleta sunt de ejus ossibus vaticinia, quę ipse vivus ediderat. Ibid.

19. Seth et Sem : Seth a quo ortus Noe et piorum progenies, ii scilicet qui ante diluvium filii Dei vocabantur. Gen., vi, 2, 4. Ideo conjunctus cum Sem, qui et ipse a diluvio origo pię gentis, Abrahami et Abramidarum parens, a Deo prę cęteris fratribus benedictus. Gen., ix, 26, 27. Super omnem animam : ideo prę cęteris Adami filiis clari et excelsi habentur. Adam autem nonnisi in filiis memoratur, neque alia ulla laude donatur : quippe peccati, ut generis humani, auctor. [222]

CAPUT L.

Simon Onię filius, ejus oratio : adhortatio ad orandum : duę gentes invisae ; tertia nec dicenda gens : libri auctor.

VERSIO VULGATA.

1. Simon Onię filius, sacerdos magnus, qui in vita sua suffulsit domum, et in diebus suis corroboravit templum.

2. Templi etiam altitudo ab ipso fundata est, duplex ędificatio et excelsi parietes templi.

3. In diebus ipsius emanaverunt putei aquarum, et quasi mare adimpleti sunt supra modum.

4. Qui curavit gentem suam, et liberavit eam a perditione.

SIXTINA VERSIO.

Simon Onię filius, sacerdos magnus, qui in vita sua suffulsit domum, et in diebus suis corroboravit templum.

Et ab ipso fundata est altitudo duplicis, reparatio excelsa ambitus templi.

In diebus ipsius imminutum est receptaculum, ęs quasi maris perimetrum.

Curam gerens populi sui a casu, et fortificans civitatem ad obsidendum.

1. Simon. Duos pontifices hujus nominis fuisse in Pręfatione diximus : Simon I justus, Seleuco Nicanore Syrię, Ptolemęo Lagi filio Ęgypti regibus, in ipsis imperii Macedonici initiis, floruit : cujus nepos Simon II, post Eleazarum ac Manassen patruos et Oniam II, parentem octoginta fere annis, postquam avus coeperat, Antiocho Magno ac Ptolemęo Philopatore Syrię et Ęgypti regibus, viginti annos pręfuit. Hunc miris extollit laudibus, recente viri memoria ; ad conciliandam quoque gratiam Onię III, ejus filio viro maximo, ex paternarum virtutum ac beneficiorum commemoratione, adversus intrusos nefarios sacerdotes Jasonem, Menelaum, Lysimachum, a quibus ille sacerdotio exutus, ut in eadem Pręfatione dictum. In vita sua : in diebus suis. Sic de mortuis loqui solent. Idem, vers. 3 ; vide Pręfat. Suffulsit, Gręc. sarcivit : domum : templum.

2. Fundata est : fulta est, supra, xx, 19. Duplex ędificatio. Duplex murus in ambitu templi ad muniendum locum. Gręc. ab ipso fundata est altitudo duplicis, διπλῆς, supple, ὑποτειχήσεως, substructionis, muri (quod est) munimentum excelsum ambitus templi. Horum autem et aliorum operum, vers. 3, 5, nulla pręterquam hic, memoria. Templum sub hęc tempora, munimenti instar fuisse videas in Machabaicis passim.

3. Putei aquarum : Gręc. imminutum est aquarum receptaculum : ( sive plurali numero, imminuta receptacula) ęs quasi maris ambitus, id est, aquarum receptacula (putei, aquęductus, cętera ejusmodi ad lavandi et potandi usum), cum antea imminuta essent, hujus pontificis tempore facta sunt ut mare illud ęreum amplissimum, in templo collocatum, III Reg. vii, 23 ; II Paral. iv, 2. Alia lectio indicat mare illud ęneum factum esse tripliciter majus.

4. Liberavit eam a perditione. Qui Ptolemęum Philopatorem Ęgypti regem, negato a Judęis sanctuarii aditu, extrema intentantem, ac prope jam saevientem, precibus ad Deum fusis sacro loco prohibuit, quo initio regis victoria tumidi fracta superbia, mutataque mens in melius, non modo salvis Judęis et ab omni vi tutis, verum etiam oppressis, qui eos ad vincula cędemque poscerent. Scriptum III Mach. antiquo sane libro, licet non canonico, cap. i, ii, vi, vii. Gręc. brevius : qui curam gessit populi sui a casu, sive ab excidio (liberandi). [223]

5. Qui pręvaluit amplificare civitatem, qui adeptus est gloriam in conversatione gentis : et ingressum domus et atrii amplificavit.

6. Quasi stella matutina in medio nebulę, et quasi luna plena in diebus suis lucet.

7. Et quasi sol refulgens, sic ille effulsit in templo Dei.

8. Quasi arcus refulgens inter nebulas glorię, et quasi flos rosarum in diebus vernis, et quasi lilia quę sunt in transitu aquę, et quasi thus redolens in diebus ęstatis.

Quam glorificatus est in conversatione populi, in egressu domus velamenti ?

 

 

Quasi stella matutina in medio nubis : quasi luna plena in diebus.

Quasi sol refulgens super templum Altissimi : et

Quasi arcus refulgens inter nubes glorię : quasi flos rosarum in diebus vernis, quasi lilia super transitus aquę : quasi germen Libani in diebus ęstatis :

5. Qui pręvaluit : Gręc. qui munivit civitatem ad obsidendum : (si obsideri contingeret :) quo etiam quidam referunt antecedentia, nempe Simonem populo cavisse ab excidio ; eo quod munimentis additis, urbem difficiliorem oppugnata fecerit. Sed aliud postulant ipsę Simonis res ; ipsaque verborum vis ; quibus gens non a futuro ac remoto, sed ab imminente exitio liberata fuisse videatur ; ex similibus locis li, 3, et aliis : pręsertim si attenderis ad antiquam lectionem quam V